X
تبلیغات
( د ميــــــــــــنې پلوشـــــــــــې )
ادبي اوکلتوري

دواحد نظري سره دزړه خواله

دکونډې دزوی له هستوونکي اولويوونکي ٬ ښاغلي واحد نظري سره دزړه خواله !
څو ورځي تر مخه دافغانستان دملي راديو تلويزيون مشر واحد نظري لندن ته راغی ٬ دلته ديوې فرهنگي ټولنې له خوا يوه غونډه جوړه شوه چې په هغې کې دنظري صيب مينه وال ٬فرهنگيان اوليکوال راټول شوي وو ٠ زما په نظر په دغه غونډه کې چې بايد تر هر څه دمخه دواحد نظري په فرهنگي اوهنري کارونو مکث اوخبرې شوي وای ٬ تر زياته حده دهغه په دولتي کارونو باندې خبري متمرکزې شوي

 ٠ غونډه دسازماندهي له پلوه هم تر پوښتنې لاندې وه ٬ په دې مانا چې هغه نظم اودسپلين چې بايد لرلي يې وای لږ څه کمزوري وه ٠ خو په هر حال که چيرې تاسې له ما وپوښتۍ چې زه څه ووايم نو زما خبرې به داوی : ٠
کله چې په اوسمهال له نظري سره مخامخ کيږو و نو ديو څو بعدي شخصيت سره مخامخ کيږو ٬
يوخو دا چې هغه دامهال دملي راديو تلويزيون مشر دی ٠ دا يوه خبره ده ٠ دا يو دولتي پوست دی ٠ خو دده له پاره دا ځکه توپير لري چې دی لکه واسلاو هاول درامه ليکوونکي چې يو څه وخت يې اداري کارونه وکړه اوبيا په هر حالت کې هغه ته ليکوالي اودرامه ليکنه دچک دجمهوريت تر مشرتابه هم سپيڅلي وه ٠
زما په نظر چې په دغه ارگان( راديو تلويږيون ) کې څو کلنه کاري تجربه لرم ٬ دواحد نظري له پاره به هم دا کار له زړه تنگۍ نه ډک وي ٠ ځکه دی اداري کارونو ته دومره جوړ نه دی لکه څومره چې هستوونو اوپنځونو ته تيار دی ٠
زه فکر کوم چې دواحد نظري دقدردانی ځای هم په دې کې نه دی چې دکوم ځای مشر دی بلکې په دې کې دی چې څه يې کړي اوڅه يې هست کړي دي ٠ په دې ډول دهغه دويم ډول کار ته راځو اوهغه دنوموړي هنري کار دی ٠ دي يو هنري مند دی اوهنرمند داسي استغنا هم لري ٬ چې کله وايي : وادې اخله دونيا زه وږی ستا ددونيا نه يم ٠ اويا درحمان بابا دا شعر چې وايي :
اورنگزيب که دډيلي په تخت نازيږي ما رحمان لره دخاورو کنډولی دی ٬
ديو چا خبره ده چې سلطان محمود ډير زورور پادشاه وو ٠ خو که اوس هغه اوفردوسي دواړه راژوندي شي نود سلطان په مخ به تف وشي اوفردوسي به دلعل په څير په زربفتو کې وساتل شي ٠
گرانه نظري صيب ماته په دغه مهال موقع ميلا و نه شوه چې خبرې وکړم ٠ ځکه چې هلته دکمرې اودتصوير مينان اوپه خپلو خبرو باندې عاشقان ډير وو٠ خدای دې وکې چې دهغو خبرې واورول شي ٠ خو که له ما چا پوښتلي وای ما به همدومره ويلي وايي :
گرانه !
کله چې تاسي دکونډې دزوی په اننگو باندې اوښکې وليدلې ٠ څه احساس مو وکړ ٬؟ ايا دا سمه نه ده چي ووايو تا ژر ژر قلم راواخيست اودهغه انځور مو وويست ٬ بيا مو دهغه دمور زړه انځور کړ ٠ بيا مو په دواړو زړونو کې يو رښتينواله ٬ زغم اوصر ترسيم کړ ٠ بيا تاسو دمور دزړه باغ وليده ٠ بيا مو ديو انسان صداقت اورښتينواله وليده چې څومره لويه وه لکه دهندوکش لړۍ ٬ لکه دفراه اوهلمند دښتې ٬ لکه دکندهار ٍعظمت لکه دکابل دغرونو ديوالونه ٬ اولکه افغانستان داسې سپيڅلی ٠ ارومرو چې تاسو يې راسره منۍ ٬ تاسو کولی شول دکونډې زوي ته پتلون واغوندۍ٠ مکتب ته يي رهې کړۍ ٬ تعليم پرې وکړۍ اوبيا يي مامور کړۍ بيا يي ريس کړۍ ٬ چې کله دهغه کونډه مور دهغه دفتر ته ورغلي وای نو ارومرو چې بيا به يي ددفتر سکرتر ته ويلي وايي :
چې دا زموڕ خدمه ده ٠ لږ چای ورته ورکړه اورخصت يې کړه ٠ خو تا دا کار ونه کړ٠ هغه دې دوطن دساده اوشډل طبيعيت په څير لوی کړ ٬ اودخپلي وزی سره دې دکابل په دپړه مارونو وربرابر کړ٬ چې په ژوندوني له خلکو پوستکې باسي ٠
ايا هماغه دکونډې دزوی لوټوونکي اوس په گدۍ نه دې ناست ؟
خدای دې وکې چې ز ما له خبرو سره موافق وی ٬
زه د((لمر په لور)) فيلم نه يادوم ٠ هغه يوه رواني ستونزه ده ٬ چې دهمدغه کونډې زوي په څير دغم شيبې تيروي ٬ کيسه زما وه اوتا ښکلي کړه فيلم دې ترې جوړ کړ ٬ خو باور وکړه کله چې په هماغه وخت کې ما خپله کيسه وليدله ٠ تا ډيره اوچته انځور کړې وه ٠ په هغه وخت به ځينو کودنو( بې مغزو ) ويل چې داو لي ديالوگ نه لري ٬ (( راشه اودې خبرې ته پرتوگ وکړه ٠)) تصوير پخپله يو څه دي ٠
ښاغلی نظري صيب ! دهجرت فيلم قهرمان هم دکونډې بل زوی دی چې وطن پريږدي اوبهر ته ځي ٠
هغه دا خبره خلکو ته څرگندوي چې که څوک له هيواده ليرې شي ٬ نو دچټليو هغه تورې پلاستيکي بوجۍ ته پاتې کيږي چې په سړک له موټر نه گوزار کيږي ٠ اوهيڅ ارزښت نه لري ٠ خو قهرمان څومره سپيڅلی دی ٠ هغه ته وايي چې ته دروغ ووايه ٠ چې ته په خاد کې ريس وې ٠
هغه له ځانه سره وايي : نو زه څرنگه دروغ ووايم ٠ زه خو ريس نه ووم ٠ هغه په دې رښتيا ويلو دهندوکش په څير قد باسي ٠ اودسيستان ددښتو په څير لويږی اولکه افغانستان خپله سپيڅلتيا پيدا کوي ٠
هغه ته دبهر ژوند دملنډو ډک نه دې بلکې د هغه بهرني (( ټيز))ته ورته اودملنډو ډک دی ٬ چې په تشناب کې ترې الوزې٠ داروپا ژوند ٬ ((نړيوال مدنيت ٬)) ((لويديزه دموکراسي)) ٬ د((کډوالو سره دبشري حقونو پر معيارونو چلند)) اودهغه اروپايي ((باد )) درې واړه يو دي ٠ که داسې نه ده ٠ په هجرت کې وطن پالنه عروج پيدا کوي ٬ اسمان ته لوړيږي ٬ اوخپل عظمت پيدا کوي ٠ اونړيوال کيدنه دومره کوچنی کيږي اوبشري حقونو اوديموکراسي اودمهاجرو سره ښه چلند دهماغه دتشناب دپيښې سره تقاطع پيدا کوي ٠
نو گرنه نظري صيب ! که ماته چا موقع راکړې وای ما به همدا خبره جمع يوه بله هم کړي وای اوهغه دا چې :
ډير راباندې گران يې خو اوس ستا ليده گران شوي دي ٠
ياره مهربانه چې دا څه درباندې شوي دي ٠
بس همدومره
اکبر کرگر –لندن – دنومبر ۱۵

 

+  Tue 18 Nov 2008 1:26 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
د پښتو لنډو کيسو تاريخ

 له كومې ورځې چې انسان ژوند پيل كړى له هماغې ورځې نه يې كيسې هم جوړې كړې او د ژوند جالبې پېښې يې د كيسو په بڼه له يوه نه بل ته لېږدولې دي؛ د ليك ترمنځ ته راتګ وروسته د انسان له ژوند سره تړلې داكيسې په څه ناڅه بڼه خوندي شوې او راپاتې شوې دي. فولكلوري كيسې د بشر ډېرې زړې كيسې دي چې د دوى زاړه اندونه، تحليلونه او نتيجه ګيرۍ موږ ته رارسوي او د بشري راشو درشو زړې لارې راښيي چې اوس هم د نړۍ په زياتو ملتونو كې خوندي دي. د نننۍ لنډې كيسې يا افسانې فكر هم له همدې كيسو نه رازېږيدلي او د همدې فولكلوري كيسو پر مختللې بڼه ده. هو! نننۍ لنډه كيسه لومړى په لويديځ كې دود شوه او همهلته د دې كيسې هنري او ادبي اداڼه وټاكله شوه او فني چوكاټ ورته جوړ شو. خود دې معنىدا نه ده چې په ختيځ كې كيسه نه وه، بلكې په شرق كې هم كيسه ډېره زړه او لرغونې وه، پنچاتنترا يا پنچاكيانه چې د آريايي كيسو مجموعه ده تر دوو زرو كلونو زيات عمر لري، په دې موده كې يې د ژباړو له لارې تر شرق او غربه پورې ټوله دنيا تسخيركړې ده او لومړنۍ پښتو ژباړه يې هم درې سوه كاله عمر لري چې افضل خان خټك په ١٢٢٨هـ ق كال كړې او بيا يې نورې درې ترجمې هم شوې دي. د پښتو په ليكلي ادب كې هم له لسمې هجري پېړۍ راپه دېخوا كيسې لرو او د پېښور د اخوند احمد د لنډۍ د اخوند احمد( چې په يوولسمه هجري پېړۍ كې يې ژوند كاوه) لنډې منثورې كيسې چې درې درې نيم سوه كاله پخوا ليكلې شوې د نننۍ كيسه ليكنې په چوكاټ كې ښه مطالعه پرې كېداى شي اوډېرې هغه باريكۍ په كې شته چې نننۍ كيسه ليكنه يې له موږ څخه غواړي؛ د ده د " ورك زوى څنګه پيدا شو ؟ " كيسه چې د يوسف "ع" د كيسې يوه برخه ده، د داسې كيسو يوه ډېره ښه نمونه ده چې ما په ١٣٦٤ لمريز كال په كتابي بڼه خپره كړې ده. پر دې سربېره زموږ زياتې اولسي فولكلوري كيسې چې موږ يې ملي كيسې بولو همدلته زموږ خلكو رامنځ ته كړې او د پښتني كلتور زېږنده دي، دا كيسې هم ځانګړى فني جوړښت لري چې د نننۍ لنډې كيسې زياتې منل شوې باريكۍ په كې شته. بيا هم هغه كيسه چې موږ يې نن "لنډه كيسه" بولو او د غرب د شارټ سټوري په پېښو او پيروۍ رامنځ ته شوې، په غرب كې له نولسمې پېړۍ څخه رانښليدلې او په پښتو كې د شلمې پېړۍ د پيل محصول ده. لنډې كيسې كه په لويديځ كې هر څومره ځلك او بلك درلود خو پښتو ته په "شليدلې پڼه" كې د پښتو د لوى ليكوال راحت زاخيلي كره راغله او د شلمې پېړۍ په لومړۍ لسيزه كې يې د كيسې علاقمندانو ته پړونى له مخه لرې كړ؛ دا كيسه كه هر څومره په زړو جامو او شليدلې پڼه كې وه خو پښتني ښكلا له ليرې په كې برېښېدله او هغه د ارواښاد الفت خبره : " په زړو جامو كې ما وليده حوره". " كونډه نجلۍ" هم د پښتو د دوهمې كيسې په توګه له راحت صاحب كره وزېږيده، دا كيسه هم د ناوړو او كرغېړنو دودونو په كړۍ كې راګېره وه خو د فن له نظره د يوې ښې كيسې خوبۍ په كې وې او تر دې راوروسته په پښتو كې لنډه كيسه دود شوه او د لرې او برې پښتونخوا له ډېرو ليكوالو كره وزېږيده او د كتابونو، مجلو، جريدو او ورځپاڼو غېږې يې ډكې كړې او بيا د راډيو او ټلويزيونو پر څپو هم سپره او خوره شوه. د شلېدلې پڼې په زوكړه كې اختلاف دى، ډېر ليكوال عقيده لري چې دا كيسه په ١٩١٨ كال له راحت صاحب كره هغه وخت وزېږيده چې " كونډې نجلۍ" يو كال پخوا د مشرې كيسې په توګه له ده كره سترګې پرانيستې وې او دا كيسې راحت صاحب د هغې د نهضت تر اغېز لاندې رامنځ ته كړې چې منشي پريم چند د شلمې پېړۍ د دوهمې لسيزې په پيل كې په سرحد كې د اردو افسانې په ليكلو سره پيل كړې ؤ. د ارواښاد سيد تقويم الحق كاكا خېل د معلوماتو له مخې دا كيسه د ١٩٠٨ كال ده: "راحت زاخيلي نه صرف ناول ليكل شروع كړل بلكې د شلېدلې پڼې (١٣٢٦هـ ق / ١٩٠٨ع) په نامه يې د افسانو ابتدا هم وكړه" او هم نوموړي محقق خپل د پښتو آثارو په كرونولوژيك فهرست كې دا كيسه د ١٩٠٨ كال په چاپي آثارو كې داسې راوړې ده: " "١٣٢٦هـ ق / ١٩٠٨ع اسرارالعارفين شير محمد هوتك، ګلبڼ نعت عبدالحكيم، چاردروېش نعمت الله، شلېدلې پڼه راحت زاخيلى، ديوان احمد كلاچي". د ارواښاد تقويم الحق ليكنه له ليدنې سره اړه لري او په خپل فهرست كې راوړي آثار يې جنساً ليدلي نو ځكه باوري برېښي چې شليدلې پنه به يې په چاپي بڼه ليدلې وي او چې دا راوايت ومنو نو بيا د پښتو لڼدې كيسې د پريم چند د اردو كيسو په تعقيب او پيروۍ نه دي رامنځته شوې او تر هغې وړاندې يې سترګې غړولې دي. په هر حال په پښتو ادب كې لنډه كيسه ارواښاد استاد راحت پيل كړه او دى په لره پښتونخوا كې د پښتو هغه پياوړى ليكوال دى چې د پښتو د زاړه او نوي ادب د زنځيرونو د وصل او كوشير كړۍ يې په لاس كې دي. تر دې راوروسته د ابوالمعاني آزاد په " افغان" نومي مجله كې تر ١٩٢٦ كال را وروسته نورې پښتو كيسې هم نشر شوې چې يوه " د يوه مړي پيغام" تر سرليك لاندې د ده په خپل قلم ليكل شوې وه او بله " د نواب صيب اشنايي" تر سرليك لاندې وه چې سر بلند خان د بدرشو كښلې وه. په بره پښتونخوا يا اوسني افغانستان كې هم د نورو ډېرو نوښتونو او ادبي پنځونو ترڅنګ د لنډې كيسې پيل هم لوى استاد علامه حبيبي كړى او د ١٣١٢ لمريز(١٩٣٣ع) كال د طلوع افغان په كالنۍ كې يې " د سرو زرو ګيند ( توپ) " تر سرليك لاندې يې يوه داستاني طرحه نشر كړه چې د لنډې كيسې نخښې او څركونه پكې وو، د ١٣١٥ لمريز (١٩٣٦ع) كال د طلوع افغان په لومړۍ ګڼه كې لوى استاد پوهاند حبيبي د " توريالۍ پښتنه" تر سرليك لاندې يوه حماسي كيسه خپره كړه چې د لنډې كيسې يوه بشپړه نمونه يې بللاى شو. تر دې وروسته په طلوع افغان كې ګڼې ليكلې او ژباړلې لنډې كيسې نشر شوې او نورو ليكوالو د لنډو كيسو په ليكلو لاس پورې كړ خو زياتو يې نور مصروفيتونه درلودل او لنډې كيسې يې په ضمني توګه ليكلې چې په دې لړ كې د ارواښاد استاد ګل پاچا الفت، سراج الدين سعيد، عبدالقدوس پرهېز، مولانا محمد شريف حبيبي، عبدالرحيم هاتف، غلام محى الدين زرملوال، ننګ يوسفزي، امان الله سېلاب، محمد صديق روهي، نصرالله حافظ، محمد يوسف ساپي او يو شمېر نورو كسانو نومونه اخيستلاى شو. تر ١٣٣٠ لمريز( ١٩٥١ع) كال راوروسته په افغانستان كې كيسه ليكنې ته ځانګړې پاملرنه وشوه او داسې كسان رامنځته شول چې پښتو كيسې ته يې اساسي كار وكړ، دغه كسان تر ډېره حده د نړۍ له نويو ادبياتو سره اشنا وو او داسې لنډې كيسې يې وليكلې چې زموږ په كيسه ليكنه كې يې نوې تجربې ګڼلاى شو او په دې برخه كې دغه ليكوال د يادونې وړ دي: حبيب الله تږى، ميراجان سيال، نورمحمد تره كى، عبدالرؤف قتيل، سعدالدين شپون، غوث خيبرى، محمد موسى شفيق او يو شمېر نور. په دې كسانو كې د ارواښاد حبيب الله تږي يوه كيسه د " جړ وربل" په نامه ده چې كليوالي ژوند انځوروي، د ميراجان سيال لنډې كيسې " د پښتونخوا افسانې" په نامه خپرې شوې چې د پښتنو ژوند په خپله غېږه كې رانغاړي، د نورمحمد تره كي كيسې د نړيوال كمونيزم د مفكورې په پيروۍ طبقاتي ژوند ښيي، د سعدالدين شپون كيسې لكه د عزيز خان كڅوړه او د سمڅې ياران د پېښو او كركټرونو نويې زاويه لري، محمد موسى شفيق څلور كيسې ليكلي چې د عبقريان په مجموعه كې له دري كيسو سره يو ځاى راغلې خوږ نثر او په زړه پورې داستاني جوړښت لري او ورسره د طنز مالګه پرې ګډه ده؛ د قتيل صاحب لنډې كيسې چې په " ارمان" كې راغلې پښتني ژوند انځوروي د غوث خيبري لنډې كيسې تاريخ په خپله غېږه كې رانغاړي او تاريخي پېښې هنري كوي چې د " هغه وژړل" په مجموعه كې راغلې دي. د څلوېښت (١٣٤٠ / ١٩٦١ع) په لسيزه كې هم يو شمېر كيسه ليكونكي رامنځ ته شول لكه: سيداحسان الله هېر چې تر ټولو زياتې كيسې يې ليكلي او د كيسو ټولګه يې د " انځور" په نامه خپره شوې، عبدالله بختانى چې د كيسو مجموعه يې " د پښتو پت" په نامه ده، محمد دين ژواك چې كيسې يې پرونۍ هينداره نومېږي، كبرى مظهري چې " برښنا" يې خپره كړې ده، محمد ابراهيم عطايي، عبدالرزاق پالوال، دوست شينوارى، حبيب الله رفيع، محمد موسى معروفي، رازقي نړيوال، حبيب الله زړه سواند، محتاج متى زى، ظاهر افق، مجاور احمد زيار، امين افغانپور او يو شمېر نور. په لره پښتونخوا كې په راحت صاحب پسې د لنډې كيسې په ډګر كې ډېر كسان ودرېدل او خوږې كيسې يې وليكلې خو داسې كسان چې خپله ليكوالي يې كيسه ليكنې ته وقف كړې وي ډېر لږ وو، په دې كسانو كې مهدي شاه مهدي يو داسې ليكوال و چې لنډه كيسه ليكل يې خپل مسلك وګرځاوه او په مينه يې دې كار ته اوږه وركړه، ده په كيسه ليكنه كې اوږده او پخه تجربه وكړه او خپله كيسه ليكنه يې د پرمختګ په لور روانه كړه، نښان يې لومړنۍ افسانوي تجربه وه، " د بوډۍ ټال" او "پت" يې ورپسې ټولګې وې، په "لاله ګلونه" كې يې افسانو نوى رنګ غوره كړ او تور داغونه يې پښتو افسانه د نړۍ پرمختللې كيسې ته ورسوله اوپښتو كيسې ته يې نوي رنګونه او غورځنګونه وركړل. په لره پښتونخوا كې د پښتو نو پياوړي كيسه ليكونكي هم رامنځته شول ما سټر كريم " ځولۍ ګلونه" وليكل، پښتنې د سمندر خان تاريخي كيسې وې، څرخ د عايشه ملك ليكلې كيسې وې، چارګل د همېش خليل، درشهوار د عبدالرؤف نوشهروي او يوسف كاكا خېل تاريخي كيسې وې چې لوړ فني معيار يې هم درلود، " د محلونوخواكې"، "پاڼې پاڼې د طاهر اپريدي، " شندي ګل " او " مورې تشتې" د اشرف حسين احمد، " نوى سحر" د مبارك سلطانه شميم، " هينداره " د زيتون بانو، انګازې د ارباب رشيد احمدخان، " درس عمل" د عبدالله جان اسير، " د كشميرغازي" د سعدالله جان برق، " پلوشې" د نادرخان بزمي، " كږې لارې" او " داغونه" د ګل افضل خان، بلون" د قمرالزمان قمر او نور د پښتو كيسو په پانګه ور زيات شول. په افغانستان كې د ١٣٥٧ كال د ثور تر خونړۍ كودتا وروسته د پېښو ناڅاپي بدلون د لنډې كيسې پر فني او هنري اړخ ناوړه اغېزه وكړه له يوې خوا د لنډې كيسې فني ملا د طبقاتي مبارزې او سوسيالستي فلسفې د درنو موضوعاتو بار ور كمزورى كړاو له بلې خوا د جهاد په سنګر كې د جهادي ادب په ترڅ كې جهادي كيسې هم سترګې وغړولې چې موضوع لاهنري شوې نه وه او تشه په شعاري بنه رامنځ ته شوه خو ورو – ورو د كيسې فني اړخ هم وده وكړه، له دې نويو موضوعاتو سره اشنا شوه او په دې لړ كې نوې كيسې وليكلې شوې. له بلې خوا پېښور او كوټې ته د افغاني ليكوالو له مهاجرت سره د لرو او برو پښتنو ليكوالو ترمنځ ادبي راشې درشې او ادبي تبادلې هم پيل شوې چې دې هم د لنډې كيسې پر وده او د نويو تجربو په رامنځته كولو اغېز وكړ. په همدې ترتيب په لره او بره پښتونخوا كې انتقادي غونډو چې د ادبي ټولنو له خوا جوړېدې او لنډې كيسې يې هم تر څېړنې او ځيرنې لاندې نيولې د پښتو لنډې كيسې په فني وده كې ښه ونډه واخيسته او د لنډې كيسې پر موضوعي او فني جوړښت نوې تجربې وشوې، " علامتي كيسې" رامنځته شوې او د لنډو كيسو په خوند او رنګ كې بدلونونه راغلل. په دې ترتيب په پښتو ادب كې د لنډې كيسې سل كلن مزل د لنډې كيسې په سلهاوو ليكوال وروزل، په زرهاوو لنډې كيسې وليكلې شوې او د لنډو كيسو په سلهاوو ځانګړې ټولګې رامنځته شوې او د فن او موضوع له اړخه هم په دې منځ كې ګڼې معياري كيسې چې له نړيوالو كيسو سره د پرتلنې او د هغوى ترڅنګ د ايښودنې وړدي، رامنځته شوې او پښتو لنډې كيسې د يوويشتمې پېړۍ په درشل پوخ پل كېښود او د نويو چټكو پخو او معياري ګامونو د اېښودلو له پاره مخ په وړاندې مزل كوي چې زموږ د ادبي ژوند تاريخ جوړوي او په دې لاره كې زموږ د پښتني قلم ګامونه شمېري.

+  Sun 16 Nov 2008 5:16 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

پښتو لنډه كيسه

حبيب الله رفيع

له كومې ورځې چې انسان ژوند پيل كړى له هماغې ورځې نه يې كيسې هم جوړې كړې او د ژوند جالبې پېښې يې د كيسو په بڼه له يوه نه بل ته لېږدولې دي؛ د ليك ترمنځ ته راتګ وروسته د انسان له ژوند سره تړلې داكيسې په څه ناڅه بڼه خوندي شوې او راپاتې شوې دي.
فولكلوري كيسې د بشر ډېرې زړې كيسې دي چې د دوى زاړه اندونه، تحليلونه او نتيجه ګيرۍ موږ ته رارسوي او د بشري راشو درشو زړې لارې راښيي چې اوس هم د نړۍ په زياتو ملتونو كې خوندي دي.
د نننۍ لنډې كيسې يا افسانې فكر هم له همدې كيسو نه رازېږيدلي او د همدې فولكلوري كيسو پر مختللې بڼه ده.
هو! نننۍ لنډه كيسه لومړى په لويديځ كې دود شوه او همهلته د دې كيسې هنري او ادبي اداڼه وټاكله شوه او  فني چوكاټ ورته جوړ شو. خود دې معنىدا نه ده چې په ختيځ كې كيسه نه وه، بلكې په شرق كې هم كيسه ډېره زړه او لرغونې وه، پنچاتنترا يا پنچاكيانه چې د آريايي كيسو مجموعه ده تر دوو زرو كلونو زيات عمر لري، په دې موده كې يې د ژباړو له لارې تر شرق او غربه پورې ټوله دنيا تسخيركړې ده او لومړنۍ پښتو ژباړه يې هم درې سوه كاله عمر لري چې افضل خان خټك په ۱۲۲۸هـ ق كال كړې او بيا يې نورې درې ترجمې هم شوې دي.
د پښتو په ليكلي ادب كې هم له لسمې هجري پېړۍ راپه دېخوا كيسې لرو او د پېښور د اخوند احمد د لنډۍ د اخوند احمد( چې په يوولسمه هجري پېړۍ كې يې ژوند كاوه) لنډې منثورې كيسې چې درې درې نيم سوه كاله پخوا ليكلې شوې د نننۍ كيسه ليكنې په چوكاټ كې ښه مطالعه پرې كېداى شي اوډېرې  هغه باريكۍ په كې شته چې نننۍ كيسه ليكنه يې له موږ څخه غواړي؛ د ده د " ورك زوى څنګه پيدا شو ؟ " كيسه چې د يوسف "ع" د كيسې يوه برخه ده، د داسې كيسو يوه ډېره ښه نمونه ده چې ما په ۱۳۶۴لمريز كال په كتابي بڼه خپره كړې ده.
پر دې سربېره زموږ زياتې اولسي فولكلوري كيسې چې موږ يې ملي كيسې بولو همدلته زموږ خلكو رامنځ ته كړې او د پښتني كلتور زېږنده دي، دا كيسې هم ځانګړى فني جوړښت لري چې د نننۍ لنډې كيسې زياتې منل شوې باريكۍ په كې شته.
بيا هم هغه كيسه چې موږ يې نن "لنډه كيسه" بولو او د غرب د شارټ سټوري په پېښو او پيروۍ رامنځ ته شوې، په غرب كې له نولسمې پېړۍ څخه رانښليدلې او په پښتو كې د شلمې پېړۍ د پيل محصول ده. لنډې كيسې كه په لويديځ كې هر څومره ځلك او بلك درلود خو پښتو ته په "شليدلې پڼه" كې د پښتو د لوى ليكوال راحت زاخيلي كره راغله او د شلمې پېړۍ په لومړۍ لسيزه كې يې د كيسې علاقمندانو ته پړونى له مخه لرې كړ؛ دا كيسه كه هر څومره په زړو جامو او شليدلې پڼه كې وه خو پښتني ښكلا له ليرې په كې برېښېدله او هغه د ارواښاد الفت خبره : " په زړو جامو كې ما وليده حوره". " كونډه نجلۍ" هم د پښتو د دوهمې  كيسې په توګه له راحت صاحب كره وزېږيده، دا كيسه هم د ناوړو او كرغېړنو دودونو په كړۍ  كې راګېره وه خو د فن له نظره د يوې ښې كيسې خوبۍ په كې وې او تر  دې راوروسته په پښتو كې لنډه كيسه دود شوه او د لرې  او برې پښتونخوا له ډېرو ليكوالو كره وزېږيده او د كتابونو، مجلو، جريدو او ورځپاڼو غېږې يې ډكې كړې او بيا د راډيو او ټلويزيونو پر  څپو هم سپره او خوره شوه.
د شلېدلې پڼې په زوكړه كې اختلاف دى، ډېر ليكوال عقيده لري چې دا كيسه په ۱۹۱۸كال له راحت صاحب كره هغه وخت وزېږيده چې " كونډې نجلۍ" يو كال پخوا د مشرې كيسې په توګه له ده كره سترګې پرانيستې وې او دا كيسې راحت صاحب د هغې د نهضت تر اغېز لاندې رامنځ ته كړې چې منشي پريم چند د شلمې پېړۍ د دوهمې لسيزې په پيل كې په سرحد كې د اردو افسانې په ليكلو سره پيل كړې ؤ.
د ارواښاد سيد تقويم الحق كاكا خېل د معلوماتو له مخې دا كيسه د ۱۹۰۸ كال  ده: "راحت زاخيلي نه صرف ناول ليكل شروع كړل بلكې د شلېدلې پڼې (۱۳۲۶هـ ق / ۱۹۰۸ع) په نامه يې د افسانو ابتدا هم وكړه" او هم نوموړي محقق خپل د پښتو آثارو په كرونولوژيك فهرست  كې دا كيسه د ۱۹۰۸ كال په چاپي آثارو كې داسې راوړې ده: " "۱۳۲۶هـ ق / ۱۹۰۸ع اسرارالعارفين شير محمد هوتك، ګلبڼ نعت عبدالحكيم، چاردروېش نعمت الله، شلېدلې پڼه راحت زاخيلى، ديوان احمد كلاچي".
د ارواښاد تقويم الحق ليكنه له ليدنې سره اړه لري او په خپل فهرست كې راوړي آثار يې جنساً ليدلي نو ځكه باوري برېښي چې شليدلې پنه به يې په چاپي بڼه ليدلې وي او چې دا راوايت ومنو نو بيا د پښتو لڼدې كيسې د پريم چند د اردو كيسو په تعقيب او پيروۍ نه دي رامنځته شوې او تر  هغې وړاندې يې سترګې غړولې دي.
په هر حال په پښتو ادب كې لنډه كيسه ارواښاد استاد راحت پيل كړه او دى په لره پښتونخوا كې د پښتو هغه پياوړى ليكوال دى چې د پښتو د زاړه او نوي ادب د زنځيرونو د وصل او كوشير كړۍ  يې په لاس كې دي.
تر  دې راوروسته د ابوالمعاني آزاد په " افغان" نومي مجله كې تر ۱۹۲۶كال را وروسته نورې پښتو كيسې هم نشر شوې چې يوه " د يوه مړي پيغام" تر  سرليك لاندې د ده په خپل قلم ليكل شوې وه او بله " د نواب صيب اشنايي" تر سرليك لاندې وه چې سر بلند خان د بدرشو كښلې وه.
په بره پښتونخوا يا اوسني افغانستان كې  هم د نورو ډېرو نوښتونو او ادبي پنځونو ترڅنګ د لنډې كيسې پيل هم لوى استاد علامه حبيبي كړى  او د ۱۳۱۲لمريز(۱۹۳۳ع) كال د طلوع افغان په كالنۍ كې يې " د سرو زرو ګيند ( توپ) " تر سرليك لاندې يې يوه داستاني طرحه نشر  كړه چې د لنډې كيسې نخښې او څركونه پكې وو، د ۱۳۱۵لمريز (۱۹۳۶ع) كال د طلوع افغان په لومړۍ ګڼه كې لوى استاد پوهاند حبيبي د " توريالۍ پښتنه" تر  سرليك لاندې يوه حماسي كيسه خپره كړه چې د لنډې كيسې يوه بشپړه نمونه يې بللاى شو. تر دې وروسته په طلوع افغان كې ګڼې ليكلې او ژباړلې لنډې كيسې نشر  شوې او نورو ليكوالو د لنډو كيسو په ليكلو لاس پورې كړ خو زياتو يې نور  مصروفيتونه درلودل او لنډې كيسې يې په ضمني توګه ليكلې چې په دې لړ كې د ارواښاد استاد ګل پاچا الفت، سراج الدين سعيد، عبدالقدوس پرهېز، مولانا محمد شريف حبيبي، عبدالرحيم هاتف، غلام محى الدين زرملوال، ننګ يوسفزي، امان الله سېلاب، محمد صديق روهي، نصرالله حافظ، محمد يوسف ساپي او يو شمېر نورو كسانو نومونه اخيستلاى شو.
تر  ۱۳۳۰لمريز( ۱۹۵۱ع) كال  راوروسته په افغانستان كې كيسه ليكنې ته ځانګړې پاملرنه وشوه او داسې كسان رامنځته شول چې پښتو كيسې ته يې اساسي كار وكړ، دغه كسان تر ډېره حده د نړۍ له نويو ادبياتو سره اشنا وو او داسې لنډې كيسې يې وليكلې چې زموږ په كيسه ليكنه كې يې نوې تجربې ګڼلاى شو او په دې برخه كې دغه ليكوال د يادونې وړ دي: حبيب الله تږى، ميراجان سيال، نورمحمد تره كى، عبدالرؤف قتيل، سعدالدين شپون، غوث خيبرى، محمد موسى شفيق او يو شمېر نور.
په دې  كسانو كې  د ارواښاد حبيب الله تږي يوه كيسه د " جړ وربل" په نامه ده چې كليوالي ژوند انځوروي، د ميراجان سيال لنډې كيسې " د پښتونخوا افسانې" په نامه خپرې شوې چې د پښتنو ژوند په خپله غېږه كې رانغاړي، د نورمحمد تره كي كيسې د نړيوال كمونيزم د مفكورې په پيروۍ طبقاتي ژوند ښيي، د سعدالدين شپون كيسې لكه د عزيز خان كڅوړه او د سمڅې ياران د پېښو او كركټرونو نويې زاويه لري، محمد موسى شفيق څلور كيسې ليكلي چې د عبقريان په مجموعه كې له دري كيسو سره يو ځاى راغلې خوږ نثر او په زړه پورې داستاني جوړښت لري او ورسره د طنز مالګه پرې ګډه ده؛ د قتيل صاحب لنډې كيسې چې په " ارمان" كې راغلې پښتني ژوند انځوروي د غوث خيبري لنډې كيسې تاريخ په خپله غېږه كې رانغاړي او تاريخي پېښې هنري كوي  چې د " هغه وژړل" په مجموعه كې راغلې دي.
د څلوېښت (۱۳۴۰ / 1961ع) په لسيزه كې هم يو شمېر  كيسه ليكونكي رامنځ ته شول  لكه: سيداحسان الله هېر چې تر  ټولو زياتې كيسې يې ليكلي او د كيسو ټولګه يې د " انځور" په نامه خپره شوې، عبدالله  بختانى چې د كيسو مجموعه يې " د پښتو پت" په نامه ده، محمد دين ژواك چې كيسې يې پرونۍ هينداره نومېږي، كبرى مظهري چې " برښنا" يې خپره كړې ده، محمد ابراهيم عطايي، عبدالرزاق پالوال، دوست شينوارى، حبيب الله رفيع، محمد موسى معروفي، رازقي نړيوال، حبيب الله زړه سواند، محتاج متى زى، ظاهر افق، مجاور احمد زيار، امين افغانپور او يو شمېر  نور.
په لره پښتونخوا كې په راحت صاحب پسې د لنډې كيسې په ډګر كې ډېر كسان ودرېدل او خوږې كيسې يې وليكلې خو داسې كسان چې خپله ليكوالي يې كيسه ليكنې ته وقف كړې وي ډېر لږ وو، په دې كسانو كې مهدي شاه مهدي يو داسې ليكوال و چې لنډه كيسه ليكل يې خپل مسلك وګرځاوه او په مينه يې دې كار ته اوږه وركړه، ده په كيسه ليكنه كې اوږده او پخه تجربه وكړه او خپله كيسه ليكنه يې د پرمختګ په لور روانه كړه، نښان يې لومړنۍ افسانوي تجربه وه، " د بوډۍ ټال" او "پت" يې ورپسې ټولګې وې، په "لاله ګلونه" كې يې افسانو نوى رنګ غوره كړ او تور داغونه يې پښتو افسانه د نړۍ پرمختللې كيسې ته ورسوله اوپښتو كيسې ته يې نوي رنګونه او غورځنګونه وركړل.
په لره پښتونخوا كې د پښتو نو پياوړي كيسه ليكونكي هم رامنځته شول ما سټر كريم " ځولۍ ګلونه" وليكل، پښتنې د سمندر خان تاريخي كيسې وې، څرخ  د عايشه ملك ليكلې كيسې وې، چارګل د همېش خليل، درشهوار د عبدالرؤف نوشهروي او يوسف كاكا خېل تاريخي كيسې وې چې لوړ فني معيار يې هم درلود، " د محلونوخواكې"، "پاڼې پاڼې د طاهر اپريدي، " شندي ګل " او " مورې تشتې" د اشرف حسين احمد، " نوى سحر" د مبارك سلطانه شميم، " هينداره " د زيتون بانو، انګازې د ارباب رشيد احمدخان، " درس عمل" د عبدالله جان اسير، " د كشميرغازي" د سعدالله جان برق، " پلوشې" د نادرخان بزمي، " كږې لارې" او " داغونه" د ګل افضل خان، بلون" د قمرالزمان قمر او نور د پښتو كيسو په پانګه ور زيات شول.
په افغانستان كې د ۱۳۵۷كال د ثور تر  خونړۍ كودتا وروسته د پېښو ناڅاپي بدلون د لنډې كيسې پر فني او هنري اړخ ناوړه اغېزه وكړه له يوې خوا د لنډې كيسې فني ملا د طبقاتي مبارزې او سوسيالستي فلسفې د درنو موضوعاتو بار ور  كمزورى كړاو له بلې خوا د جهاد په سنګر كې د جهادي ادب په ترڅ كې جهادي كيسې هم سترګې وغړولې چې موضوع لاهنري شوې نه وه او تشه په شعاري بنه رامنځ ته شوه  خو ورو – ورو د كيسې فني اړخ هم وده وكړه، له دې نويو موضوعاتو سره اشنا شوه او په دې لړ كې نوې كيسې وليكلې شوې.
له بلې خوا پېښور  او كوټې ته د افغاني ليكوالو له مهاجرت سره د لرو او برو پښتنو ليكوالو ترمنځ ادبي راشې درشې او ادبي تبادلې هم پيل شوې چې دې هم د لنډې كيسې پر وده او د نويو تجربو په رامنځته كولو اغېز وكړ.
په همدې ترتيب په لره او بره پښتونخوا كې انتقادي غونډو چې د ادبي ټولنو له خوا جوړېدې او لنډې كيسې يې هم تر څېړنې او ځيرنې لاندې نيولې د پښتو لنډې كيسې په فني وده كې ښه ونډه واخيسته او د لنډې كيسې پر موضوعي او فني جوړښت نوې تجربې وشوې، " علامتي كيسې" رامنځته شوې او د لنډو كيسو په خوند او رنګ كې بدلونونه راغلل.
په دې ترتيب په پښتو ادب كې د لنډې كيسې سل كلن مزل د لنډې كيسې په سلهاوو ليكوال وروزل، په زرهاوو لنډې كيسې وليكلې شوې او د لنډو كيسو په سلهاوو ځانګړې ټولګې رامنځته شوې او د فن او موضوع له اړخه هم په دې منځ كې ګڼې معياري كيسې چې له نړيوالو كيسو سره د پرتلنې او د هغوى ترڅنګ د ايښودنې وړدي، رامنځته شوې او پښتو لنډې كيسې د يوويشتمې پېړۍ په درشل پوخ پل كېښود او د نويو چټكو پخو او معياري ګامونو د اېښودلو له پاره مخ په وړاندې مزل كوي چې زموږ د ادبي ژوند تاريخ جوړوي او په دې لاره كې زموږ د پښتني قلم ګامونه شمېري.
"پاى"

 

 

+  Sun 16 Nov 2008 5:15 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

دادبپوهنې بنسټونه ( اساسات (

ادب پوهنه هغه پوهنه ده چې،  ادبيات مطالعه کوي ( تر څېړنې  لاندې يې نيسي (
پۀ دغه پوهنه کې فلسفه، ښکلا پوهنه، هنر پوهنه او ژبپوهنه خورا  ژوره اغېزه لري. ډېرو ادب پوهانو  دغه پوهنه پۀ دريو بنسټيزوڅانګو وېشلې ده :

١_ ادبي تيوري
٢_ ادبي تاريخ ( د ادبياتو تاريخ(
٣_ ادبي کره کتنه
برسېره پر دغو څانګو ډيری ادب پوهان کتاب پوهنه ، متن پوهنه او د ادبپوهنې تاريخ هم د ادبپوهنې نورې څانګې ګڼي.
١_ ادبي تيوري :
ادبي تيوري هغه علم دی چې، د ادبي اثارو د ټولنيز ماهيت ځانګړنې او د ادب د ودې او پرمختګ قوانين تر څېړنې لاندې نيسي .
محقق سيد محي الدين ( هاشمي ) پۀ خپل اثر ادب پوهنه کې ادبي تيوري پۀ دې ډول راپېژني :
”ادبي تيوري د ادب پوهنې ستره او اساسي څانګه ده چې، د ادب ټولنيز ارزښتونه ،د ادب د پراختيا ټاکلي پړاوونه ،د ودې تاريخي عنعنه ، د ادبي اثارو اساسي فورم او نورې ځانګړنې تر څېړنې لاندې نيسي او دادبي موادو څېړنې لۀ پاره عمومي لارې او اصول ټاکي “
که پۀ په لنډ ډول ووايو چې، ادبي تيوري د ادب د بېلابېلو برخو او مسايلو پۀ اړه د نظر مجوعه ده .
ادب پوهان د نوموړي علم پيدايښت  لۀ نن څخه ( ٢٣٠٠) کاله پخوا زمانې ته رسوي. دوئ وايي:  ارسطود ( بوتبکا ) پۀ نامۀ يو اثر کې د ادب ټولنيز ارزښت ته ډېره پاملرنه وراړولې ده، چې پۀ هغه مهال کې يې د ادب پۀ اړه  ډېرو پوښتنو ته ځواب ويلی دی. ارسطو پۀ دغه کتاب کې ( حماسي ، غنايي او دډراماتيک اثارو تر مينځ د بېلونې بنسټيز بريدونه سپړلي دي . همدارنګه نظم، د هغه وزنونو او نورو ځانګړنوته هم، پوره پاملرنه کړې ده. لۀ ارسطو راوروسته ان  تر نن پورې د ادب دغې برخې ته ډېر کارشوی دی.
سره لۀ دې چې پۀ عام ډول پۀ هنر او ادب کې ځينې  داسې ګډې ځانګړتياوې شته، چې د نړۍ د ټولو ژبو پۀ ادب کې لږيا ډېر ورته والی سره لري، چې ادب پوهان يې دادب عام قوانين بولي  خو بايد د هرې ژبې ادب خپله تيوري ولري، چې  پۀ رڼا کې يې ادب څېړونکي د ادب د ودې عام قوانين ،د ادبي اثارو ټولنيزماهيت او نورې ځانګړنې وڅېړي.
٢_ ادبي تاريخ :
ادبي تاريخ د ادبپوهنې بله مهمه ستره  څانګه ده، چې د ادبياتو پيدايښت او د ودې جريان يې لۀ تاريخې شرايطو سره پۀ ارتباط پۀ ترڅ کې څيړي . يا پۀ بله وينا :
” ادب تاريخ د يوې ژبې د ادبياتو د ودې او انکشاف جريان څيړي ،او پۀ دغه لړکې د بېلابېلو ادبي اثارو ځای او ارزښت پۀ ګوته کوي .“ يا پۀ بله وينا :
” د ادبياتو تاريخ ډېر عام مفهوم لري او پۀ عامه مانا د يو ملت  د علمي ،ادبي او فکري پرمختګ  او تنزل د حالاتو بيان ته ادب تاريخ ويل کيږي".
مګر پۀ ځانګړې مانا د شاعرانو او ليکوالو د کتابونو او اثارو د حالاتو او د ژبې د ادبي دورو بيان ته ادب تاريخ ويل کيږي .
د ادب تاريخ پۀ اړه يوه خبره چې ځينې وختونه ځينې ليکوال په کې سهوه کيږي هغه د ادب تاريخ او ادبي تذکرې ترمينځ بريدونه دي. ادبي تذکره او ادبي تاريخ د تاليف دوه بېلابېل ډولونه دي، چې يو لۀ بل سره اړيکې لري. پۀ ځانګړې توګه ادبي تاريخ پۀ ډېروځايونو کې پۀ ادبي تذکره تکيه کوي ،مګر ادبي تاريخ تذکره نۀ ده او ادبي تذکره هم  ادبي تاريخ نۀ دې. پۀ پښتو ژبه کې ( پټه خزانه ،اوسني ليکوال ،پښتانۀ شعرا او دا ليکوال او داڅېرې .................. ) ادبي تذکرې دي . او د( پښتو ادبياتو تاريخ ( حبيبي ) تاريخ ادبيات افغانستان ، روهي ادب ..............) ادب تاريخونه دي .
٣_ ادبي کره کتنه ( نقد(
ادبي کره کتنه ( نقد) د ادب پوهنې بلۀ  مهمه څانګه ده، لغوي مانا يې فرهنګونه، وينا پېژندنه ، د خبرو سنجونه، ريښتنی قضاوت او د ادبي اثارو ارزښت مالومونه  ده. پۀ عربو کې پخو ا د نقاد اصطلاح پۀ عامه توګه د اصلي او کوټه ( ناچله ) دينارو او درهمونو بېلونکې او دښۀ او بد توپيرونکې پۀ مانا کارېدله، خو اوس پۀ ادب کې د وينا د ښو او بدو اړخونو مالومونکي ته کره کتونکی ( نقاد ) وايي.يا په بله وينا :
” تنقيد( کره کتنه ) پۀ لغت کې محاکمه کولو ته وايي، او پۀ ادبي اصطلاح کې نقاد ( کره کتونکی ) هغه چاته ويل کېږي، چې د نقد پۀ وسيله د ادبي اثارو او دهغو دښۀ والي يا بد والي پۀ اړه لوستونکي ته يوه پريکړه اعلانوي".
 ادبي کره کتونکی د يو ادبي اثٍر د ژورې کتنې  پۀ لړ کې هغه تشريخ او توضېح کوي او  د اثر د محتوا پۀ اصلي روح ، د ليکوال پۀ پيغام، اود ادبي اثر د رامينځته کولو پۀ موخه لوستونکی پوهوي او د يو لړ ټاکلو اصولو پۀ رڼا کې يې ادبي ښکلا، ښېګڼې، بد ګڼې اونيمګړتياوې  بيانوي .يا پۀ بله وينا : لوستونکي ته د اثر هر اړخ او دليکوال فکر او غرض پۀ ښه اغېزمنه توګه ورښيي.
دادبي کره کتنې موخه:
ادبي کره کتنه  د دووسترو موخو لپاره کارول کېږي :
لومړی دا چې ادب تشرېح کړي او دويم ددې لپاره چې د ادبي اثرد ښواو ناوړه، کره او ناکره ، پوره او نيمګړوبرخوپۀ اړه قضاوت وکړي .
ادبي کره کتنه ډېرې خواوې لري،  لکه : د ادبي کره کتنې ګټې، د کره کتنې اهميت او دنده، د کره کتنې معيارونه، د کره کتونکي ځانګړتياوې او داسې نور.
د کره کتنې ډولونه :
ادب پوهان ، ادبي کره کتنه پر دووډولونو ويشي : نظري کره کتنه او عملي کره کتنه. لکه څنګه چې اوس اوس د پوهې هره برخه ډېره پراخه شوېده، نو ادبي کره کتنې هم بېلابېل سبکونه رامينځ ته کړي دي او ډېر ډولونه لري، لکه : تاريخي کره کتنه ، تشريحي کره کتنه ، ښکلاييزه کره کتنه ، حکمي او نفسياتي يا روحياتي کره کتنه .
ادبي ډولونه او ژانرونه :
ادبي ډولونه د ادبي تيوري ځانګړې څانګه ده چې  موخه يې  د ادبي اثاروډلبندي ده . د ادبي اثارو پخوانۍ ډلبندي چې د ارسطو د ژوندانۀ پۀ مهال هم دود وه په لاندې ډول ده :
١_ ايپيک ( داستاني ) اثار ٢_ ليريک ( غنايي ) اثار ٣_ ډراماتيک اثار.  خو په ځينو برخو کې ادبي اثارپر څلورو برخو ويشل شويدي: ١_ شعر ٢_ داستان ٣_ نثر٤_ ډراماتيک ادبيات. خو زموږ په ټولنه کې کې دادود دي چې ټول ادبي ثار پۀ دووبرخو ويشي : ( شعر او نظم ،او نثر) چې دا بيا د بڼې لۀ مخې نور ډولونه هم لري .
نثري ادبي اثار :
نثر: په لغت کې تيت او لونلو ته وايي، په اصطلاح کې هغه وينا يا ليکنه ده چې د وزن او قافيې لۀ قيد نه ازاده وي.
د نثرليکنې د طرزلۀ مخې د نثر ډولونه :
١_ ساده نثر: چې لفظي او معنوي صنايع پۀ کې نۀ وي کارول شوي.
٢_ فني نثر : چې  پۀ ليکنه کې لۀ تخيل نۀ کار واخيستل شي .
٣_ ولسي نثر: لکه څنګه چې د خلکو پۀ ژبه ويل کيږي هماغه ډول ليکل کيږي .
د پښتو ژبې لرغوني نثرونه د بڼې لۀ مخې پۀ درې ډوله وو:
١_ متکلف نثرونه: چې د لوستوکسانو لۀ خوا به دنورو ژبو تر اغېزې لاندې ليکل کېدل.
٢_ مسجع نثرونه: چې پۀ ليکنه کې به د سجعې التزام موجود ؤ.
٣_ ساده او روان نثرونه: چې د ولس د ګړېدا په ژبه به  ليکل کېدل .
د مانا او محتوا له مخې د نثر ډؤلونه :
١_ حماسي نثر: چې د پخوانيو او اوسنيو اتلانو لۀ وياړ نه ډکې کارنامې پۀ کې رانغښتل کېږي .
٢_ غنايي نثر: چې دمينې، عشق، عاطفې او احساساتو مسايل په کې راوړل کېږي .
٣_ تاريخي نثر: چې د يوې ټولنې، هېواد، قوم، ملت او خلکوسياسي ټولنيزې او عملې پېښې پۀ کې رانغاړل کيږي ؟
٤_ ديني نثر: د قران شريف، احاديثواو نورو ديني مسايلو او ارکانو پېژندنه پۀ کې شوې وي؟
٥_ عرفاني نثر: د دين او طريقت د پيروانو د روحاني افکارو بيان پۀ کې وي .
٦_ اخلاقي نثر: چې د افرادو او ټولنې د اخلاقي روزنې او خيرښېګڼې اړوند مطالب پۀ کې وي
٧_ علمي او فلسفي نثر: د عولومو د بېلابېلوڅانګواو د فلسفې اړوند مسايل په کې وي .
٨_ انتقادي نثر:د ژوند او ټولنې د بېلابېلو مسايلو په اړوندد ښوستاينه او د بدو غندنه پۀ کې راغلي وي.
٩_ د مشاهيرواحوال: د پيغمبرانو، اولياوو، حکيمانو، اديبانواو نورو پوهانو د ژوندانۀ حالات په کې ليکل شوي وي .
١٠_ پۀ ژبې او ادبياتو پورې اړوند نثر: د ژبپوهنې او ادبپوهنې بېلا بېلې څانګې په کې شاملې دي .
الف: د بلاغت فنون: لۀ بديع او بيان يعنې دوينا د لفظي او معنوي ښکلاوواو صنعتونو نه بحث کوي.
ب: د عروضواو قافيې علم: چې د شعرونو د وزن او د بيتونو لۀ وروستيو هماهنګوبرخو نه بحث کوي.
ج: د لغاتو او ګړنوپېژندنه : چې د کلمو لۀ مانا او املايي ځانګړتياوو نه بحث کوي.
د:ګرامري منثور اثار:د يوې ژبې لۀ املايي او انشايي ځا نګړنو،د اوازونو،کلمو،فقرو،جملواو عبارتونو نه بحث کوي.
ه: د ليکوالۍ هنر:چې د کتاب، مقالې، شخصي او رسمي ليکونو بېلابېل ډولونه پۀ کې راځي.
ز: ادبي څېړنې: چې د ادبي سبک او مکتب پېژندنې، ادبي تيوري، ادبي کره کتنې، ادبي تاريخ او نور، چې په خپله ژبه کې د څېړنې او يا دنورو څخه د ژباړلو لۀ لارې کيږي .
د بڼې ( فورم ) لۀ مخې د نثر ډولونه :
د بڼې لۀ مخې اوسني نثرونه پۀ دووبرخو وېشل شويدي :١_  ساده نثرونه  ٢_ هنري او ادبي نثرونه.
پۀ ساده نثرونو کې ټولې علمي، ادبي، سياسي او ژورناليستيکي ليکنې، څېړنيز اثاراو ليکنې  شاملې دي .خو هنري او ادبي نثرونه د ساده هغوپۀ پرتله بېلې ځانګړتياوې لري، اساسي ځانګړنه چې ادبي اوساده نثر سره بېلوي  ( هنريت_ ادبي هنري ارزښت ) دی.
پۀ هنري ادبي ليکنو کې ليکوال لۀ خپل تخيلي ځواک نه کار اخلي پېښې او صحنې داسې انځووي،  چې لوستونکې داسې فکروکړي، چې هر څۀ پۀ خپلو سترګو ويني. هنر او ادبي نثرونه د بڼې لۀ مخې لاندې ډولونه لري :
١_ لنډۀ کيسه :
د نثري کيسو يو ډول دی چې لنډه وي خينو ليکوالوورته د کلمو پۀ شمېر کچه ټاکلې خو ټول ليکوال يې د کچې پۀ هکله يوه خولۀ نۀ دي ،خو دومره ده چې لۀ ضرورته پرته خبرې په کې نۀ راځي . تاثر او اغېزيوالی پۀ کې وي، ډېرې پېښې پۀ کې نۀ وي، په چوکاټ کې يې پلاټ ( طرحه  ) کرکټر، تجسس او تلوسه، مکالمې او منظرکشي، تخيل د کيسې پايله او نتيجه شامله وي.
٢_ ناول :
لغوي مانا يې نوي ، تازه او عجيبه څيزته وايي، او پۀ ادبي اصطلاح کې هغه ادبي داستان ته وايي، چې لۀ لنډې کيسې څخه لوی او رومان نه لنډ وي. پۀ ليکني چوکاټ کې يې: طرحه ، اصلي او فرعي کرکټرونه ، منظرکشي ، مکالمې او د کيسې پيل ،مينځ او پای لري. لۀ لنډې کيسې سره يې توپير په دې کې دی چې هم په کې پېښې پۀ تفصيل سره بيانېږي او هم يې کرکټرونه  او پيښې  ډېرې وي.
٣_ ډرامه :
د يوناني ژبې د ( ډراو ) لۀ کلمې نه اخېستل شوېده،  چې د عمل او کولو مانا لري . په ادبي اصطلاح کې هغه نثري اثردی،  چې د خبرو اترو پۀ فورم کې ليکل شوی وي . يا پۀ بله مانا : ډرامه د يوې ژوندۍ کيسې نوم دی، چې ټول احساسات او جذبات پۀ کې د حرکت او خوځېدو پواسطه څرګنديږي او هره پېښه عملا د سترګو په وړاندې ښکاري. ادبي څيړونکي ( وحدت مکان ،  وحدت زمان  او وحدت عمل ) د ډرامې بنسټيزتوکي ګڼي.
٤_ رومان:
فرانسوي کلمه ده، چې په ځينوفرهنګونو کې يې مانا خيالي داستانونه او په ځينو کې د مينې او محبت کيسې راغلي دي، پۀ اصطلاح کې هغه کيسي ته ويل کيږي چې لۀ ناول نه اوږده وي ، د ژوندانه ډېرې او بېلابېلې خواوې پۀ کې رااخيستل شوي وي .
٥_ ادبي ټوته :
دا دهنري ادبياتو يو ځانګړی ډول دی چې ادبپوهانو د ” منثورشعر“ په نوم هم يادکړی دی. ځکه  چې ادبي ټوته پۀ اصل کې نثر دی، خو شعري خوند لري. په دې ډول ليکنو کې د لوړې انشا خيال ساتل کېږي ، حکايوي بڼه لري ، د يو حقيقت پۀ هکله پۀ زړۀ پورې تشرېح کوي خو دا تشرېح په داسې رنګينو الفاظوکې وي چې د انسان په احساساتو ژره اغېزه کوي.
٦_ طنز:
عربي کلمه ده، چې پۀ لغت کې نازاوکرشمه ، پېغوراو مسخره کولوته وايي. په اصطلاح کې هغه هنري نثر دی چې پۀ ليکنه کې يې د ليکوال اصلي موخه ګوتنيونه وي ، خو دغه ګوتنيونه د شوخۍ په بڼه او ياهم د ريشخندۍ په بڼه کې نغښتی وي، دوينا اندازېې دګپ شپ په بڼه کې وي،  ډېری وختونه په کې مسايل سرچپه راوړل کيږي . طنزپۀ واقعيت کې هغه ترخه خندا ده چې دټولنې د خلکوپه ناوړه اعمالو، عاداتو، اخلاقو او افکارو باندې کېږي .
٧_ ادبي ليکونه :
دا هغه ليکونه دي چې په ځانګړي هنري او ادبي بڼه ليکل کېږي. په دې ليکنو کې انتقادي ، سياسي، فلسفي او ادبي مسايل ليکل کېږي. د ليکنې ژبه يي هنري او دتخيل رنګ پرې غالب وي، له استعارو، کنايو، تشبېهاتو او نورو ادبي صنعتونو څخه په کې کار اخيستل کېږي، ژبه يې خوږه او دليکنې طرزيې دومره په زړۀ پورې وي چې لوستونکي ته خوند ورکوي .
٨_ ادبي راپورتاژ:
ددغه ډول ليکنې توپيرله عادي راپورتاژسره چې يو ژورناليستيکي ژانر دی دادی، چې په ادبي راپورتاژکې د پيښې تعبير، تفسير او تحليل په ادبي او هنري ژبه شوی وي د تخيل پۀ مرسته يې نورو ته وړاندې کوي.
منظوم اثار:
شعر :
 ادبپوهانو او څېړونکو د شعر بېلابېل تعريفونه کړيدي، پخوانی تعريف يې داسې ؤ.
” شعر هغه وينا يا کلام دی، چې وزن او قافيه ولري".
پۀ دغه تعريف کې وزن او قافيه د شعر اساسي توکي ګڼل شوي خو د ازادواو بې قافيې شعرونوپه رامينځته کېدو سره معلومه شوې چې قافيه د شعر اصلي شرط نۀ ده .
”شعر دقوي احساس، جذبې او عاطفې تخيلي څرګندونه ده چې پۀ موزونه او اهنګواله توګه شوې وي".
ادبپوهان د شعر د جوړښت لپاره دا لاندې څلور توکي اساسي اوضروري ګڼلي دي

  ١_ مفکوره ٢_ وزن ٣_ احساس ٤_ تخيل.
نظم :
پۀ لغت کې د مرغلروپېيلو ته وايي او پۀ ادبي اصطلاح کې هغه وينا چې وزن او قافيه ولري ( او نثر ) نۀ وي نظم بلل کېږي.  دشعر او نظم ترمينخ توپير دادی، چې شعر موزونه او تخيل لرونکې وينا ده او نظم موزونې قافيه لرونکې وينا ته وايي .
د محتوااو موضوع لۀ مخې د شعر ډولونه :
١_ حماسي ( رزمي ( رزمي ) شعرونه :چې د جنګونو، اتلوليو، ملي او تاريخي وياړنوبيان په کې راغلی وي.
٢_ غنايي شعرونه : غنا پۀ لغت کې سرود، نغمې او ښکلي اوازته وايي او پۀ اصطلاح کې هغه شعرونه دي چې،  دشاعر د احساساتو او عواطفوبيانونکی وي .
٣_ تعليمي شعرونه :  هغه شعرونه دي چې دشاعر موخه پۀ کې نوروته داخلاقواوغوره ديني، مذهبي، عرفاني او نورو علومواو فنونوورزده کول وي .
٤_ دمدحې او ستاينې شعرونه : چې شاعر د خپل ممدوح ستاينه کوي، اخلاقي ښېګڼې يې بيانوي او دژوندانۀ  برياوې يې ستايي.
٥_ ديني شعرونه : پۀ دې ډول شعرونو کې د الله توحيد، دديني روحانيونوويناوې لارښونې، ژوندپېښې،  له عبرت ډکې کيسې او په دين او مذهب پورې اړوند نور مسايل وړاندې کېږي .
٦_ انتقادي شعرونه : هغه شعرونه دي چې،  دفرد او ټولنې اخلاقي نيمګړتياوو او ناوړه اعمالو ته يې د نيوکې ګوته نيسي.
٧_ مرثيه شعرونه : چې شاعران پۀ کې د مړي د نېکيو او ښېګڼوستاينې کوي او پۀ مړينه يې خواشيني څرګندوي.
٨_ وصفي شعرونه : چې شاعر پۀ کې د خپلې ليدنې کتنې لۀ مخې د اشخاصو، طبيعي منظرو، د کال دڅلوروفصلونواو نورو شيانوظاهري صفات شرحه کوي، کله خودخپل تخيلي ځواک پۀ مرسته د افرادو روحي ځانګړنې تشرېح کوي.
دبڼې او فورم لۀ مخې دشعر ډولونه:
١_ مثنوي: هغه شعر ته وايي چې د هر بيت دواړه مصرع يې يو ډول قافيه ولري.  داچې د قافيې ازادي لري نوتاريخي ، رزمي، بزمي،اخلاقي او عرفاني کيسې پۀ کې بيانيږي.
٢_ قصيده: پۀ لغت کې قصداو ارادې ته وايي، پۀ اصطلاح کې هغه شعر ته وايي چې تر يوې مطلع لاندې ويل کيږي ، دبيتونو شمېر يې لۀ شلونه تر اويا يا اتياپورې او ان تر دوه سوه بيتونو پورې رسيږي ، هره قصيده مطلع، مقطع اوتشبيب لري.
٣_ غزل :لغوي مانا يې لۀ ښځو سره خبرو کولو ته وايي ، پۀ اصطلاح کې دشعر هغه ډول ته وايي چې،  لۀ اتو نه نيولې تر شپاړس او کله کله تر شلو بيتونو پورې هم رسيږي، چې ټول بيتونه يې پۀ يو وزن او قافيه وي،  د جوړښت پۀ لحاظ قصيدې غوندې دی، يوه مطلع نه پيروي کوي .
٤_ رباعي : هغه شعر ته وايي چې څلور مسرې لري، دوه لومړنۍ يې پۀ يوه قافيه ، درېيمه يې ازاده او څلورمه يې لۀ لومړيو دووسره يوه قافيه لري.
٥_ مثلث : هغه شعر دی چې هره برخه يې درې درې مصرع لري،  ددرېيمې مصرع قافيه يې پۀ ټولو بندونوکې يو رازده، پۀ ځينوکې بيا درېيمه مسرع بند پۀ بندبدلېږي او ځينوکې هماغه مسرې مکرره راځي.
٦_ قطعه : هغه شعر ته وايي چې مطلع او مقطع نۀ لري،  لۀ يو بيت نه نيولې بيا تر زياتو بيتونو پورې وي .
٧_ مسمط : هغه شعر ته وايي چې لۀ څلورو، پينځواو يا شپږومسرو نه جوړ وي، لۀ وروستۍ مسرۍ نه پرته يې نورې ټولې هم قافيه وي.
٨_ مستزاد: چې پۀ هره مسره يا بيت کې يې يوه لنډه زياتونه ولري، دغه زياتونه به پۀ مانا کې لۀ مسرې سره مربوطه وي، خو هم قافيه ورسره نۀ وي، او پۀ دويمه مسرې پسې چې راځي لۀ هغې سره يو ه قافيه لري .
٩_ ترجېح بند: پۀ څو بندونو وېشل کېږي د ټولو بندونو وزن يې يو ډول وي خو هم قافيه نۀ وي د هر بند پۀ پاې کې يې يو بيت تکراريږي، چې لۀ بندونو سره يې وزن يوشان وي خو ځانګړې قافيه لري .
١٠_ ترکيب بند: دا شعر بېلابېل بندونه لري،  چې د بندونومصرع  يې پۀ خپل منځ کې سره هم قافيه وي او بندونه يې د يو بيت پۀ وسيله سره يو لۀ بلۀ بېليږي،  د بندونو بېلونکې مصرع  پۀ ټولو کې پۀ يو شان تکرارېږي .
١١_ مربع : د مطلع پۀ ګډون يې هر بندڅلور مصرع لري ،د مطلع مصرع يې ټول پۀ يوه قافيه او دنورو بندونو څلورمه مصرع يې هم قافيه وي،  ټول بندونه يې سره منطقي تړون لري او د وزن يووالی پۀ کې اړين وي .
١٢_ مخمس: مطلع او بندونه يې پينځه پينځه مصرع وي، پينځۀ واړ ه مصرع يې يو ډول قافيه لري .او دبندونو څلورمه مصرع يې هم قافيه او پينځمه لۀ مطلع سره پۀ قافيه کې يو شان وي .
١٣_ مسدس : مطلع او بندونه يې لۀ شپږو مصرع څخه جوړ وي د مطلع ټولې مصرې يې پۀ يوه قافيه او دبندونو يې پينځۀ پۀ يوه قافيه او شپږمه له مطلع سره يوه قافيه لري .
١٤_ مسبع : دا هم د مسدس پۀ څېر جوړښت لري ،خو يوه مصرع يې لۀ هغې ډېره وي .
١٥_ مثمن : ددې جوړښت هم کټ مټ د مسدس او مسبع پۀ څېردي خو د مصرو شمېر يې اتۀ وي .
ازاد شعر ( سپين شعر :(
ازاد شعر هغه شعر دی چې د عروضي وزنونو تابه نۀ وي ،قافيه او رديف نۀ لري خو اهنګ ،وزن او موسيقيت پۀ کې وي .دې ډول شعر ته ( نوی شعر) او سپين شعر هم وايي .ازاد شعر د نولسمې پېړۍ پۀ وروستيوکې پۀ لوېديځ کې رامينځته شواو پۀ شلمه پېړۍ کې يې وده وکړه.


اوډونکی: رفيع الله نيازی  د کابل پوهنتون د ادب پوهنځي  محصل.

+  Thu 13 Nov 2008 3:39 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

دپښتو ادبياتو تاريخ دوهمه (منځنۍ او کلاسيکه) دوره :

دپښتو ادبياتو تاريخ دوهمه  (منځنۍ او کلاسيکه) دوره : پوهنمل محمد اقا شيرزاد
    دپښتو ادبياتو د تاريخ دوهمه دوره،چې منځنۍ (متوسطه)دوره هم ورته ويلای شو،دلسمې هجري پېړۍ له اواسطو پيل کيږي او دڅوارلسمې هجري پيړۍ ترلومړيو دوو دريو لسيزو پورې رارسي .
  دپښتو ادبياتو منځنۍ دوره له سياسي او اېډيالوجيکي مبارزې سره پيل کيږي. خو دغه مبارزه د فيوډالي شرايطو له چوکاټ څخه دباندې نه وزي .په دې دوره کې پښتو ادبيات د افغانستان ، پښتونخوا او هند په سيمو کې له ځينو ملي مذهبي او پښتني جنبشونو سره په ارتباط کې ايجاديږي او وده کوي .دمنطقي مسلط فرهنګي او ادبي جريانونه پرپښتو ادبياتو خپل اغېز ښندي او دهمدغو جرياناتو  په پيروي په پښتو ادب کې ځانګړي سبکونه پيداکيږي او ځان ته خپل خاص پيروان مومي .

مياروښان ديوې مذهبي فرقې دلارښود په توګه په توره او قلم مبارزه کوي .
روښان او خوشحال خټک دواړو دپښتنو د خپلواکۍ اوملي حاکميت دپاره توده او سړه جګړه پرمخ بېولې ده .
روښانيانو دعرفان له لارې دخلکو دسياسي شعور دلوړولو،په هغو کې د خودۍ او پرځان متکي کېدلو،د احساس د وېښولو دپاره آهنګ وال ادبي آثار ايجاد کړل او په دې توګه يې دکتبي ادبياتو پانګه رامنځ ته شوه.
   خوشحال خټک پښتو ادبيات د مضمون،شکل او قالب له پلوه غني کړل. ده دفارسي ژبې ټول قالبونه ؛لکه : (مثنوي،غزل،قصيدې،رباعي،مخمس او نور...)  لفظي او معنوي  صنايع په پښتو ادب کې راوستل. دمضمون له پلوه دده په اثارو کې ډېر زيات نوښتونه ليدل کيږي .چې دهغه وخت په شرايطوکې ساری نه لري .
دمنځنۍ دورې ادبيات دمضمون او شکل په لحاظ دپخوانۍ دورې له ادبياتو سره جوخت توپيرليدل کيږي.
ددې دورې يوه عمده ځانګړنه داده،چې زموږ ددې دورې بشپړ او مکمل ادبي او فرهنګي آثار په واک کې لرو .
په دې دوره کې دپښتو ادبياتو علايق له ګاونډيو ژبو سره هم پراختيامومي. له عربي،فارسي او هندي ژبو څخه پښتوته او له پښتوڅخه ځينو دغو ژبو ته د آثارو د راکړې ورکړې مسله هم خپلو لوړو پړاوونوته خيژي .
     د افکارو ژورتيا،دتخيل رنګيني او دقالبونو تنوع دمنځنۍ ادبي دورې غوره ځانګړنې ګڼل کيږي .
     دا څرګنده خبره ده ،چې د روښانيانو عرفان،دخوشحال دملي تشخيص احساس،درحمان بابا ادبي بلاغت دحميد او کاظم شيدا نازکخيالي  د پخوانۍ ادبي دورې په اشعارو کې نه ليدل کيږي.
په منځنۍ ادبي دوره کې درې مهم پړاوونه د فکري،سياسي او هنري ځانګړنو له مخې دتشخيص وړ دي،چې غوره استازي يې په فکري لحاظ د روښان پلويان په سياسي لحاظ خوشحال خان خټک او په هنري لحاظ رحمان بابا، حميد،شيدا، حنان بارکزی او نور دي .
بايزيد روښان
        په هغو نثرونوکې،چې دسليمان ماکو نثر وروسته  زموږ لاس ته رسېدلی او همدا اوس يې بېلګه موجوده ده،دخيرالبيان نثر دی .
          دخيرالبيان د کتاب مؤلف مياروښان يو له هغو مشهورو او مصروفو ليکوالو او متصرفينو څخه دی ،چې د پښتو ادب په تاريخ کې ډېر شهرت لري . بايزيد روښان سربېره پردې چې يوعالم سړی ؤ،يو توريالی عسکر هم ؤ او ډېره موده يې دمغلو په مقابل کې جکړې کړي دي او دپښتونولۍ نوم يې ساتلی دی. دپلار نوم يې شيخ عبدالله ؤ،چې پس له اوه پښته څخه شيخ سراج الدين  انصاري ته رسيږي ،چې د مياروښان پلار په کاڼي ګرام وزيرستان کې ؤ،مياروښان علاوه پردې چې د بايزيدپه نوم يادېده په پېر روشن يا روښان هم يادشوی دی،مخاليفينويې په ((پير تاريک)) سره هم ياد کړی دی ، دبايزيد انصاري يا بايزيد مسکين په نوم هم ذکر شوی دی .
      بايزيد روښان  په سنه (932 ه ) کال زېږېدلی  او په  (994ه ) کال کې وفات شوی دی،دښاغلي خادم دليکنو له مخې پير روښان د ملاپاينده نومې سړي څخه چې دده د پلار له شاګردانو څخه ؤ درس ويلی دی او طريقت يې له خواجه اسماعيل څخه چې د رياضت خاوند ؤ او ډېر مُريدان  او معتقدان يې لرل،اخيستی دی، بيا وروسته په خپله دطريقې په مخ بېولو کې لارښود او رهبر شو او د خاص مسلک او  طريقت خاوند شو.
دخيرالبيان د نثر نمونه :
      ادميان زما په هستۍ کې دي زما هستي ده په ادميانو لکه کبونه په اوبواو اوبه په کبونو کې لکه کبونه په اوبوژوندي دي په ماژوندي دي ادميان ، په قرآن کې ويلي دي سبحان کب چې په اوبو کې ګرزي مخ يې واوبو ته شي هسې هر لور وته چې جاروزي مخ يې وماته شي د ادميانو زه يم وېښته په پوست کې د ادميانو په  وينو په غوښه د ادميانو په رګ په پله د ادميانو په هډو په ماغزه د ادميانو په هرڅه کې يم،چې څه شته دسړي په ځان تحقيق ده زما هستي له هره څيزه بهر لکه ده له ادميانو زه نږدې يم  ادميانو ته له ځانه .
    د خيرالبيان اصلي نسخه په لاس کې نه شته او دغه راز څونمونې مارګين سټرن ترېنه په خپله يوه مقاله کې رانقل کړي دي ،چې خپله نظريه يې پرې داسې څرګنده کړې ده :
    دخيرالبيان په نثرکې د عربي ژبې رنګ او تأثير ښکاره دی،جمله بندي يې عيناً په عربي سبک تطبيقيږي .
   دمقفی نثر لومړۍ نمونه په پښتو کې د خيرالبيان څخه لاس ته راځي، تر دې دمخه موږ د دغسې نثر نمونه په پښتو کې نه وينو .
په پښتو کې ديني او اخلاقي مسايل او د آياتونو او حديثونو ترجمې هم غالباً له خيرالبيان  څخه شروع کيږ ي.
د خيرالبيان نثر د لسم هجري قرن نثر يوه نمونه ده او په دغه وخت کې فارسي نثر هم د عربي له تأثير لاندې ؤ .
خوشحال خټک
    خوشحال خان د شهبازخان زوی د (1022 ّّه.ق) کال د ربيع الثاني په مياشت د خټکو د اکوړې په سرای کې زېږېدلی دی .
    خوشحال خان په خپله يوه قصيده کې خپل ځان داسې راپيژندلی دی :
زه خوشحال د شهباز خان                      چې تورزن يم کان په کان
شــــهبازخان ديحی خان و                      چې بل نه و هـــسې ځوان
يـــــحــی خـــان د اکـوړي و                       چې په توره شــو سلطان
دهجرت زردوه ويشت سن و                  چـــې زه راغــلم په جهان
هــغه کال پوره پـنــځـوس و                   چې شهيد شو شهباز خان
دهـــغــــــه دور بادشـــــاه و                         قــــدر دان شــــــاه جهان
دپلارځای يې وماته راکړ                         پــه ولس شوم حکمران
  دخوشحال خان ددې قصيدې د پورته بيتونو څخه د خوشحال  د ژوند زمانه او دده دکورنۍ شجره ډېره ښه معلوميږي .
            دکوچنيوالي څخه د خوشحال ژوند له ځينو حوادثو سره ملګری دی ، دمثال په ډول په (1029 ه . ق) کال د خوشحال دشپږو کالو ؤ،چې په لنډي سيند کې لاهوشو او نجات يې وموند. په (1030 هه.ق) کال دی د اتو کالو ؤ ،چې له څپرې نه کاڼی پرې راولوېد دا ځل له مرګ نه بچ شو .
  خوشحال خان خټک نه يوازې د خپل وخت او زمان يو ټولنيز،سياسي شخصيت او بريالی سالار ؤ، بلکې دی دپښتو ژبې يو داسې شاعر او ليکوال ؤ ، که ووايو د پښتو ادب تاريخ دده له نامه او اثارو پرته نيمګړی دی ، نو دا به کومه د مبالغې خبره نه وي .
          خوشحال خټک لکه چې يې ويلي دي ، پښتو ژبې او ادب ته په نظم او نثر کې هغه څه ورکړل،چې ترده دمخه او وروسته يې ښايي ساری موږ په ندرت سره بيامومو.
په تازه تازه مضمون دپښتو شعر
په مانا مې دشېراز او خجند کړ
په بل ځای کې بيا وايي :
که دنظم که دنثر که دخط دی                           په پښتو ژبه مې حق دی بې حسابه
   خوشحال دمغلي واکمنو له خوا بندي شوی هم دی .
پس له بنده دی دا عزم                            د خوشحال د خاطر جزم
يانيولی مخ مـکـې تـــه                          يـا مـــغــــلــــو ســــــره رزم
     تربند دمخه د خوشحال بابا آثار يوډول تمايلات لري او تربند وروسته يې شعر او هنر بل رنګ اخلي .
محققانو د خوشحال د آثارو شمېره ډېره زياته ښوولې ده ، خو هغه آثار،چې معلوم دي په لاندې ډول دي :
    دخوشحال کليات،چې دبيتونو شمېر يې تر څلوېښت زرو ډېر ښودل شوی دی. فراقنامه،دستارنامه،بازنامه،فالنامه،فضل نامه،طب نامه،بياض، ځنځيرۍ ، سواتنامه، پارسي ديوان،اخلاقنامه د خوشحال آثار نه يوازې د کميت په لحاظ ديادونې او مننې وړدي، بلکې په کيفي لحاظ هم د خوشحال د آثارو کيفيت ډېر لوړ دی . خوشحال تر (1100 ه .ق) پورې ژوندی ؤ،دده په کليات کې قصيدې،غزلې،رباعي،قطعې،مخمس،مسدس،معشر،ترکيب بند، ترجيح بند، مثنوي،ذوالقافيتين او نور پيدا کولای شو .
دخوشحال د ښکلو غزلونو څخه ديوې  غزلې څو بېته د بېلګې په توګه راوړو:
توره چې تېرېږي خوګوزار لره که نه
زلفې چې ول ول شي خوخپل يار لره که نه
ولې راته وايې چې په ښکلو نظر مه کړه
سترګې چې پيدا دي خو ديدار لره که نه
شېخ دې لمونځ روژه کا زه به ډکې پيالې اخلم
هرسړی پيدا دی خپل خپل کار لره که نه
می شته چنګ و نی شته د خپل يار سره خوشحاله
خپل بياض په لاس کې څه ګلزار لره که نه
رحمان بابا
   رحمان بابا په بهادر کلي کې،چې له پېښور څخه درې ميله لرې جنوبي اړخ ته پروت دی . له عبدالستار مومند کره وزېږېده .
       پټه خزانه د رحمان بابا د زېږېدو کال  (1042 ه .ق) ښيي، لکه څنګه چې مشهوره ده رحمان بابا پيدا شوی خو په بهادر کلي کې ؤ، وروسته د ځينو وجوهاتو له کبله يې  خپل کلی  پرېښود او هزار خوانې ته راغی .
   رحمان بابا له ملا محمد يوسف يوسفزي څخه  زده کړه کړې او له هغه څخه يې فقه او تصوف زده کړل ، بيا کوهاټ ته ولاړ هلته يې سبقونه  ولوستل او ښه عالم شو .  رحمان بابا يو عالم او عابد سړی ؤ .
   رحمان بابا د خپل وخت رواجي علوم لوستي وو، په پارسي او عربي ادب کې يې مطالعه درلوده، رحمان بابا  دتصوف له رموزو هم خبر ؤ .
 د رحمان بلبل تصوف سړی له خدای او دخدای  له مخلوق سره د ناپايې مينې په اظهار کې خلاصه کولای شي . د استاد کامل په وينا : ((له خدای دهغه له مخلوق سره محبت دتصوف داسې اصول دي چې له مذهب سره د بشپړ مطابقت،پاکۍ او عظمت له پلوه ډېر منل شوي  دي )). د رحمان بابا د شاعرۍ پيغام همدا محبت  دی .
   استاد روهي په خپله يوه ليکنه کې دا نظريه داسې تفسير کړې ده چې : ((رحمان بابا د يوه فقر ځپلي اولس زړه ته دخپل پيغام په وسيله لار پيدا کوي او ددغه پيغام اصلي جوهر مينه او محبت دی . عشق او محبت نه يوازې د انسان د نجات وسيله ده،بلکې د جهان دتکوين لومړنی محرک هم دی .
لکه رحمان بابا چې ويلي دي :
داجهان دی خدای له عشقه پيدا کړی              دجملوو مخلوقاتو پلار دی دا
   دپښتو دغه عظيم انسان دوست شاعر په (1128 هه.ق) کال له دنيا څخه سترګې پټې کړې او دپېښور د هزارخانې په هديره کې خاورته وسپارل شو .
له ده څخه په پښتو ژبه دشعر يوښکلی دېوان راپاتې دی،چې په دوو دفترونو کې تنظيم شوی دی. دا دېوان په پښتوکې مشهور او داحترام وړ دی او خلک فالونه پر باسي او خپل مرادونه ځنې غواړي . په دې دېوان کې ښکلې غزلې، قصيده ډوله اوږدې غزلې مخمس اومسبع پيداکيږي .
دده روان ساده او عام فهمه شعر د هر چا او هرې  سويې د خاوند پر مزاج برابر دی ، دده شعر که آسان دی خو ژور  انساني مفاهيم په کې رانغښتي دي .
درحمان بابا دشعر يوه بېلګه :
که په ګنج دشاهي فخرشهريارکا        عاشقان يې ددلبروپه رخسارکا
خرقه پوشوپه خرقه کې دی موندلی     هغه حظ چې په دنيايې دنيار دارکا
پتنګانولره خدای په اورکې ورکړ          هغه عيش چې يې بلبلې په ګلزار کا
نيک ساعت په بدبدل د هيچامه شه    په وصال کې غم دهجروردوڅارکا
دبېړۍپه ډوبېده چې خدای راضي شي  يګانګي دزړونو کله هلته کار کا
هغه مخ چې مادر زادښايسته نه  دی     مشقت دمشاطې واړه مردار کا
باز دنار له خوبه پاڅي پسې ګرځي      چې فلک دعاشقانو بخت بېدار کا
نيمه شپه يې يار ترسره پورې کښېني     لکه شمع چې څوک بله په مزار کا
دمستۍ د هوښيارۍ يې يون څرګند دی    په هرچاکې چې څه وي هسې رفتار کا
رحمان هسې بې وقوف سوداګر نه دی     چې ددين متاع بدله په دينار کا
عبدالحميد مومند
   عبدالحميد مومندهم له بده مرغه د پښتود همهغويوڅو وتليو شاعرانو په لړ کې دی،چې د زده کړې او مړينې جوتې نېټې يې لاهم د څيړنې په تورو اوبو کې ډوبې دي خو بيا هم دحميدبابا دټاټوبي  او زېږنځي په باب هم پښتانه پوهان او دپښتنو څېړونکي يوه خوله نه وو خو وروستيو پلټنو جوته کړه،چې حميدبابا دپېښور کوهاټ سړک او باړې رود پرښۍ غاړه پراته کلي ماشوګګړ ماشو کې زېږېدلی دی .
   تر (1338) لمريز کال  او (1959 زېږديز) کال پورې کورني څېړونکي او بهرني ختيځپوهان پښتو څېړونکي او ليکوال د راورټي د روايت له مخې په دې  عقيده ؤ،چې ګڼې حميد مومند تر (1145 هه.ق) پورې ژوندی و او يا د بلومهارت Blumharat  په وينا پر همدغه کال مړ دی .
  خو د حميد بابا دشرعة الاسلام په پيداکېدو سره دغه عقيده واوښته او تر  (1148 ه .ق) پورې د حميد ژوند يقيني ثابت شو .
    دحميد بابا  مزار د ماشو (ماشوګګړ) په لويه هديره کې دی ، دحميد دېوان چې د اټکل له مخې دده په ژوند ټول شوی دی په ادبي حلقو کې په دُر مرجان مشهور دی . دعبدالحميد مومند وروستی او تر ټولوچاپ شويو ديوانونو بشپړ ديوان همدا سرمحقق هېوادمل په زيار ديوان دی ،چې (290)غزلې او قصيده ډوله غزلې،قصيدې ، يومخمس، يو ترکيب بند او دوې څلوريزې لري، چې د ټولو بيتونو شمېر يې (2932) ته رسي د حميد مومند نور مشهور آثار دادي :    نيرنګ عشق ، دعزيز او شاهد دمينې سوځنده داستان دی،چې پښتو ژباړه يې دحميد له برکته په ادبي حلقوکې هم د ډېر لوړ نامه خاونده شوې ده .
شاه او ګدا د حميد بابا دا منظومه داستاني ژباړه ده . دشاه ګدا د بيتونو شمېره  (1788) بيته ده .
حميدبابا دغه کتاب په داسې ډول ترجمه کړی دی،چې دترجمې په فن کې يې ځانله يو ښکاره مقام پيدا کړی دی .
شرعة الاسلام : دا کتاب  په پاړسو هم ترجمه شوی دی . چې د تذکرةالابرار و الاشرار په مأخذونو کې راوړل شوی دی .
پښتو منظومه ترجمه يې دحميد مومند په غښتلي قلم ليکل شوی ده،چې په پښتو تبليغي اثارو کې د ادبي  نفاست له مخې هسکه درجه لري .
دا دخوږ ژبي  شاعر حميد مومند د نظم نمونه :
نــــــــــه زمـاده نــه دســتــاده دادنـــيـــا         پــاتــې شــوې لـه هــرچاده دادنيا
ديـــوه غــېـږ کـې پرته وبل ته خاندي           څــه لــولۍ او بـې حياده دا دنيا
پـــه رڼـــايـــې دچــاکارنـه پوره کيږي         دآسمان برق وبرېښناده داد دنيـا
که ظاهرښکلې زېباليده شي څـه شـو         پــه بــاطــن تــوره بــلاده دا دنـيـا
مـــروت د آشــنـايـۍ پـه کـې نــه شـته         کـــه اشـــنـا ده نا آشــناده دا دنيا
په يوځای يې ټيکاو هېچېرې نه شي           لکه سيوری خوا وشا ده دا دنيا
تــل پـه ځـان پـورې دخـپــلـو طـالبانـو           مسخــرې کـاپــه خـندا ده دا دنيا
په سودا يې سودمن شوي هېڅوک نه دی    جـــوفــروش ګـنـدم نماده دا دنيا
چې حميدپه کې خندا کا رېشخندي کا        ځـــای د غـــــــم او د ژړا ده دا دنـــــيـــــــــا

نپر بیا

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:58 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

په غونډله (جمله) کې د مورفيمونو ترمنځ اړيکې

 پوهنمل شيرزاد

په غونډله (جمله) کې د مورفيمونو ترمنځ اړيکې : پوهنمل شيرزاد
دا خو څرګنده خبره ده، چې په غونډلو او جملو کې مورفيمونو يو د بله سره اړيکې لري او دغه اړيکې ډېرۍ د ناخپلواکو مورفيمونو پواسطه منځ ته راځي.د بېلګې په ډول لاندې جملې وګورﺉ:
۱- بدخويونه سړی د خلکو په نظر کې سپک کوي.
۲- د مشرانو په پاملرنه د کشرانو کارونه سميږي.
۳- هوښيارې مېندې خپل اولادونه ښه روزي او ډېر ناز نه ورکوي.
په پورتنۍ لومړنۍ جمله کې (په، کې) په دوهمه جمله کې (په) په دريمه جمله کې (او) ناخپلواک مورفيمونه او په غونډلو کې د خپلواکو مورفيمونو ترمنځ د اړيکو ټينګولو لپاره استعمال شوي دي.

په غونډله کې د مورفيمونو ترمنځ د اړيکو ډولونه
په غونډله کې د مورفيمونو ترمنځ اړيکې په دوه ډوله دي، چې د لاندې شکل په واسطه ښودل کيږي.
په غونډله کې د مورفيمونو ترمنځ د اړيکو ډولونه
د تړنې اړيکه د ملتيا اړيکه   
اضافي اړيکه د تړنې اړيکه 
الف: عطفي اړيکې: په عطفي اړيکو کې د غونډلې د خپلواکو مورفيمونو ترمنځ د (او، و) د ناخپلواکو مورفيمونو پواسطه په مساوې او متوازي ډول اړيکې ټينګيږي؛ لکه :
ځمکه او آسمان، مشر او کشر، ځوان او زوړ، ښځه او نر، تور او سپين، مور او پلار، او داسې نور.
ب: تابعي اړيکې: په دې ډول اړيکو کې تابعيت موجود وي، هغه مورفيم، چې بل د ځان تابع کوي تابع کوونکی مورفيم بلل کيږي او هغه مورفيم چې د بل مورفيم تابع ګرځي تابع شوی مورفيم ورته وايي.
تابعي اړيکې په څلورو ډولو تړلې کيږي:
۱- د سمون اړيکه: د سمون اړيکه دمبتدا او خبر په منځ کې واقع کيږي او خبر د يو ګړي او ډېر ګړي او همدارنګه د نارينه او ښځينه په لحاظ د خپل مبتدا سره سمون لري.
د سمون د اړيکې د پيژندنې لپاره لاندې جملې وګورﺉ:
۱- زه د خپل وطن سره مينه لرم.
۲- بريالی پرون کندهار ته لاړ.
۳- نجونې له ښوونځی څخه راغلې.
په پورته لومړۍ جمله کې (زه) مبتدا ده او د خپل خبر (مينه لرم) سره سمون لري يانې مبتدا يو ګړی (مفرد) واقع شوی نو خبر (مينه لرم) هم ورسره مفرد راغلی دی.
په دوهمه جمله کې مبتدا (بريالی) نارينه يو ګړی راغلی او خبر (لاړم) هم ورسره نارينه يوګړی راغلی او د دواړو ترمنځ د سمون اړيکه موجوده ده، په دريمه جمله کې مبتدا (نجونې) ډېر ګړی ښځينه راغلې نو جز (راغلې) هم ورسره ډېر ګړی ښځينه راغلی دی.
۲- اضافي اړيکه: په اضافي اړيکه کې يو مورفيم د بل سره د اضافت د تورو (د-ز-س) پواسطه خپله رابطه ټينګوي او د مضاف مورفيم ته ټاکل شوی او مضاف اليه مورفيم ته ټاکونکی وايي.
د اضافي اړيکې د پېژندنې لپاره لاندې جملې وګورﺉ:
۱- زما ورور ښوونکی دی.
۲- ستا ورېرونه کار ګران دي.
۳- د ګناه توروالی په صابون نه لرې کيږې.
په پورتنيو جملو کې د اضافت اړيکې (ز، س، د) د تورو پواسطه، چې د (زما، ستا، د ګناه) له مورفيمونو ته مضاف اليه يا ټاکونکی او د (ورور، ورېرونه،توروالی) مورفيمونه يا کلموته مضاف اليه يا ټاکل شوي مورفيمونه وايي.
۳- د ملتيا اړيکه: د ملتيا په اړيکه کې تابع شوی مورفيم يا کلمه د تابع کوونکی مورفيم يا کلمې سره څنګ پر څنګ راځي او د دوی ترمنځ د تړنې، سمون او اضافي رابطو او سپينو ته اړتيا نشته او که فرضاً تابع شوې کلمه له جملې څخه لرې کړای شي بيا هم غونډله يا جمله مانا ورکوي او د جملې مانا ته کوم ځانګړی بدلون نه ورکوي. د ملتيا د اړيکې د پېژندنې لپاره لاندې جملې وګورﺉ:
۱- احمد په تلوار راغی.
۲- زه په کراره ځم.
۳- يما ډېر وځنډېډ.
په پورته جملو کې (په تلوار، په کراره، ډېر) تابع شوې کلمې دي، چې د جملې د خبر يانې تابع کوونکو (راغی، ځم، وځنډېد) له کلمو يا مورفيمونو سره په څنګ کې راغلي دي.
۴- د تړنې اړيکې: په دې ډول رابطه کې د غونډلې يا جملې خبر تابع شوې کلمې مجبوره وي، چې په جمله کې د بشپړونکي يا نحوي قيد په ډول واقع شي.
د تړنې د اړيکې د پېژندنې لپاره لاندې جملې وګورﺉ:
۱- زلمی کورته لاړ.
۲- بريالی له ښوونځي څخه راغی.
۳- توريالی په موټر کې راځي.
په پورته جملو کې وينو، چې (لاړ) د لومړۍ جملې خبر دی او د (کوم کور) کلمه د (تا) سره يوځای مکاني نحوي قيد دی او په جمله کې په خبر (لاړ) پورې مربوط شوی دی.
په دوهمه جمله کې د (راغی) کلمه جز او تابع کوونکی هم دی او د (ښوونځي) کلمه چې مکاني نحوي قيد دی (له، څخه) سره يوځای د (راغی) تابع دی، چې په منځ کې مفعول او بشپړونکی واقع شوی دی.
په دريمه جمله کې (راځي) خبر او تابع کوونکې کلمه ده او (موټر) بشپړوونکې او تابع شوې کلمه ده، چې د (په) سرينه نحوي قيد په وسيله (موټر) مفعول او د خبر تابع شوی دی.
د تېر بحث پوښتنې:
لاندې جملې په غور سره ولولی او په هغو کې د پورتنيو رابطو ډولونه په نښه او بيا په دلايلو سره يې وڅېړی.
۱- وېره او ډار د ژوندانه په چارو کې ډېرې بدې اغېزې لري.
۲- کېدل له کولو پيداکيږي.
۳- شاعرانوته د ګلونو ننداره ډېر خوند ورکوي.
۴- يو بد سړی نور هم له ځانه سره بدولی شي.
۵- توريالی او بريالی دواړه همزولي دي.
۶- ځناور په غرو او ځنګلونو کې اوسيږي.
۷- غم او ښادي يو له بله خور او ورور دي.
۸- ناوړه کارونه کول ناوړه پايلې لري.
۹- مېروېس نيکه د پښتنو ملي مشر ؤ.
۱۰- ستا ورور مې په ننګرهار کې وليد.
۱۱- دوی ژمی په ننګرهار کې اوسي.
۱۲- د کابل هوا ډېره سړه ده.
۱۳- زموږ هېواد سمسور باغونه لري.
۱۴- د اجمل ورور ناروغه دی.
۱۵- پښتانه قدم په قدم خپلې حماسې تکراروي.
۱۶- په نه ازمويلو لارو مه درومی.
۱۷- ويده وګړي له هر نعمت څخه بې برخې وي.
۱۸- هغه يو زوی او يوه لور لري.
۱۹- په کار سره هر څه سميږي.
۲۰- د ګلاب پلار زيارکښ سړی دی.
۲۱- د ړانده په اشاره تلل ښه نه وي.
۲۲- برېښنا د ژوندانه له اړتياوو څخه ده.
۲۳- څوک چې د غره په سرناست وي نور ورته واړه ښکاريږي.
۲۴- لمر په ګوته نه پټيږي.
۲۵- څه چې کرې هغه به رېبې.
۲۶- اوسپنه په اوسپنه ماتيږي.
۲۷- باز چې هر څومره خوار شي چونګښې نه خوري.
۲۸- پردي خواړه يا پور دي يا پيغور.
۲۹- اوبه په ډانګ نه بېليږي.
۳۰هر څوک چې زيار باسي بريالی کيږي.

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:57 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

۷۸۶

د رسول الله صلی الله عليه وسلم څلوېښت حديثونه


 ګرانو! دمهربانی له مخي يې هره ورځ يو-يو پیادوی او که هيڅ وخت نلری نو يې فقط او فقط د هفتې يو-يو پيادوی. نه پوهېږم چي ددې ګټي او ثوابونه په کومو ټکو کښي بيان کړم... 
لا اله الاالله محمد رسول الله

حضرت محمدصلی عليه وسلم فرمايلی :
مَن حَِفَظ َعَلي ا ُمُتِي اَربَِعينَ حَدِيثًا فِي ا َمرِ دِينِهَا بَعَثَهُ اللهُ َفِقيهًا وَ كُنتُ لَه يَومَ الِقيَامَةِ شَاهِدًا وَشَِهيدًا (ترمذی)
څوک چه زما دامت ددينی ګټو دپاره څلويښت حديثونه جمع کړی (راټول يا یی ياد کړی او نورو خلکو ته یی ورسوی )الله تعالی به هغه سړی دقيامت په ورځ فقيه راپورته کړی ،زه به خپله دده شفاعت وکړم او خپله به دهغه شاهد شم .
۱- اِنَّمَاالاَعٌمَالُ بِالنِّيَاتِ (بخاری اومسلم)
دعملونو قبليدل دنيت سره تعلق لری.
۲- مَن اَحَبَّ اَن يُبسَطَ لَه فِي ِرزقِه وَيُنسَا لَه فِي اَثَر ِه فَليَصِل رَحِمَه (متفقٌ عليه )
څوک چه خپله روزی ډيره او عمر زيات غواړی نو هغه ته پکار دی چه خپلوی ښه پالی.
۳- اَلله ُ اَفرَحُ ِبتَوبَةِ عَبدِه مِن اَحَدِكَم سقَط َ عَلي بَعِيره وَ قَد اَ ضَلَّه فِي اَرِض فَلاةٍ (بخاري مسلم).
چه ديوه کس نه په يوه دښته يا صحرا کی خپل اوښ ورک شوی وی او هغه پيدا شی نو دغه کس به څومره خوشحاليږی – بس الله تعالی ددی نه هم ذيات دخپل بنده په توبه ويستلو خوشحاليږی .
۴- مَنٌ غَشَّ فَلَيٌسَ مِنَّا (مسلم)   فريب وركونكي له موږ څخه نه دی .
۵- السَاعي عَلي الاَرملة وَ المِسكين كَالمُجَاهِد فِي سَبِيل الله وَفِي رَوَاية او كَالذي يَصوم النَهَار ويَقوم الليل (بخاري مسلم).
دکنډو او محتاجو خلکو په کار کی کوښښ کوونکی داسی دی لکه مجاهدين فی سبيل الله او په بل روايت کی داسی ثواب لری لکه چی د ورځی روژه او دشپی عبادت کوی.
دنيا يوسامان دی ددی سامان يوه غوره حصه نيکه دينداره ښځه ده.
۶- الغَيبَة ُ اَشَدُّ مِّنَ الِزّناَ (مشکوة )   غیبت کول تر زنا هم بتره دی. 
۷- زنَا الٌعَيٌنِ النَّظَرُ (مشکوة)       دسترګو زنا ناروا ته کتل دی.
۸- لاَيَدٌخُلُ الٌجَنَّةُ مَن لاَّ يّأمَنُ جَارُه بَواَءقَة (مسلم )
هغه سړی به جنت ته داخل نه شی چه دده  همسايګان دده له شر او ضرر نه په امن نه شی.
٩- کُلُ مَسٌکِر ٍحَرَام (ابوداؤد)   هر شی چه سړی ته نشه راولی حرام دی.
۱۰- ِمفتاحُ الجَّنةِ الصَّلوةُ وَمفتَاحُ الصَّلوةِ الطَّهُورُ (ترمذي).
دجنت کلی لمونځ دی او دلمانځه کلی اودس دی.
-۱۱ السِّوَاكُ مُطَهِّرَةُ لِّلفَِم وَ مَرٌضَاةُ لِلِرّبِّ (نسايی) .
دمسواک وهل خوله پاکوی او دالله (ج) دخوښی سبب ګرځی.
۱۲- اَفضَلُ الَاعمَاِل اَلحُبُّ فِي اللهِ وَالبُعضُ فِي اللهِ (ابوداؤد)
بهترين عمل دوستی دپاره دالله(ج)  او دوښمنی دپاره دالله(ج)  وی .
۱۳- مَن بَنَا ِللهِ مَسجِداً بَنَي اللهُ لَهُ بَيتًا فِي الجَنَّةِ (بخاری مسلم ).
چا چی دخدای (ج) لپاره جومات جوړ کړ خدای (ج) دده لپاره په جنت کی ځای جوړ کړی.
۱۴- مَآ اَسفَلَ مِن الكَعبَين مِن الِازَاِرفِي النَّاِر(بخاري اومسلم).
دهرچا پايڅی چه تر بجلکو ښکته وی هغه حصه دبدن به یی دوزخ ته ولاړه شی.
۱۵- ِايَّاكُم وَالحَسَدَ يَأكُلُ الحَسَنَاتَ كَمَاتَأكُلُ النَّارُ الحَطَبَ (ابوداؤد).
دحسد او بغض څخه ځانونه وساتی ځکه چه حسد اوبغض دانسان نيکی داسی خوری لکه اور چی بوټی خوری.
۱۶- سَبَابُ المُسلِِمِ فِسقٌ وَّقِتَالُه كُفرٌ (بخاري مسلم)
مسلمان لره نا لايقه وينا او په نا حقه سره وژل لويه ګناه او دکفر سره برابر دی.
۱۷- اِرحَمُوامَن ِفي الاَرِض يَرحَمُكُم مَّن فِي السَّمَآءِ (ترمذي ابوداؤد).
تاسی دځمکی په مخلوق رحم کوی رحم به وکړی پر تاسی هغه (الله ج ) چه دآسمانو خالق دی.
۱۸- لَِقّينُوا مَوتَاكُم لآاِلهَ اِلَّاالله (مسلم)
خپلو مړو ته دزنکندن په وخت تلقين ورکوی په کلمه د لآ اله الاالله .
۱۹- لَايُؤمِنُ اَحَدُكُم حَتيّ' اَكُونَ اَحَبّ اِلَيه مِن وَّالِدِه وَوَلَدِه وَالنَّاِس اَجمَعِينَ (بخاري مسلم ).
ستاسی څخه  هيڅ سړی تر  هغی کامل مؤمن نشی کيدای ترڅو  چه زما محبت تر خپل موراوپلار ،اولاد او تر ټولو خلکو ډير نشی.

۲۰- كُن فِي الدَّنيَا كَاَنَّكَ غَِريبٌ اوَعَابِِرِسَبِيلٍ (بخاری) .
په دنيا کی دمسافر او لاری تيريدونکی په شان ګزاره او ژوندکوه.
۲۱- مَاعَمِلَ آدمُّي عَمَلا ً اَنجي' لَهٌ مِن عَذَابِ القَبِر مِن ذِكِرالله
دالله تعالی دذکر نه ذیات دچا بنیادم هیڅ عمل دغذاب قبر نه ذیات خالصی ورکونکی نشته.

۲۲- اَفضَلُ الذِّّكر لاَاله اِلاالله وَاَفضَلُ الدُّعآءِ الحَمدالله .ِ(ترمذی).
بهترین دذکر لااله الاالله او بهترین د دُعا الحمدالله دی.
۲۳- مَامِن شَفِيعٍ اَفَضلُ مَنزِلَة ً عِندَاللهِ يَومَ القِيمَة
غَيِره  مِن القُرآنِ لاَنَبِيُّ وَلا مَلَكٌ وَلاَ ُ
دقیامت په ورځ به دالله تعالی په نزد دقرآن پاک نه ذیات څوک شفاعت کونکی نه وی نه نبی ،نه فرښته او نه نور.
۲۴- لَقَد هَمَمتُ اَن آمُرَ فِتيَتِي فَجَمعُوالِي حُزَماً مِّن حَطَبٍ ثُمَّ آتِي قَوماً يُّصَلُّونَ فِِي بُيُوتِهِم لَيسَت بِهِم عِلَّة ٌ فَاُحَرِقُهَا عَلَيهِم .
ځما زړه غواړی چه یو څو ځوانانو ته ووایم چه ډير بوټی راجمع کړی رایی وړی بيا زه هغی خلکو ته ورشم چه بی غذره په کورونو کی لمونځ کوی  دهغوی کورونه وسوزوم.
۲۵- سَبعَة ٌ يُظِلُّهُمُ اللهُ فِي ظِلِّه يَومَ لاَ ظِلَّ اِلا َّ ظِلُّه اَلاِمَامُ العَادِلُ وَالشَّآبُّ نَشَآءَ فِي عِبَادَةِ اللهِ وَرَجُلٌ قَلبُه مُعَلّقٌ بِاالمَسَاجِدِ وَ رَجُلاَن ِ تَحَآبَّا فَي اللهِ اِجتَمَعَا عَلي ذ'لِكَ وَ تَفَرَّقَا عَلَيهِ وَرَجُلٌ دَعَتهُ اَمرَاةٌ ذَاتُ مَنصَبٍ وَّ جَمَالٍ فَقَالَ اِنِّي اَخَافُ الله وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَاَخفَاهَا حَتّي' لاَتَعلَمُ شِمَالُه مَا تُنفِقُ يَمِينُه وَرَجُلُ ذَكَرَاللهَ خَالِيًا فَضَاخَتُ عَينا هُ.(بخاري او مسلم)
اووه کسان دی چه هغوی ته به الله تعالی دخپل (رحمت) سیوری کی په داسی ورځ ځای ورکړی په کومه ورځ چه به دهغه سیوری نه غیر بل  هیڅ سیوری نه وی ۱- عادل پاچا ۲- هغه ځوان چه په ځوانی کی دالله تعالی عبادت کوی ۳- هغه څوک چه دهغه زړه جوماتو سره تړلی وی (پنځه وخته لمونځ په جمع کوی کله چه یو لمونځ آدا کړی دبل په فکر کی وی) ۴- هغه دوه کسان چه دالله تعالی د رضا لپاره خپل منځ کی محبت وی ،هم په دغی دهغوی يوځای کیدل وی او هم په دغی د دوی جدایی وی ۵- هغه کس چه يوه ښايسه شريفه ښځه یی خپل طرف ته متوجه کړی او هغه ورته ووایی چه زه دالله تعالی نه ویریږم  ۶- هغه سړی چه پداسی پټه طريقه صدقه ورکړی چه بل لاس تری هم خبر نشی ۷- هغه کس چه دالله تعالی ذکر په تنهایی کی وکړی او اوښکی یی وبهيږی (یا په پټه کی د خپلو ګناوو په یادولو دالله تعالی له ويری وژاړی يا دشوق او محبت له وجی دذکر پر وخت پټ وژاړی).
۲۶- َلجَنَّة ُ تَحتَ اَقدَاِم الا ُ مَّهَاتِ (مسلم).
جنت دميندو تر قدمو لاندی دی.
۲۷- مَنٌ صَمَتَ نَجا َ (ترمذی)   څوک چه پټه خوله شو هغه خلاص شو.
۲۸- لَآ اِيمَانَ لِمَن لآ َّ اَمَانَةَ لَه ُ وَلاَ دِينَ لِمَن لا َّ عَهدَ لَه ُ (بيهقي ).
ايمان نشته هغه چا لره چه امانتداره نه وی او دينداره نه وی هغه څوک چه پر خپله وعده وفا نه کوی (دايمان  او دينداری نه مراد کامل ایمان دی .
۲۹- لا َ يَدخُلُ الجَنَّة َ خِبٌ وَّ لا َ بَخِيلٌ وَّ لا َ مَنَّانٌ (ترمذي).
فريبکاره ،بخيل او هغه څوک چه دخپل احسان منت پر بل چا اچوی جنت ته به داخل نه شی .
۳۰- ا'يَة ُ المَنَافِق ِ ثَلثٌ اِذَاحَدَثَ كَذَبَ اِذَا وَعَدَ اَخلَفَ وَاِذَا أتُمِنَ خَانَ (بخاري مسلم).
دمنافق دری علامی دی کله چه خبری کوی درواغ وایی او څه وخت چه وعده وکړی وفا نه کوی او په امانت کی خیانت کوی .
۳۱- اِنَّ ا ُمََّتِي يُدعَونَ يَومَ القِيمَةِ غُرًّا مَّحَجَّلِينَ مِن آثَاِر الوُضُوءِ (بخاري ومسلم ).
زما امت به دقیامت په ورځ په داسی حال کی رابلل کیږی چه د دوی د اوداسه اندامونه به ځلیدونکی وی.
۳۲- وَيلٌ لِّلا َ عقَابِ مِنَ النَّاِر اَسِبغُواالوُضُوءَ .
دداسی بندو لپاره چه په اوداسه کی وچ پاتی شی د وَيل عذاب دی (دپښو ، لاسونو یا بل ځای کوم بند یا برخه چه په  اوداسه کی وچه پاتی شی ).
۳۳- اَلعِبَادَة ُ فِي الهَرِج كَهِجرَةٍ ِالَيَّ (مسلم)
دآزمايش په وخت کی دالله پاک عبادت کول داسی فضيلت لری لکه چه زماسره یی یو ځای هجرت کړی وی.
۳۴- َمن سَرَّه اَن يُنَجِّيه اللهُ ِمن كُرَبَ يَومِ القِيَامَةِ فَليُنَفِّس عَن مُعسِر ٍ اَويَضَعَ عَنهُ (مسلم)
کوم سړی چه غواړی دقيامت په ورځ الله پاک دی له سختو نه وساتی نو هغه ته پکار دی چه ،هغه تنګ لاسه قرضدار ته مهلت ورکړی يا یی قرض بالکل معاف کړی.
۳۵- لَن يَشبَعَ مُؤِمنٌ ِمن خَير ٍ حَتّي يَكُونَ مُتهَاهُ الجَنَّة َ (ترمذي)
دمؤمن خيټه دنيکو نه تر هغه وخته نه ډکيږی ترڅو هغه جنت ونه رسوی.
۳۶- ِان فِي الجَنََّةِ مِاءَةَ دَرَجَةٍ اَعَدَّ هَا اللهُ لِلمُجَاهِدِينَ فِي سَبِسل ِ اللهِ مَابَينَ الدَّرَجَتَين ِ كَمَا بَينَ السَّمآءِ وَالاَرض ِ(بخاري).
الله تعالی د فی سبيل الله مجاهدينو لپاره په جنت کی سل درجی (منازل) تيار کړی دی ددوه درجو منځ کی فاصله دځمکی او آسمان د فاصلی برابر ده .
۳۷- عَينَاِن لاَ تَمَسُّهُمَا النَّارُ عَينُ بَكَت مِن خَشيَةِ اللهِ وَعَينُ بَاتَت تَحرُسُ فِي سَبِيل اللهِ
(ترمذي).
دوه ډوله سترګی دی چه هغه به د دوزخ اورهم مَس نه کړی یو خو هغه چه دالله پاک له ويری ژاړی او دوهم هغه سترګی چه دالله په لاره کی دحفاظت په خاطر بيداره اوسيږی.
۳۸- مَامِن عَبدٍ مُسلِم ٍ يَدعُوا ِلاَخِيه بِظَهر ٍ الغَيبِ اِلا َّ قَالَ المَلَكُ وَلَكَ بِمِثل ٍ (مسلم).
کوم مسلمان چه دبل مسلمان لپاره پسی شا (غايب ) دعا کوی دهغه په دعا فرښتی وایی دا دعا د ستا دپاره هم دهغه په شان قبوله وی.
۳۹- مَن خَرَجَ فِي طَلَبَ العِلمِ فَهُوَ فِي سَبِيل اللهِ حَتي يَرجِع (ترمذي).
دعلم دطلب لپاره وتونکی تر څو چه بيرته نه وی راغلی هغه به فی سبيل الله (دخدای ج دلاری  مسافر) شمارلی شی.
۴۰- مَن يَضمَن لِي مَابَينَ لَحيَيهِ وَمَا بَينَ ِرجلَيهِ اَضمَن لَهُ الجَنَّةَ (متفقٌ عليه )
کوم سړی چه ماته د خپلی ژبی او شرمګاه  د (حفاظت ) ضمانت راکړی زه هغه دپاره دجنت ضمانت ورکوم .

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:55 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

څيړنه: په شعر کې حسي تصویرونه

 (عبدالغفور لېوال(

په شعر کې حسي تصویرونه (عبدالغفور لېوال)
په شعر کې د تصویرنو په اړه زما د لیکنو په لړۍ کې ،ما پر ذهني او عیني تصویرونو بحث کړی و.موږ له دې دوه ډوله تصویرونو پرته یو بل ډول تصویرونه هم لرو ،چې هغه ته حسي تصویرونه وایو .یو مهال د پښتو ژبې پیاوړې شاعرې پروین فیض زاده ملال د نویو شعرونود اوریدو پر مهال په هغو کې څو حسي واضحو تصویرونو ته متوجه شوم .ما له پخوا څخه غوښتل پر حسي تصویرنو څه وکاږم ،د پروین جانې نوي شاعرانه انځورونه مې خوښ شول او فی المجلس مې ورته وویل چې خپل تازه شعرونه راوسپاري چې بیلګې ترې واخلم ،زموږ درنې شاعرې په پوره علاقمندۍ هماغه شعرونه راکړل چې اوس ددې لیکنې د کرښو برکت شول .

 

حسي شعرونه :هغه دي چې په شعر(یا په هنري نثر)کې د کلماتو په مرسته داسې حالت ایجادوي چې موږ یې پر خپلو حواسو او عواطفو درکولای شو .موږ په عادي خبرو کې وایو کله چې مې د هغه غږ واورید نو غونی مې زیږ شو ،د غونی زیږیدل د خوشالۍ اضطراب ،ویرې ،یا خوند په حالتونو کې پیښیږي او تقریباً هر انسان یې تجربه لري ،که د خوشالۍ ،اضطراب ،ویري ،خوند یا بل حالت تصویر د کلماتو په وسیله داسي دقیق بیان شي چې موږ د غوني زیږیدل احساس کړو ،په حقیقت کې موږ یو ښه حسي تصویر لرو.په اروا پوهنه کې یو بحث شته چې اروا یي انګیزې یې بولي ،په ساده ژبه دا د رواني عکس العملونو د ایجاد د پروسو پیژندل دي .په شعر کې د حسي انځورونو درک او پیژندل مخامخ په همدغو رواني انګیزو پورې تړلي دي .موږ وایو د ځړوبي تر څنګ کله چې د اوبو یخه څپه راغله زه وریږدیدم .موږ کله چې دغه کرښه لولوــ که ډیره شاعرانه وي ــباید له تصویر سره یې پر خپل پوست د ځړوبي د یخي څپې راتلل حس کړو که داسې وشول نو موږ یو کامیاب حسي تصویر ایجاد کړی دی .د حسي تصویر د پیژندلو پر تیوري به وروسته وغږیږو خو اوس د پروین فیض زاده په شعرونو کې بیلګوته را ګرځم .
        زه چې سهار زموږ د کلي د ملا
                                     په خواږه بانګ ویښه شم
       وی توبه خدایه
       زړه نا څاپه راته وتخنیږي
       د دوبي ښکلې ورځ چوغکې په چوڼ چوڼ 
                              پیل کړي
      چې یبلې پښې د یخ کاریز په سړو شګو کښیږدم
       بدن مې سرترنو که څړیکې وکړي
       داسې خوږې داسې پستې څړیکې
       لکه زموږ د خان د هسکې کلا
       په سروي ناستې دوې (ګو ګو)کوترې
       د اوبو شړق مې په مخ لارې لارې
       زما د لپو کرښې ولولي
       د پښو په تلو کې مې روح د لطافت پاڅوي
       بیا د کوټي د چت د تیرد ملانه
       دراځوړند لور لاستی ونیسمه
       زه یم لوګره نجلۍ
       بیا و پټو ته ځمه
       په نیم کښ مخ باندې به لو کومه
       پرون تر تیر ماښامه
       آن د سپوږمۍ په رڼائيو كې ما
       لو د غنمو وکړ
       پرې سوو وږویې خوږ وږم لاره
       زړه یې راوتو ساوه
       دلور په پړق کې به مې سیوری د جانان لیده
       لکه سپوږمۍ ،سپوږمۍ شیبې وې د چنار په اوږو
         لکه د عاد جنت
        لکه نګهت د شنو چنډونو او د تور لونګ
        لکه وشورد سپین پاولو
                                  لکه و خیال د شهنشاه
        لکه قبوله نکاح
                     زما تربور ،زما جانان
                      زما وسرته ولاړ.
                                                     لوګره نجلۍ شعر(ناچاپ)
موږ په دغه ښکلي شعر کې د څو عیني او ذهني تصویرونو ترڅنګ یو څو واضح او ښکلي حسي تصویرونه لرو چې داسي یې شرحه کولای شو :
  د دوبي ښکلې ورځ چوغکې په چوڼ چوڼ
                                                        پیل کړي
          چې یبلې پښی د یخ کاریز په سړو شګو کښیږدم
           بدن مې سرتر نوکه څړیکې وکړې . . . . .
لوستونکی دا احساسوي چې داوړي په یوه ورځ د سوړ کارېز  پرلمدو شګو باندې لوڅې پښې ګرځیدل څه ډول خوند لري ،وګوری زموږ شاعره په څومره نوښت سره دغه حس موږ ته را انتقالوي ،کلمات ددغه انتقال وسایل دي دغه ښکلی حسي تصویر عیني زمینه لري مګر موږ یې په لوستو سره خپل حواس د شاعرې (یاراوي)له حواسو سره منطبق کوو او له شعره کیف اخلو د شعر بله برخه وګورﺉ :
                 د اوبو شړق مې په مخ لارې لارې
                 زما د لپو کرښې ولولي
                د پښو په تلو کې مې روح د لطافت پاڅوي
دا د شاعرې تجربه ده چې د اوړي په ورځ کله چې د یخ کاریز اوبه مخ ته اچوي هر څاڅکې یې پر مخ رارغړي او په لپه کې د یخو اوبو ساتل څنګه حس تولیدوي ،پر شګلنه سړه ځمکه د بربنډ ه پښو تماس او د ستړي روح لطیف لذت دا ټول په شعر کې د حسي انځورونو شهکار بیلګې دي چې موږ یې وینو .
                دا اړینه نه ده چې ټول حسي تصویرونه دې موږ (لوستونکي یا اوریدونکي)چې د شعر مصرفوونکي یو ،هم کټ مټ د شاعر په څیر احساس کړو یا دې کټ مټ هماغه تجربه په ژوند کې ولرو ،خو د شعر دننه هغه برخه چې د شخص شاعر یا شخص راوي حسي تجربه تمثیلوي او تعریفوي همدا پخپله د حسي انځور هدف او غایه ده .
د همدې شعر یوه بله برخه ګورو :
             پرون تر تېر ماښامه
             آن د سپوږمۍ په رڼائيو کې ما
             لو د غنمو وکړ
             پرې سوو وږویې خوږ وږم لاره   
             زړه یې راوتو ساوه
ماښام مهال کله چې د لو شویو غنمو د پرې شویو ډنډرونو وږم د راوي زړه توسوي دا یو خاص حالت دی ،موږ یې نه په ذهني ځواک تصور کولای شو اونه هم د عیني توکیو د یوې مجموعې په حیث د هغو تصور ممکن دی یوازې همدغه وږم باید احساس کړو او یا د راوی (شاعر)احساس باید درک کړو .
دغه ښکلی شعر په یوه عجیب حسي تصویر پای ته رسیږي :
             ..... زما تربور ،زما جانان
                   زما وسرته ولاړ
دیوې لوګرې ییغلې محبوب ،د غنم لو پر مهال تیر ماښام د هغې شاته ولاړ دی ،او یا یې دا وجود احساسوي ،کیدای شي دا یو نامرئي (نه لیدل کیدونکی)احساس وي یعنې د محبوب یا د هلته وي ،یا لوګره پيغله د خپل محبوب تاوده نفسونه د خپل څټ پر پوټکي احساسوي ،دغه مرئي يا نامرئي احساس ډیر جالب دی او داد شعر قوت دی چې موږ ته یې رالیږدوی .
د پښتو ژبې یوبل معاصر شاعر په سمندر کې یوه سړه شپه د بیړۍ پر عرشه تمثیلوي چې له خپلې معشوقې سره ولاړ دی د محبوبې په څیره کې حیرانتیا ،ویره او خوشالی سره جمع شوي دغه حواس کله چې راژباړل کیږي د حسي تصویرونو یوه نوې مجموعه د لوستونکې تر مخ ږدي .
په کلاسیکه شاعرۍ کې هم موږ د حسي تصویرونو بیلګې موندلای شو ،حسي تشبیه چې د تشبیه یو ډول ده پخپله د حسي انځور جوړونې لپاره یوه ښه وسیله ده ،خوشال بابا وایي :
                               تور اوربل به یې و چاوته غوړیږي
                               په وصال به یې د چا ټټر سړیږي
                               د لبانو له بوسي به یې بس نه کړم
                               په خوږو نباتو کله څوک مړیږي
د محبوبې په وصال د ټټر سړیدل حسي انځور دی همدا راز له خوږو نباتو سره د یار د لبانو د تشبیه د درک لپاره د حواسو مرسته په کار ده او دا د حسي انځور جوړونې توکي دي .په کلاسیکه شاعرۍ کې داسې خوږې بیلګې ډیرې دي .
مګر معاصره شاعرۍ چې تر تفننه زیات پر تصویري اصالت تکیه لري د ډول ډول تصویري برخو بشپړول موږ له شعر څخه خوند اخسیتو ته ورنږدې کوي .د حسي انځورونو ښې بیلګې په معاصرو غزلونو کې هم موندلای شو ،د پیاوړي غزل سرا ښاغلي محمد صدیق پسرلي دغه بیت وګورﺉ :
                        ژمي کې نری سیوری هم په سړي پیټی شي
                        سوړ زړه به دبل حکم څرنګه او څله وړي
د ژمي په پیتاوي کې د سیوري پیټی کیدل ،یا له سیوري څخه د پیټي احساس کول یو شاعرانه تصویر دی چې موږ یې د حواسو په مرسته تصور کولای شو،موږ ګورو چې د غزل په څیر په تنګ قالب کې هم ښه حسي تصویرونه ځاییدای شي .
په معاصرو شاعرانو کې ارواښاد اسحق ننګیال ،عارف خزان نور محمد لاهو او درویش درانی هغه شاعران دي چې ډیر ښکلي حسي تصویرونه یې ایجاد کړي ــ البته دا څو نومونه یوازې د بیلګو په څیر یادوو ګنی زموږ ځوان کول اکثر د داسې بیلګو خاوندان دي ـــ د درویش دراني دغه ممتازه بیلګه وګورﺉ :
                    زړه مې درد کوي له زړه ورپسې ژاړم
                    دښمنان چې مې وې مړه ورپسې ژاړم
د زړه دردکول او د زړه له کومې ژړل موږ ته یو څه مجسموي خو دغه حالت څنګه احساسولای شو کله چې شاعر ددغه کار دلیل وایي یعنې د دښمن مرګ یې هم ځوروي د شعر په مصرفوونکي کې یو څه ماتیږي ،عجیبه ده د انتقام او زړه سوي ګډوله احساس باید وپیژنو.درویش د زخمونو او څړیکو ګڼ تصویرونه روزلي دي .
حسي تصویرونه کله د راوي (شاعر)پټ احساسات ،وسواس روحي عکس العملونه بې دلیله خوشالۍ او حتی د ځانګړې ښکلا خوښونې حس هم تمثیلوي . کله کله حسي تصویرونه ډیر فردي وي یعنې ودې شي چې یوازې یوه شخص ته د درک وړوي ،دا له رواني پلوه غریزي لاملونه درلودای شي .دا فریقې یو شاعر لیکي :
      ژباړه :
               تا کله د ستړي آس پرتوده ډډه مخ ایښی دی ؟
              څومره چې د هغه د خولو بوی تاته آرامي بښي
               هومره هغه ستا په مهرباني باور لري .
موږ وینو چې روای د ستړي آس پرتوده او خولجنه ډډه سر ږدي او خوند تر ې اخلی ،دی حتی له خپل دې حرکت څخه هغه لذت هم حس کوي چې آس یې احساسوي ،کیدای شي دا په دنیا کې د بل وګړي لپاره مطبوع حالت نه وي ،حتی کیدای شي د چاور څخه بد راشي مګر په هر صورت دا یو مکمل او شاعرانه حسي تصویر دی ،شاعر بریالی دی ،خو تصویر به د ځینو په نظر ښکلی نه وي .
کیدای شي زموږ درنو لوستونکو به نتیجه اخیستي وي چې حسي تصویرونه هغه دي چې درک یې د انسان په پنځه ګونو حواسو پورې مربوط شي یعنې یا یې واوري ،یا یې ووینی ،یا یې وڅکي ،یا یې بوی کړي او یا یې هم لمس کړي .مګر دا ددې برخه تصویرونو یوه برخه ده ،په کلیت کې ډیره برخه حسي تصویرونه په هغو عواطفو پورې اړه لري چې شعر یې لیږدوی او ښایي موږ یې په خپل یوه حس هم لمس نه شو کړای ،بلکې یوازې په عاطفي حالت کې ورسره شریک شو یعنې هماغه روانې انګیزه چې د شعر هستوونکی یې بیانوي موږ هم هغې ته ورته انګیزه ولرو ،د بیلګې په توګه د یوه اروپایي شعر دغه برخه وګورﺉ :
                  کله چې بیړۍ خپل بادبانونه ورپول
                  او ما نورد هغې پر څنډه د خپلی مسا پرې محبوبې لاس ښورول نه لیدل
او کله چې زه ډاډه شوم چې هغه ولاړه
که څپو هر څومره اوبه راوشیندلې
خو زه د یوې ترخې خدای په امانۍ ویرې هېښ کړی وم ........
موږ که ددغې ترخې خدای په امانۍ په عاطفي حالت کې شریک شو او لکه شاعر د محبوبې خدای په امانۍ ته هېښ شو دا هغه عاطفي ګډون دی چې له پنځه ګونو حواسو څخه یو هم نه شي کولای هغه درک کړي .
د همدې لپاره ده چې حسي تصویرونه موږ په خپل عاطفي توان او رواني عکس العمل درکولای شو نه یوازې په پنځه ګونو حواسو .
دلته زموږ ښه بیلګه د درویش درانی هاغه بیت دی چې وارله مخه مو هم خبري پرې کړي دي .
له هنري پلوه حسي تصویرونه تر ذهني او عیني هغو، ځکه ډیر اغیزمن دي چې مخامخ د انسان عاطفه تر تاثیر لاندې راولي ،نوله همدي پلوه په هغو شعرونو کې چې جدي مفکوره ،کیسه یا پیام نه لیږدوي د داسې تصویرونو ایجاد د شعر محتوا یې نیمګړتیا پټولای شي .
موږ په شعر کې د عاطفي حالت د ایجاد لپاره د داسې انځورونو جوړولو ته اړتیا لرو ځکه خو ځوانو شاعرانو ته بویه چې د خپل هنري صمیمیت د ښوولو لپاره د حسي تصویرونو پر پیژندلو سربیره د هغو تکنیکونه او پر ځای کارول هم زده کا .

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:53 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

غږونه د ژ بې او غږپوهنه د ژبپوهنې بنسټ دی

او بې له دې هره ژبنۍ ليکنه څېړنه بې بنسټه ده

غږونه د ژ بې او غږپوهنه د ژبپوهنې بنسټ دی او بې له دې هره ژبنۍ ليکنه څېړنه بې بنسټه ده پوهاند دوکتور م.ا. زيار ٤ / ١١ / ١٣٨٦ هـ ل | 2008-01-24 19:55:00 م غږپوهنه (Phonology) د ژبپوهنې همداسې يو ساينتېفيک بنسټ دي، لکه شمېرپوهنه(رياضي) چې د فېزيک بنسټ دی. هماغسې چې بې رياضي فېزيک د يوې پوهنې په توګه راڅرګندېدای نه شي، دغسې ژبپوهنه له درو ګونو رغښتي(سپړيزې، پرتليزې او تاريخي) څانګو سره هم بې غږپوهنې، پوهنه کېدای نه شي. له تش په نامه زړې دوديزې ژبپوهنې يا اوسنيو اماتوري ژبنيو ليکنو څېړنو سره د رښتينې يا نوې ژبپوهنې لومړنۍ بريد ليکه همدغه ساينتيفيکه او بنسټيزه څانګه او ورسره تړلې(اَر پوهنه يااېتېمولوجي) ده او له همدې سره نوې ژبپوهنه د نولسمې پېړۍ په وروستيو او د شلمې هغې په لومړيو کې رښتياينه مومي. پښتو غږپوهنه له ښه مرغه نوې پښتو ژبپوهنه هم له نوې ژبپوهنې سره څه ناڅه هممهاله راپيل شوې او هغه دا چې فرانسي دارمستېتر پر1888 کال د لومړي لويديز ژبپوهاند په توګه د پښتو غږپوهنې او اَرپوهنې اړوند نښير خپور کړ او بياالماني ګايګر او نارويژي مورګنستيرن نورهم پسې بشپړ اوکره کړ.که نه، تر دارمستېتر له مخه راورټي، بيليو او نورو له پښويې او وييپانګې سره پښتو ژبپوهنه پر مخ وړې وه. دارمستېتر همدا تر هرڅه له مخه د همدغې لومړۍ څانګې په مټ نه يوازې د پښتو اَريانيوالی او بيا شمالختيزوالی په هراړخيزه توګه زباد کړ بلکې له اوستا سره يې تر خورولۍ هم ورتېره کړه، هغه هم د يوه پښتو غږ(ځj) په لاسونداو دا وړاندويينه وکړه چې ښايي د اوستا ترڅنګ يوه يوه بله زړه باختري ژبه کېدای شي چې دغه غږ ولري. هماغه وه چې پر 1900کال يې د خوتن ساکي ژبې له رابرسېرنې سره د شاګرد شاګرد((استاد مورګنستيرن)) پکې دوه نيمې لسيزې وروسته تر ډاکتري پوړۍ خپلې زده کړې بشپړې کړې او د پښتو د ساکيوالي ليد توګه يې څه ناڅه نيمه پېړۍ راوروسته د کابل د1975 کال په نړيوال پښتو سيمېنارکې ډاګيزه کړه. تر دارمستېتر له مخه د غږپوهنې ساينتېفيکوالی له دې زبادېږي چې دغږونو زېږ ځايونه، زېږ ډولونه او اوريز اړخونه د بيالوجۍ او غږيز يا صوتي فېزيک په رڼا کې څېړي، په بله وينا، (زېږيزه، اوريزه او ازمايښتي) در ېګونه څانګې يې په دغو دواړو جوتپوهنو اړه لري. زموږ دوديزواو اوسنيوناڅانګيزو ژبڅېړونکودزړې عربي پښويپوهانو( صرفيانو او نحويانو) په پېښو هم((غږونه)) ((توري)) بللي اوهم وييکي (پارتيکلونه). او د غږ پوهنې پر ځای د پښتو ابېڅې(الفبې) يو لړ هومره د خپلو ګرامرونو په سر کې وړاندې کړی. د(ی ګانو) او(واوونو) ډولونه يې ((مجهول)) او((معلوم)) ور نومولي او غبرګغږونه(ديفتانګونه) يې ملاين او ثقيل يا نرم و څرګند؛ واوېلي(ه) يې غير ملفوظه او کنسوننټي هغه يې ملفوظي بللې ده. غږيزه ابېڅې يې خو په ارواکې هم نه ګرځېده چې په کارونګ سره يې د ګردو((توريو)) وينګ هومره راوښوولای شي. د پښتوژبپوهنې د نورو برخو تر څنګه د يوې-کره پښتو ليکلارې او ليکدود پر وړاندې دناڅانګيزو ليکوالوورانپوهاوی او مورچلنيوی هم د دغې ربړې زېږنده ګڼل کېږي. غږپوهنه او غږيزه ابېڅې(فونيميکي الفبې) دا هم جوته ده چې د نورو ژبو غوندې نوې ساينتيفيکه غږپوهنه بې غږيزې ابېڅې شتون او رښتياينه نه شي موندلای. که څه هم د نړيوال فونېتيک الفبېټ په رڼاکې د ختيځپوهانو له خوا رامنځته شوې او د اتلس پروژې دننه د 26 افغاني ژبو 284 ګړدودو لپاره کارول شوې پښتو غږيزه يا فونيميکه ابېڅې ما پر 3156 ل کال د وخت پر پښو ټولنه و منلای شوه، خو له غږپوهنې ناخبر يوه تش په نامه ژبپوه د بېځايه اړونو او زياتونو ښکارشوه او هماغسې ناسمه د ټولنې او بيا اکادېمۍ ناڅانګيزو غړيو ړومبی ځل په ((تشريحي قاموس)) کې پر کار واچوله. د ژبپوهنې هغه داوه ګير دومره هم نه پوهېده چې د پښتو په هېڅ يوه ګړدود کې عربي زېر، پېښ، دوه ډوله لنډه(معروفه ي) او دوه ډوله اوږده(مجهوله ې) ګرد سره نشته. په دې توګه يې د اووګونو پښتو خپلواکو(واوېلو) شمېره تر لسو ور اړولې او اړوند سېمبولونه(توري) يې هم ورته له خپلې ګېډې را اېستلي او همدارازيې د 27 بېواکو(کنسوننټو) شمېره هم څلوېښتو ته ور نژدې کړې ده! د تاريخ ليکونکيو او متن ليکونکيو سر هم په دې نه خلاصېږي چې زه د پښتو او پښتنو تاريخ د تاريخي غږپوهنې او بيا اَرپوهنې په ازمېښتون کې ور زبادوم او دوی راته د پلاني او بېستاني روايتونه رامخته کوي. داراز چلندهغه کيسه سترګوته نېغه رادروي چې يوناني پوهان سره د خره د غاښونو پر شمېره نه جوړېدل او يو شاګرد اجازه وغوښته چې هغه دی، په شوتلو کې يو خر څري، وربه شم او غاښونه به يې وروشمارم! ټول استادان پرې را برګ شول او خبره يې په خوله کې ور وچه کړه: ((هماغه شمېره باوري ده چې د پخوانو استادانو په کتابونو کې راغلې ده!)). د شلمې پېړۍ په سرکې يو دوو ختيځپوهانو، لکه ګرير سن او لاسن ((پښتون)) د هېرودت له((پکتويس Paxtves)) سره يو ګڼلی وو. راوروسته استاد مورګنستيرن او نورو نويو ژبپوهانو د پښتو غږپوهنې او بيا تاريخي غږپوهنې او ورسره تړلې اَرپوهنې په ساينتېفيکو اَرونو هغه انګېرنه ناسمه زباد کړه او پرځای يې تر هغې لا لرغونې اَره او منشأ ور پيدا کړه، خو زموږ دوديز وال او ان نوي اکادېميک تاريخپوهان او (له تاريخي غږپوهنې او ژبپوهنې ناخبر) نيم نيمګوري ژبپوهان تر اوسه پرهماغه پکتويس ټينګ او ترينګ پاتې دي. ارواښادکهزاد لا له زړو هندو اَرياني وګړنومونو او ځاينومونو(پکهت، بلهيکا، بخد و بلخ...) سره وتاړه چې پکتيا او پکتيکا ترې هم را وزېږول شول، کټ مټ لکه((دري)) له((تخاري)) څخه، چې بيا تخار او تخارستان ترې په همدې ناسمه غږپوهنه او اَرپوهنه رامنځته کړ شول! (پوره څرګندتيا: پښتو او پښتانه د نوې ژبپوهنې په رڼا کې112- 118 مخ). د پښتون هندي انډول((پټهان)) له غږ پوهنيز دوی(قانون) پلوه له ډېرګړي يا جمعِ((پښتانه)) سره تړاو ورکړشوی، حال داچې ګنداسنګ او دهغه په ړندو پېښو زموږ تاريخ ليکونکي له((پتنه)) سره تړي(Morgenstierne 1927p. 61). غږپوهنه او تاريخي- جغرافيايي ژبوېش لويديز اَريانپوهان د درې پېړييزو تاريخي-پرتليزو څېړنو او بياد نونسمې پېړۍ په وروستيو او د شلمې په لومړيو کې د ساينتيفيکې غږپوهنې د فار مولونو په کارونه پردې نورهم ښه ترا بری وموند چې له درېګونو تاريخي پېرونو سره د اړوندو ژبو څلورګونې جغرافيايي ډلبندي په غوڅه او کره توګه رامنځته کاندې. په دې لړ کې شمالختيزه يا باختري ډله چې له اَره د لرغونې اَريانا منځۍ را نغاړي، د سوېل لويديزو، شمال لويديزو او سوېل ختيزو درو سرو ډلو د درو سرتمغږونو (ګ-د-ب)پر وړاندې (غ-ل-و) لري. د همدغه فارمول پر بنسټ پښتو له نورستاني او پاميري ژبو سره زموږ د هېواد اَره او بومي او بيا يوازېنۍ ډېرۍ(اکثريتي) ژبه ګڼل کېږي. داساينتېفيک زباد د هغو نه پوخلا کېدونکو افغان دښمنو((افغانستانيانو)) هغه ټولې انګروزې ورشنډوي چې غواړي، خپله لږه کۍ پارسي((دری)) د تخاريوالي يا باختري والي په بې سرو بوله پلمه او سپسته د افغانستان يوازېنۍ ملي-رسمي ژبه کړي او په دې توګه پر ټولو ژبتوکميزو(اتنو لېنګويستيکو) او تاريخي- جغرافيايي واقعيتو نو تورې خاورې و اړوي! غږپوهنه د ډبرليک د کيلۍ په توګه ارواښادعلامه حبيبي هم له (تاريخي) غږپوهنيزو اَرونو او فارمولونو څخه د ناخبرۍ له کبله د ډبرليکونو په شننو او نومېرنو کې بنسټيزې تېروتنې کړي او يوازې يې وييپانګيزې(لغوي) همرنګۍ په پام کې نيولي دي. د ساري په ډول د هخامنشي پارسي بېستون ډبرليک پښتو او دکنېشکا د سره کوتل ډبر ليک پارسي کو ي. په تېره دويم دا چې دهغه بل په څېر يې د ډېرو نومياليو اروپايي ژبپوهانو (ماريک، هينينګ، هومباخ، سيمس ويليمز...) پر خلاف تخاري او بيا((مادر زبان دری)) انګېرلې چې ياد شوي دښمنان يې هم د نورو بې سرو بولو ماويلو تا ويلو په سرسر کې رامخته کوي(زيار: بازهم از روايات و ګومګو های ادبي- تاريخي تا موازين سانتيفيک زبانشناختی در مورد خاستګاه زبان پارسی دری ).

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:51 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

حمزه د پښتو شعروادب يو اوړون ټکی:زيار

 د استاد امير حمزه شينواري دسلمې  زېږکاليزې په نمنځغونډه کې(لندن) پوهانددوکتور م.ا. زيار   اکسفورډ،20-2-08
حمزه شينواری د پښتو شعروادب يو اوړون ټکی
که څوک رښتينی او څانګيز کره کتونکی د پښتو ادب په تاريخ کې د داسې ګرګو څرک و لګولای شي چې اوړونټکي او مهالپېرونه يې پکې رامنځته کړي دي او هغه هم تر دوو تېری و نه کړي، نو هرومرو به يو ستر خوشال وي او بل سترحمزه؛ ستر خوشال په تېر مهال او ستر حمزه په وسمهال کې.د پرتلې لاسوند يې دا چې که خوشال لومړی د خپل خټک ټبر او بيا د ګردې پښتونخوا پر کچ د پښتوشعروادب پيلامګر او سرلاری وو، نو حمزه هم درې پېړۍ راوروسته لومړی د خپل شينواري ټبر او بيا له يوڅه توپير سره د درستې پښتونخوا پر کچ  هماغه پوړۍ او دريځ راخپل کړل او ورسره ورسره د غزل باباستاينوم!

لکه څنګه چې تر ستر خوشال له مخه د يوه لوستي او نالوستي خټک ويناوال څرک نه دی اېستل شوی، دغسې تر ستر حمزه مخکې هم د هېڅ راز شينواري شاعر هومره پته چاتراوسه نه ده لګولې. هرګوره، ګړنی او وګړنی يا فولکلوري هستونې له کيسې، ټوکې او متله نيولې تر لنډۍ، سندرې او بدلې خو  بې له هغې کوم نومېرلي او نومولي ويونکي نه لري او د نورو پښتني ټبرونو په څېر يې په خټکو او شينوارو کې هم  شتون او ناټکلېدونکې مخينه درلودلې ده.
د استاد حمزه د اتيايمې کاليزې په نمنځغونډه کې دارواښاد معتمد شينواري دا ټوکه، که منښته نه وه، نو ترې کمه هم نه وه چې مخکې لروبر شينوارو  له دې يوې يوازېنۍ وګړنۍ مسرې  پرته  بل کوم شعر نه پېژاند:
توره تيږه توره ده او سپينې ته بکره وايي!
زه لا د ښوونځي په نهم- لسم ټولګي کې وم او نوی مې د شعر نيم کړاو او مشق کاوه چې د استاد حمزه دشعر و شاعرۍ انګازه مې  تر غوږه شوې وه او په زېري اوونيزه کې يې غزل نيم سترګې راروڼلې وې. په همدغه مهالنۍ کې يې ديوه غزل په لاروۍ د ناظر شينواري او نورو خيبري غزلبولو د پرله پسې خپرېدونکې مشاعرې  په  لړ کې ماهم يو غزلګوټی خپور کړی وو:
...د بېلتانه تېغ سم بدن کړ رانيم// څه رانه بر څه رانه لر پاتې دی
چې مو فرياد ورته غزل غزل شي// زما او ستا تر منځ خيبر پاتې دی
پر1336 ل. کال چې يوولسم ټولګي ته رسېدلی وم،کابل ته يې له راتګ او بيا يې په ادبياتو پوهنځي کې له نمنځغونډې خبر شوم. په دې توګه يې لومړی ځل د ليدلو وياړ را په برخه شو. په غونډه کې يې د پښتو څانګې  له استادانو څخه مولانا خادم پرشعري ځانګړتيا، په تېره د((پښتو- مسلمانۍ)) د اخښلون پر بنسټ د ځانګړي سبک د زباد لپاره د هغه مهال تازه غزل(...حمزه سفر که د حجاز وي نو هم //  زه دپښتون له قافلوسره ځم) وړاندې کړ او استاد رښتين له خپلې فقه اللغې سره سم(خيبر) له (شيبر) سره ور وتاړه او بيا يې پخپله يوه لنډه وينا و اوروله.
چې رښتيا خبره وي، له هماغې راهيسې  يې زه پخپله هم کلونه کلونه د همدې اند توګې لاروی پاتې شوی وم.
له استاد حمزه سره  زما دويمه کتنه پر 1357 کال په پښتو ټولنه کې را په برخه شوه او درېيمه او وروستۍ دايې پر 1371 کال پېښورته له لېږدېدو سره، هغه هم په مالګې منډه يي کې د ناروغۍ پر بستر چې استاد صميم اولمسي يې څنګواښتي او سرويږدي ډډو ته کېښوول او له روغبړ سره سم يې راڅخه د کابل او دوکتور نجيب اله اکر بکر و پوښتل.
زما پر اند دکوم ټوليز منښت او ګرانښت جوتې  بېلتياوې چې د استاد حمزه په برخه شوې او  له دې سره يې د وسمهالي پښتو ادبي، په تېره شعري بهير د سرلاري او بابا د ستاينوم جوګه کړی، تر هرڅه له مخه د ده په ځانګړې لاره لېله (سبک) کې  سهي کولای شو، له دې ځانګړتياوو سره:
1- له ژب- انديز يا منځپانګيز پلوه يې له  پښتني _ رواني اکر بکر او واکمنو  ټو لنيزو ارزښتونو سره سم (( پښتو – اسلام ))، په بله وينا ((پښتون_مسلمان)) او بيا ((افغان- مسلمان)) سره غاړه غړۍ کړي او را وروسته وروسته يې ورسره لا  د يوه ((روښاني)) پښتني وزمه وحدت الوجودي عرفان او تصوف مالګه هم ورګډه کړې ده:
چې بې تا چاته ټيټ نه شي، ننګيا لی زما ژوندون کړه
زړه زما دې مسلمان وي، تفکر مې د پښتون کړه
ماحمزه ته يثربي باده خاونده
 په ښاغلې پيمانه کې د افغان را
او داسې ډېرې نورې بېلګې.
 د يوې داسې منځپانګې او سکالو ((پښتو- اسلام، پښتون- مسلمان، افغان- مسلمان))  اَره سرچينه يې هم د اسلام پر بنسټ انګروزلی ((پاکستان)) وو. د ښکېلاکګرو له خوا ټاکلو ګومارلو واکمنانو او چارواکو د دې لپاره چې دپاچا خان په مشرۍ د ګردې نيمې وچې په ازادۍ کې د پښتنو پرونډه خاورې واړوي او دخپلواک اکر وکر او سياسي رښتو غوښتنې يې ورشنډې کړي،((بلشوييکان)) يې بلل او د کفر ټاپې يې ورباندې لګولې. نو حمزه صاحب يې هم د نورو پښتنو روښاندو  ليکوالو شاعرانو، لکه عبدالاکبر اکبر، غني خان، ولي محمد طوفان... غوندې د پاسنۍمنځپانګې او سکا لو  راخپلونې ته اړ اېستلی وو:
لا په غوږ کې يې ملا بانګ ويلی نه وي// چې بېلتون ګڼي پښتون او مسلمان کې
هسې رنګه مې ايمان دی په پښتو کې// لکه څنګه چې پښتو مې ده ايمان کې (طوفان) ... .
هرګوره، دا يوازې حمزه وو چې هغه يې بېخي د ايديالوجۍ تر بريده د خپل سبک بنسټ و ګرځاوه او تر پايه ورباندې ټينګ و ترينګ پاتې شو.
2- له ژب- ښکلاييز پلوه هم پر دې بريالی شوی چې تر بل هر شاعره زياته ګړنۍ او ولسي، نږه او روانه پښتو په خورا کېښکلې بڼه وکاروي او بيا ورسره داسې عيني او ذهني انځورونه اوسېمبولونه راو رغوي چې د يوې رڼې هېندارې په څېر يې د ساده طبيعي، پښتني، فرهنګي، سياسي او ټولنيز چاپېريال ښه ترا ځلندويي و کړای شي.
نو که له ژب- انديز پلوه يې اسلام او تصوف را پښتانه کړي، دغسې يې له ژب- ښکلاييز پلوه غزل هم  په اَره او رښتينې مانا را پښتو کړی دی.
 له دې سره سره يې يوولس څپيز غزل ته، هغه هم تر درېيم زيات له لومړي او څلورم خج سره، دومره دود ورکړی چې له دې پلوه يې تر خيبره لروبر پر غزل سربېره ازاد شعرهم تر اغېز لاندې راوستی دی. حال داچې له زاړه پښتو ادبي پېره راهيسې لږ ترلږه تر نوي سلنې (٪90)درېيمخجي شعري ډول ډېردود درلودلی دی.
 په هرډول استاد حمزه  د يوه ناشوني اسان ((سهل ا لممتنع)) شعر و غزل لاره لېله راخپله کړې او دود کړې او زياتره هم همدغه نوښت د نوي شعري او بيا غزليز بهير د سرلاري او بنسټوال  په توګه راپېژندلی دی.
که نه، داسې هم نه وه چې ګوندې په اړوندمهالپېر اوپېړۍ کې يې تر هرڅه له مخه، له څرنګيز پلوه څوک د سيالۍ جوګه نه وو يا نه ول. ترې څه ناڅه کشران غني،سليم، مفتون، اجمل، راهي، قلندر... او ان خپل خوره يی ناظر شينواری او زوی مراد په هر ډول، خو د کاکاجي غوندې اورژبی شاعر او بيا غزلبول خو د ده په ګډون د ټولو استاد او مخکښ وو.
داهم د استاد حمزه د ټولمنلي يادشوي سبک څو ښکارندويه بېلګې:
جوړه بړبوکۍ په ابادۍ کې شم
ورانه چې شم لور ته د سارا ځمه
هسې پر ما ګران دي د اشنا ليدل
لاړمه، بيا راغلمه، اوس بيا ځمه
ما ټيټ ورته لېمه کړل، زما سر نه ټيټېده
شايد چې محبت کې هم افغان پاتې کېدم
حسنه ته مغروريې زه پښتون يمه
ما نه ده ښودلې ګدا سترګو ته
وروځې، باڼه، سترګې لېمه پښتانه
څنګه يوځای شو دا پېنځه پښتانه؟
شونډې مې د ((ب)) په ټکي بندې غوندې شوې
راغله که توبه هم خو  وتو ته مې پرې نه ښووه
له خورا په زړه پورې ژبنيو ځانګړتياوو يې يوه دا چې د تول وتال داړتياله مخې نوم تر ستاينوم او تولنوم(مضاف اليه) مخکې کوي، لکه:
ستا په تبسم يې حوصله وکړه
(اوښکو بوږنېدلو) مې شېبه وکړه
همداسې يې ((اوښکې  پښتنې))، مينه پښتنه، سترګو غلچکو(د غلچکو خبرې مه زده کوه... درواخله.
د يوه سرچپه تولي غونډ (اضافي ترکيب) په بڼه يې د زيات ټينګار  يوه ښکارندويه ګړنه، له ګړنۍ پښتو داسې رالېږدولې ده:
... (نوم د تګ) په خوله وانه خلې باران راغی!
که نه، له سم پښوييز اوډون(د تګ نوم) سره يې تول و تال ته کوم تاوان نه رسېده او خج هم له((تګ)) څخه((نوم)) ته لېږدېدای شو.
همداسې يې په مخينۍ بېلګه کې ((زما زړه)) پر ((زړه زما)) اړونه يې هم همداسې درواخله!
داهم د ستر حمزه د((ناشوني اسان)) ژب- ښکلاييز سبک د بنسټوالۍ يو لاسوند چې نورو يې لاروي کړې او په دې لړ کې يې تر ټولو زيات نيملوستي مسري خان خاطر اپرېدي، له داسې ښکلو بېلګو سره:
هسې راته ګورې، لکه نه چې راته ګورې
نېغ مې له زړګي وځي، کاږه چې راته ګورې!
خلک چې نښه ولي ګوري ورته
تاچې مخ واړوه، ګوزار دې وکړ
خاطره يار دې په خيبر کې اوسي
ټوله دره له سپېلنو ډکه ده
ته خو به له زلفو کوڅۍ جوړې کړې
زه پر دا شلېدلي ګرېوان څه وکړم
بيا دې سهي نه کړم په هغو سترګو
يوځلې همغسې په مړو سترګو
نورو پليونو يې، داراز  ژب- ښکلاييزه او بيا په ځانګړې توګه ژبنۍ جوله، لکه واخلې((سره)) چې استاد ورسره د نورو ګڼو سوچه شينواري وييونو په لړکې خپل رنګين غزل ((ستاپه اننګو کې د حمزه دوينو سره دي...)) دشاهکارۍ تر بريده رسولی، د پليونۍ يو داوه ګير يې  هم نه دی کارولی او هماغه پارسي او اردو انډول ((سرخي)) يې غنيمت ګڼلی دی. ګورګورې، مماڼې، زاڼې،بړبوکۍ،ځمبل، ځمبا، تيندکونه، چورلکونه، غځونې، غلچکی... يې خو لاڅه کړې څه کړې!
زه بياهم په زغرده وايم چې که استاد حمزه د دغو ټولو جوليزو((ژبنيو او هنري ځانګړتياوو او بېلتياوو ترڅنګه هماغه ټولمنلې منځپانګه نه وای راخپله کړې او لکه په((ژوند)) کې يې چې يادونه کړې، بېدينه يا د کا کاجي، اجمل،سليم، ايوب صابر، سلطان صابر، پير ګوهر، سليم راز، نړيوال... په څېر ازاد دينی(سېکولر) اوبيا سياسي بلاندی (ديګرانديش) پاتې وای، دومره زيات نوم نښان او ستاينوم به يې ګټلی  نه وو؛ ان که تردې يې لا ډېرې برياوې او کارنامې د پښتو شعر و ادب په سرڅڼه او سمسورتياکې په برخه شوی هم وای!
له تاسې ټولو مننه

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:49 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

پښتو او د پښتنو مضر احتياط

 پر هره ټولنه چې افراط او تفريط واكمن شي ټولنه له خپل انډوله وځي او د استاد الفت په اند د يوه پر ځاى دوه تنه تلفات وركوي. مضراحتياط هم د تفريط يو ډول دى چې زيان يې له افراط سره خپل انډول برابروي، ځكه خو د اسلام سپېڅلي دين د افراط او تفريط دواړه حالته مردود كړي او منځنى حد يې غوره بللي دي. مضر احتياط نه يوازې يوه ټولنيزه ناروغي ده، بلكې د يو شخص د ځانې ژوند د ښېرازۍ او ودې پر وړاندې خنډاچوونكې او رنځوونكې ناروغي هم ده. استاد الفت په ټولنيز ژوندانه كې د مضر احتياط پر ناروغۍ د يوه اخته كس حالت بيانوي چې مضراحتياط يې د جرئت وزرونه تړلي او د اوهامو سيوري يې ورته پر ذهن خور كړي دي.
مضر احتياط نه يوازې يوه ټولنيزه ناروغي ده، بلكې د يو شخص د ځانې ژوند د ښېرازۍ او ودې پر وړاندې خنډاچوونكې او رنځوونكې ناروغي هم ده. استاد الفت په ټولنيز ژوندانه كې د مضر احتياط پر ناروغۍ د يوه اخته كس حالت بيانوي چې مضراحتياط يې د جرئت وزرونه تړلي او د اوهامو سيوري يې ورته پر ذهن خور كړي دي.
دا كار د دې سبب شوي چې دا كس د ژوند له ډېرو نعمتونو بې برخې شي.
استاد الفت وايي: شمي اكا زموږ په كور او كلي كې په ډېرې هوښيارۍ مشهور و، او هر چا چې به كومه مشوره غوښتله ده ته به راتلل. دده د هوښيارۍ او احتياط يوه نښه دا وه چې ده تر اخر پورې خپل كور ته برق راونه ووست او ويل به يې كه كله برق شارټ شي نو حريق به واقع شي او كور به مې وسوزي.
د ده دا عادت و چې په موټر كې به نه سوريده او ډېر لري ځاى ته به هم پياده روان و ځكه چې د موټر له چپه كېدلو وېرېده او احتياط يې كاوه. هو! دى له ډېره عقله پياده ګرځيده او كور كې به يې رڼا هم ډېره لږه وه.
د پښتو ژبې د خدمت او پالنې په باب هم د ځينو پښتنو چلند دې مضر احتياط ته ورته دي.
يو شمير روڼ اندي، سياستوال او نوم څرګندي پښتانه د دې لپاره له پښتو پالنې او ان پښتو يادونې او ګړنې څخه ډډه كوي چې څوك ورته ژبپال او ملتپال (نشلنست) ونه وايي.
دوى داسې فكر كوي چې كه يو ځل چاورته نشنليست او فاشيست ووايه، دا تور خو نو بيا له (كفره) هم بدتر دي، بيا خو چې هرڅومر ځان سپين كړي، سپينيداي نه شي.
د پښتو ژبې دښمنانو له ډېري پخوا نه د يو منظم او سنجول شوي پلان له مخې پښتو ضد چارې اوډلي دي. په دې ډول پښتو ضد هڅو كې يوه هڅه همدا يرغليز تبليغ او چلند دي چې دوى يې د يوې اساسي وسيلې په توګه كاروى دوى ټول عمر د پښتنو د ښېرازۍ رګونه زبيښلې، د پرمختګ په لاره كې ورته خنډونه جوړ كړي او جوړوايى ئى، خو چه كوم انديال (شعورى،پښتون) ورته ووائې چې ولې؟ نو بياپرې له لاسه د نشنليست او فاشيست تور پورې كړي. زمونږ ځينې په زړه سپېڅلي پښتانه يې د مكارۍ په همدغه جيل كې راګير كړي او ان تر دې وخته يې د خلاصون لاره نه ده پيدا كړې. كه كوم هڅاند پښتانه له دغه ژبني زبېښاك نه د وتلو رپى رپولى نو بيا زياتو پښتنو او ناپښتنو پرې په دې پلمه د ملامتئ اور پورې كړى چې د هېواد د ورونو قومونو او "مليتونو" ترمنځ بې اتفاقۍ او ژبني تضادونو ته لمن وهي، په افغانستان كې د پښتنو او د هغوى د ژبنو حقوقو د غصبوونكو ترمنځ وروري هغه د اوښ او لېوه د ورورۍ مثال لري.
"وايي چې يو وخت د اوښ او لېوه ترمنځ د وورۍ يو تړون شوى و، دوه په يوه كور كې اوسېدل، له خپلو اولادونو سره يې ګډ ژوند كاوه، ټول به د يوې كورنۍ د غړو په څېر اوسېدل، د دوى ترمنځ دا تړون هم شوى و چې يو د بل اولادونه به خپل اولادونه ګڼي او توپير به يې نه كوي، هرچا چې د دواړو ترمنځ توپير وكړ هغه به ملامت وي.
ژوند څو موده همداسې تېر شو، يوه ورځ لېوه او اوښ دواړه د سارا پر لوري له كوره بهر شول، څرنګه چې د دواړو لاس ته څه ور نه غلل نو وخت پرې ډېر تېر شو نو هم د اوښ بچيان او هم د لېوه هغه ښه وږي شول، د لېوه د بچيانو نور تاب رانغى، نو ټوپ يې كړ د اوښ د يوه بچي اورمېږئې ورتاو كړ، وينه يې وڅښله اوغوښه يې هم وخوړه، كله چې اوښ او لېوه دواړه كور ته راستانه شو نو ګوري چې د اوښ د بچي يوازې پوستكى پاتې دى او بس. اوښ چې دا حالت وليد نو له ډېر خفګانه يې چيغه كړه: (هله زما بچي). لېوه چې د اوښ (زما بچى) غږ واورېد نو فوراً يې پرې نيوكه وكړه او ورته يې وويل چې ته ملامت يې، ته د ورورۍ پر اصولو نه پوهېږي، تا ولې زما او د خپلو اولادونو ترمنځ توپير وكړ، تا ولې وويل (زما بچي) ايا زما بچي ستا بچي نه دي؟" له ژبني پلوه د پښتنو او پښتو ضد كسانو وروري همدغه مثال لري په افغانستان كې پښتو او پښتانه تل په خپل حاكميت كې هم محكوم وو، هم محروم، خو د ملامتۍ ګوته هم دوى ته نيول كيږى هم ئې ژبه زبيښل كيږى او هم نا شيستان ګڼل كيږي كه يو ناپښتون ټول عمر د پښتو ، ژبني حقوقو زبېښي او يو پښتون هسې وويل چې ولې پښتو؟ نو بيا سم له لاسه ورته ووايي چې ته ولې پښتو يا دو دې دا خو نيشنليستي او مليتي مسايل دي.
د پښتو ضد ډلو ټپلو دغو هڅو، اغزن چاپېريال او نورو نادودو له فرهنګي او ژبني پلوه پښتانه پر څو ډلو وېشلي دي:
1 _ يو هغه ډله پښتانه دي چې خپله ژبه، خپل كلتوري، ملي او هېوادنى مسْووليت پېژني، د ملت جوړو نې په بهير كې د ژبې پر ارزښت هم پوهېږي او د افغانستان د ملي يووالي او خاورې د بشپړتيا لپاره د پښتو پر ستر اهميت او رول هم پوهېږي. دوى د انديالو هېوادپالو او ملت رغاندو پښتنو افغانانو په توګه د پښتو ژبې پالنه، بډاينه، وده او پرمختګ خپله دنده بولي او په دې لاره كې له هېڅ ډول هانداو هڅو ډډه نه كوي دوى په دې برخه كې دومره منډې ترړې كړي او كوي يې چې ان خبره يې د ځانې ژوند د بلهارۍ (قربانۍ) تر بريده هم رسولې ده. په حقيقت كې د همدغې ډلې د بې ساري قربانۍ، اندو هڅو بركت دى چې پښتو د پرديو له يرغليزو هڅو او د خپلو پښتو د بې تفاوتۍ له چلندونو سره سره تر اوسه ژوندۍ پاتې او لا وده كوي.
2 _ دويمه ډله هغه پښتانه دي چې نه يوازې پښتو نه پالي، نه يې وايي او نه يې ليكي، بلكې پر ضد يې هم دي دا ډول پښتانه اكثره په پښتو ضد مورچل كې ناست دي او نورو پښتو ضد ډلو سره يو ځاى پر پښتو ډزې كوي.
دې ډلې اكثرو پښتو هېره كړې، ليك او وينا په بله ژبه كوي، د همغې ژبې له لوست، وينا، موسيقۍ او خبرو خوند اخلي، خپلې شخصي، اقتصادي او نورې ګټې هم په هماغه ژبه كې ګوري پښتو ضد ډلو ټپلو لپاره دا ډول پښتانه د پښتو ځپلو ډيره ښه وسيله ده. دا رنګ پښتانه په پښتو دښمنۍ كې له اصلي "ستميانو" نه هم څو څپكه تېر دي، هر پښتون به يې ډېرې بېلګې ليدلي وي دا ډله كېداى شي "ستمي پښتانه" وګڼل شي.
3 _ درېيمه ډله هغه پښتانه دي چې د بې تفاوتۍ پر غونډۍ ناست دي، د نړۍ له ښه او بده خبر نه دي او هر څه اسماني پېښې ګڼي، په دې ډله كې اكثره نالوستي كسان راځي. مضر احتياط كاري هم په همدې ډله كې راځي چې د ډېر احتياط له كبله ځانته د بې توپيرۍ حق وركوي او دا لا هم پرې سرباري كوي چې، والله نو مونږ ته خو دا او هغه ژبه يو شى دى. بې تفاوتانو كې د پښتنې ټولنې يوه غټه برخه راځي چې نالوستي، ناشعورى يو شمېر روحانيون او نور په كې راښكېل دي. په ټوليز ډول د پښتو په باب پښتانه پر همدغو دريو كتګوريو وېشل كېداى شي:
شعوري پښتانه، پښتو ضد پښتانه او بې تفاوتان.
اوس راځو دېته چې د ژبني فعاليت له مخې پښتانه په كومه كچه دي؟
د شعوري پښتنو ټول ځواك په دې برخه كې اوبه كېږي چې له پښتو ضد پښتنو سره مقابله وكړي. د خپل ځواك يوه برخه له پښتو ضد پښتنو سره ليكنۍ او ګړنۍ مقابلې ته بېله كړي او خپل وخت هغو ته پر قناعت وركولو تېر كړي او بله برخه يې د ستمي پښتنو له خوا پښتو ته د ورا ړول شوي زيان جبران ته بېله كړي. نو كه شعوري پښتنو ډېره توره هم كړې وي، ايله به يې دومره كړي وي چې د پښتو ضد پښتنو د هڅو مخنيوي وكړي. بې تفاوتان خوهسې هم وايې چې ژبه موږ ته بې تفاوته ده او موږ پرې كوم كار نه لرو. كه چيري موږ د ژبنې فعاليت له مخې د پښتون قوم هڅې وارزوو كېداي شي ووايو چې دوه متضاد او متخاصم ځواكونه يو د بل پر وړاندې مبارزه كوي او په پايله كې يو بل دفع كوي.
يانې د دواړو وروستي حاصل صفر دي. په حقيقت كې د ژبنې فعاليت له مخې د پښتنو فعاليت خنثي دي. ځكه چې يو مټ د بل مټ زور اوبه كوي او د دريېم ګړي د ګوزار د مخنيوي لپاره ورته كوم ځواك نه پاتې كېږي. د ژبنې فعاليت له مخې كېداى شي پښتانه او پښتو ضد ډلې ټپلې په اعدادو كې هم افاده كړو.
د سارى په توګه دا خبره ټولو ته څرګنده ده چې په هېواد كې د پښتنو نفوس د نورو ټولو قومونو د مجموعي شمير دوه برابره دي، ياني په هرو پنځه لسو تنو كې لس پښتنانه او پنځه ناپښتانه دي.
اوس نو كه موږ پښتانه يانې د ټول نفوس له پنځه لس برخې نه لس برخې پردريو برخو وويشو، نو هره برخه به درې تنه شي ( د يوه تن له محاسبې پرته) كه چيرې په لسو پښتنو كې درې تنه پښتو ضد پښتانه او دري بې تفاوتان له دې شميره وباسو نو ټول به څلور تنه پاتې شي.
كه چيري موږ درې پښتو ضد پښتانه له نا پښتنو سره يو ځاى كړو نو د هغوي شمير به اتو تنو ته ورسيږي.
د بې تفاوتانو رول به هېڅ نه محاسبه كوو، خو كه چيرې هغه هم محاسبه كړو نو د نا پښتنو شمير به له دوي هم زيات شي، ځكه چې بې تفاوتان او مضر احتياط كاري اكثره د تلي پلې ته ګوري، هره خوا چې درنه وي همغې خواته ځان اچوي.
د شمير له پلوه اته له څلورو سره مقابل دي، د ژبنې فعاليت له مخې دا انډول ښيي چې په فرهنګې برخه كې د پښتنو تلفات بايد دري ځله زيات محاسبه شي، ځكه چې: يو كس له تا بېل شو( لومړى تلف) دويم ستا له مقابل لوري سره يو ځاى شو( دويم تلف)، بېرته ستا په مقابل كې استعمال شو(دريم تلف).
كه چيري په فزيكي جګړه كې د يو لښكر يو عسكر ووژل شي او د جګړې له ډګره ووځي نو هغه په هماغه يوه تلف كې حسابېږي، ځكه چې د هغه رول نور د ابد لپاره ختم شي.
خو د همڅنګو ژبو او كلتورونو تلفات داسې نه دي، هغه لكه د پښتنو په شان هم ځان وژنې، هم خپل قوم وژنې او هم بل ژوندى ساتي، نو دا تلفات څو ځلې ( درې چنده) او ډېر درانه دي.
د پښتو ضد پښتنو تر څنګ بې تفاوتان او مضر احتياط كاري هم د مقابل لوري په ګټه دي.
څرنګه چې زموږ په ټولنه كې ژبنې انډول د پښتو او پښتنو په ګټه و، نو دا ډله كسان تل هڅه كوي چې واكمن بهير سره ملګرى شي ځكه چې د راحت احساس وكړى. پښتانه احتياط كارى بيا په خپل كار كې د مضراحتياط تر وروستى بريده ځان رسوى. ان كه چېرې په يو ژبني او فرهنګى چاپيريال كې د نا پښتو شتوالى اصلاً هيڅ مطرح نه وي او يا په هغه محيط كې هغوى بيخې وي نه، نو احتياط كاري يې د دي لپاره ګټې خوندي كوي چې څوك ورته بيا نشنليست او فاشيست ونه وايي.
د ناپښتنو يو چلند دا هم دى چې دوي په ځينو حساسو وختونو او مسايلو كې له همدې ډول احتياط كارو پښتنو څخه د پښتنو د استازو(!) په توګه ګټه اخلي. ځكه هغوي پوهيږي چې كه دوئى د پښتنو پر ضد هر ډول هڅه وكړي دا ډول اشخاص كوم غبرګون نه ښيي. د شعوري پښتنو مخه هم د افراطينو او فاشيستاتو په تور ددغو احتياط كارو، معتدلو او ورځچارو په واسطه په ډېر ښه ډول نيول كېداى شي.
په دې ډول په ژبنيو او فرهنګي مسايلو كې ژبنې فعاليت ټول د دوى په ګټه پاى ته رسېده.
د احتياط كارو يوه بېلګه به هم وړاندې كړو: زموږ يو دوست ليكوال و، ګڼ شمېر كتابونه يې ليكلي وو، ده چې څومره مينه پښتو سره لرله، همدومره ان تردي زياته يې فارسي سره هم لرله، ده دا استدلال كاوه چې پښتو بايد د فارسي په غيږه كې وده وكړي او له فارسې پرته يې وده ناممكنه برېښي. ده فارسې ژبي ته د درې ژبو او پښتنو خدمت د افغانستان د ملي وحدت په ګټه كار باله، خو د پښتو پر وړاندې يې درې ژبي پر خدمت مكلف نه ګڼل.
نو ده ځكه د خپلې ذهنې او فزيكي انرژۍ يوه درنه برخه د فارسي ژبې خدمت ته بېله كړي وه.
ده ان په پيښور كې چې يو بشپړ پښتنې چاپېريال دي د خپلې خپرونكې جريدې ژبنۍ برخه په سلو كې (60) فارسي او (40) پښتو ټاكلي وه او د جريدې په سلو كې (90) سر مقالې يې هم په فارسې ژبه وي. د پښتنو له خوا پرده باندې ډېرې اصولي نيوكې وشوې چې دا كار په هيڅ معيار برابر نه دي. خو ده د زړه له كومې دا غوښتل چې زموږ دري ژبې ورونه خوشحاله كړي، ځكه يې نو ان په يو بشپړ پښتنې چاپيريال كې هم د دوي ژبنيو حقوقو ته په دومره درنه سترګه كتل.
ده په داسې يو چاپيريال كې كار كاوه چې كه ان دري ژبې هم د اخبار مدير واي، دري به يې دي كچې ته نه واى لوړه كړې، ځكه چې د چاپيريال غبرګون ته به يې طبعاً پام و. خو زموږ دې ليكوال خپل دا چلند كه څه هم په څرګنده يوه بې انصافي او ناانډولي وه خو بيا هم د افغانستان د ملي يووالي او د ورونو قومونو په ګټه باله او تر وروستي حده خپل دي اند او چلند ته رښتيني هم و. خو دومره تېرېدنې، زغم، صداقت، پر خپله ژبه ظلم او د بلې غوړونې بيا هم پښتو ضد اشخاص قانع نه كړاى شول، د همدې شخص په باب مې په كابل كې د يوه تن درې ژبې ورور له خولې وارېدل:
"او... هم افغان ملتي است چندين كتابش به پشتو چاپ شده است." دې سره سړى ته هغه متل راياد شي چې " هندو ستړى او خداى ناراضه" د دا ډول اشخاصو شمېر په لسګونو، په سلګونو ان په زرګونه وو چې له پښتنو نه يې درې ته ډېر خدمت كړي دي، خو هغوي بيا هم د نشنليزم له توره پاك نه شول. كه موږ په افغانستان كې دري ژبې ته دشوي خدمت او كار جاج واخلو نو كه د افغانستان له تاجكو نه د پښتنو ونډه په كې زياته نه وي نو كمه خو په هيڅ وجه نه ده. ايا بلې ژبې ته دومره ستر خدمت او خپلې ته دومره خيانت او له هغې سره د بې تفاوتۍ چلند به موږ د فاشيزم له نامنطقي تور څخه خلاص كړي؟ نه هېڅكله نه!
نو څه بايد وشي؟ ښه خبره دا ده چې موږ بايد خپل ځان وپېژنو، خپله حافظه تر لاسه كړو، نه خپل حق نورو ته وبښو او نه د نورو حقوق تر پښو لاندې كړو. ښه كار دا دي چې پښتانه دې پښتو ته خدمت وكړي او دري ژبي دري ته. كه ټول پښتانه لكه د دنيا د نورو قومونو او يا زموږ د درې ژبو ورونو په شان د خپلې ژبې خدمت ته ورودانګي، نو بيا به پر څو برخو د پښتنو د ويش خبره هم له منځه لاړشي. بيا به نو موږ هم له په نورو ژبو كې مسخه كېږو، نه به له خپلې ژبي سر د خيانت په بيه د بلې ژبي د خدمت بار اوچتوو، نه به پر سلو ذهنې او روانې ناروغيو اخته كېږو او نه به څوك را نه ګيله كوي، ځكه چې نورو ته د خدمت معيار به د هغوي د خدمت په معيار پورې تړلي وي،كه هغوي زموږ ژبې ته په درنه سترګه كتل او د هغې خدمت يې خپله دنده بلله، موږ به هم د هغوي ژبې ته خدمت خپله دنده بولو او كه نورو زموږ ژبه زبېښله او غوڅوله، نو زموږ ښه سړيتوب به دا وي چې خپله ژبه وژغورو خو د بل هم غوڅه نه كړو.
زموږ وروري او دوستي بايد پر انساني اصولو ولاړه وي، را كړه وركړه مو بايد پر عدل او انډول ولاړه وي، نه د اوښ او د ليوه وروري چې هم يې بچيان له منځه لاړشي او هم په ورورۍ كې ملامت شي!؟

د استاد محمد اسماعيل ( يون (

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:47 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د پښتو ادبیاتو اوسني پېر ته څنګه او څرنګه لار پرانستل شوه؟

د څومره والي  او څرنګوالي له مخې ښایي چې د لرغوني ادبي پېر په لړ کې د لیکلي ادب ډېره برخه زیانمنه شوي وي خو تر لاسه شوې لیکنې په ځانګړي ډول په شعر کې ډېرې د پام وړ دي د ساري په توګه د امیر کروړ له شعر نه راواخله د غوریانو تر پېر پورې کومې قصیدې ، شعرونه ، مناجات ، قطعې ، مثنوې ورپسې د غزل ، چاربیتې، بدلې  سربېره له ملي اوازونو څخه نور ګڼ شمېر شعرونه چې زموږ په واک کې دي د دغه پېر یو ستر  ادبي میراث دی . په دې کې داسې نظمونه شته چې تش نظمونه دي ادبي او هنري ارزښتونه په کې نه ترسترګو کیږي خو ځنې بیا داسې دي چې د هغوی له برکته د لومړي  ادبي پېر  په ځمکه کې د مینځني ادبي پېر زړی شین شو چې سر لاري یې د لرغوني ادبي پېر په دویمه او دریمه لیږدي پېړۍ کې څرګند شوي دي .

د امیر کروړ ویاړونه، د زرغون خان نوروزي  ساقي نامه، د اکبر زمینداوري شعري نوښت او نورې د بېلګې په توګه یادولی شو چې بیا دغه ادبي  او هنري بهیر تر ۹۰۰ لیږدي کال پورې غځونې کړي دي .
په لرغوني ادبي پېر کې هم حماسي رزمي شعرونه کاږل شوي دي په ځانګړي ډول د سوریانو ،غوریانو او لودیانو په مهال چې بېلګې یې اوس هم خوندي دي یادولی شو خو د بایزید روښان ملي هاندو هڅو په شعر او ادب کې نوی خوند او رنګ وځغلوو او د مغل واکۍ په وړاندې د ستر پیر روښان ملي پاڅون ټوله پښتني سیمه ولړزوله.
په دغه پېر کې د اولسي ادب تر څنګ لیکلي ادب هم د لومړي ادبي پېر په پرتله ډېره پراختیا او پرمختیا ومنده په نظم او نثر کې  یو شمېر کتابونه ولیکل شول . د بېلګې په توګه پخپله خیرالبیان ، د ارزاني خیشکي  پښتو  منثور اثار ، (په حال نامه  کې دده دوه نور وروڼه ملاعلي او ملاعمر چې د بایزید مریدان  وو هم یاد شوي دي) او هم د نورو لیکنې  لکه د حاجي ګدای سړبني ، دروېش داود ، ابابکر کندهاري ، میرزاخان روښاني ، علي محمد مخلص ، دولت لواڼی ، خواجه محمد ، واصل روښاني ، کریمداد بنګش، میرڅان روښاني ، قادرداد ، عبداله ، اورکزی، ملا الف کندهاری ، شیخ ادم روښاني او نور داسې لیکوال او شاعران تېر شوي دي چې د پیر روښان پلویان او مریدان وو.
په دغه ادبي پېر کې د خیرالبیان لیکنه چې په مسجع نثر کښل شوي دي ډېر د پام وړ دي چې وروسته نورو هم نثر لیکنې ته مخ کړه خو د ارزاني روښاني او علي محمد مخلص نثرونه مسجع  نه دي . عرفان لیکنې او د شعرونو دېوانونه هم د دغه مهال غوره بېلګې دي .
دا رنګه اخوند دروېزه ، عبدالکریم ، اخوند پنجو او بیا له دې ټولو مهم چې په هر اړخیزه توګه یې د پښتو ادب دمینځني پېر ځولۍ ښکلې او رنګینه کړه (نثر او هم شعر) هغه ستر خوشال خان خټک او د هغه اولاده ده چې وروسته بیا د ده  د سبک او مکتب پلویانو هم د شعر او ادب دغه رنګینه لاره څارلې او پاللې ده.
د مینځنۍ دورې یو بل نامتو شاعر رحمان بابا دی چې په شعر کې یې داسې لاره خپله کړه چې د هر پښتون زړه کې یې ځای وموند.... حمید موند د پښتو ادب په اسمان کې هغه ځلېدونکی ستوری دی چې د پښتو ادب په ځانګړي ډول پښتو شعر ته یې جامې په تن کړې چې ساری یې اوس هم په پښتو شعر کې لږ تر سترګو کیږي .
له دې نه وروسته یو شمېر داسې شاعران د پښتو ادب د مینځني پېر په وروستیو لسیزو کې راوټوکېدل چې نه د خوشال خان خټک د لارې پلویان وواو نه د رحمان بابا او حمید مومند. دوی  خپل وار د تخیل په لوړه هستي  په پښتو شعر او نثر کې داسې یوه لاره خپله کړه چې مینځپانګه یې د خپل مهال له کلتور، سیاسي ، اقتصادي او ټولنیزو اړیکو نه را منځته شوې وه چې یو نوي او پرمختللي بهیر ته یې لاره پرانسته.
د هوتکیانو له واکمنۍ وروسته د ستر احمدشاه بابا هغه ټولواکمنې نه هېروو چې نه یوازې  سیاسي واک یې په لوی افغانستان کې لکه لمر وځلېد دا رنګه پښتو ادب هم لکه څنګه چې د هوتکیانو په مهال یې نوی رنګ او خوند په برخه شوی وو د احمدشاه بابا په مهال او له هغه وروسته ان د امیر شېرعلي خان  په وخت کې هم نظم او نثر ته نوی مضمون او نوې بڼه ور په برخه شوه . که څه هم د احمدشاه بابا نه وروسته د هغه زوی تېمور شاه هم شاعر وو خو د شعر په بڼه او مینځپانګه کې یې نوښت نه ترسترګو کیږي . وکیل الدوله عبداله خان او د هغه د زوی محمد علم خان ، سردارمحمدعمرخان او د هغه مهال ستر ادبي شخصیت پیرمحمدکاکړ د هغه وخت لیکوال او شاعران وو.
ورپسې شمس الدین کاکړ (چې د دیوان څښتن دی) ، ګل محمدنوروزي هلمندي، ابراهیم کاکړ، مهردل خان مشرقي ، حاجي ګل محمد مرغزی (د احمدشاه بابا د سفر ملګری چې د احمدشاهي شاهنامه یې هم په ۱۱۷۶ کې لېکلې ده). محمدرفیق خان علیزی، میاشرف الکوزی ننګرهاري، د نادرخان زوی برهان (د هزاري ضلع اوسېدونکی) ، حبیب اله ، ملا علم اپریدی ، ابوالقاسم ، احمدخان ، د څمکنو میاعمر، قابل اورکزي، حافظ رکن الدین ، معزالدین  خټک ، قاضي محمدغوث او له دې وروسته په سلګونو پښتو شاعران په لوی افغانستان کې تېر شوي دي.
په ۱۴مه لېږديزه سپوږمیزه  پېړۍ کې یو شمېر داسې نثر کښونکي او شاعران وټوکېدل چې د مینځني ادب پېر او د اوسني ادبي پېر تر مینځ یې د پله حیثیت غوره کړ. په دغه مهال کې یو شمېر لیکوالو او شاعرانو له نوښت نه ډکې لیکنې او نثرونه وکاږل چې نوی رنګ او خوند په کې له ورایه تر سترګو کېده.... په دغه لیکنو کې رزمي او بزمي مینځپانګه په ډېره ښه هنري بڼه انځور شوې ده. که څه هم د نظم پله یې درنه ده خو د نثر لیکنې بڼه یې د مینځنۍ ادبي دورې له نثر لیکنې سره توپیر درلوده ځکه چې د دغه مهال نثر روان، سلیس او ساده و. هره جمله یې لنډه او داسې لیکل شوې چې کلیوال ګړدود سره ورته بریښي . کومو لیکوالو چې په دغه بهیر کې خپلې لیکنې د دغه مهال جوګه کړي دي : مولوي احمد، میراحمدشاه رضواني، منشي احمدجان  او نورمحمدنوري  د بېلګې په توګه یادولی شو.
د پښتو ژبې یو څېړونکي دغه شمېر کسانو ته د هنري نثر د لومړنیو پالونکو نوم ورکړی دی خو زما په اند دغه ډول حکم کول نه یوازې د تامل وړ دی بلکې د غور وړ هم دی ځکه چې په اوسنۍ بڼه کښل شوی هنري نثر په لره پښتونخوا کې استاد راحت زاخېلي کاږلی دی نه دغه کسانو چې نوموړي ورته اشاره کړې ده . ولې دا خبره سمه بریښي چې داستاني لیکنې او یادنثر په بڼه نورې لیکنې یې د مینځنۍ ادبي دورې د مخکښانو په پرتله توپیر لري  ځکه د دغه مهال نثر خوږ ، روان ، جملې یې لنډې او بې سجې دي . خو د استاد راحت زاخېلي د هنري نثر سره د پرتلې وړ نه دي.
په داستاني اثارو کې کومې لیکنې چې دوي د حکایتونو ، روایتونو او داستانونو په بڼه کښلي دي د ارواښاد زاخېلي له ؛شلېدلې پڼه؛ او ؛کونډه جنۍ؛ سره د پرتلې جوګه نه دي . د لنډو کیسو سربېره په داستاني هنري کښنو کې د ؛ماه رخې؛ په نوم ناول یې له مخکنیو لیکوالو سره په بشپړه توګه توپیر لري .
د دې وینا مانا به دا نه وي چې یاد شوي کسان د اوسنۍ ادبي دورې مخکښان ونه بولو ځکه چې له یادوشو کسانو سربېره د هغه مهال ډېر نور شاعران او لیکوال شته چې لیکنې یې په زړه پورې او ګټورې دي . نلمتو ختیځ پوه ؛ډارمسټر؛ د هغه مهال چاربېتې د پښتو یو لیکلی تاریخ ګڼي ... چې موږ یوه مشهوره چاربیته  چې د ؛پیر سباک؛ غزا ده د بېلګې په توګه یادولی شو . دا رنګه په پېښور او نورو سیمو کې ډېر شاعران او لیکوال وو چې لیکنې یې د تېر مهال په پرتله د ارزښت وړ وې . د ساري په توګه نورالدین چې د چاربیتو استاد یې ګاڼه د هغه وخت له نامتو شاعرانو څخه ګڼل کېده چې د فیض اله مومند د وژنې کیسه او د محمدجان خان وردګ بدله یې غوره اثارو څخه ګڼل کیږي . ملاګل احمد د صالح محمدکندهاري په څېر د پښتو درسي کتابونه خپاره کړي دي او د قصه خوانې د غورځنګ یو ستر لاروی و.
ملا نعمت اله چې د کیسو او داستانو ستر شاعر ګڼل شوی دی په خپل وخت کې یې دومره کتابونه او اثار کاږلي چې لوستونکي ورته هک پک پاتې کیږي . ځنو څېړونکو د ده اثار ۳۷ ښودلي چې خپاره شوي اثار یې دا دي :
د الف لیلا کیسه، د حاتم طایي کیسه، د موسی خان او ګل مکۍ کیسه، د فتح خان کیسه، د لیلا او مجنون کیسه، د حضرت علي جنګنامه، د فردوسي شاهنامه (ژباړه) ، د نیمبولا کیسه ، د ظریف خان سواتي کیسه ، مکرزنان، ادب زنان، اکتساب زنان، چاردروېش، شېرین او فرهاد، سوهني موهن لال، شهزاده بهرام ګور، ګل او صنوبر، رمل نامه، تذکره غوثیه، چترال، دارالمجاس ، اعجازې محمدي ، ګلزار شایقین، تفسیر سوره رحمان، تفسیر سوره یاسین، طب ابوعلي سینا، کلیله ودمنه، کسبنامه، شاهنامه،شهزاده رعنااو زېبا، جلات خان او شمایله او نور.
که چېرې د دغه مهال لیکوال او شاعران د هغوي لیکنې په بشپړه توګه لوستونکو ته وروپېژني نو د شملې په مهالنۍ کې به یې د خپرولو وس نه وي . خو کومو چې له ډېرو نه ډېر څه ویلي او لیکلي دي سرلاري یې د ګوتو په شمېر دي چې په لره پښتونخوا کې د استادسیدراحت زاخېلي د ادبي او هنري لیکنو تر مهاله پورې او په اوسني افغانستان کې تر پنځو ستورو پورې چې کله د پښتو ادب په اسمان کې وځلېد تر دغه مهاله د یادو شو لیکوالو او شاعرانو هڅې که هغه د لوی افغانستان په هر کونج کې وو ډېرې ګټورې او د ستاینې وړ دي

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:43 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

معیاري ژبه

ترڅوچې ژبه يوازې د خبرواترو له لارې د وګړو تر منځ د معلوماتو د تبادلې وسيله وي، دهرې سيمې، لا د هرکلي، وګړي کولای شي چې ځينې ژبنۍ ځانګړتياوې ولري. خو کله چې ژبه د يوه هيواد ، يا د يوې پراخې جغرافيايي ساحې په سطحه، د فرهنګي هستونو د منځ ته راوړلو او خپرولو وسيله شي نو بيا دې ته اړتيا پيدا کېږي چې ژبه د امکان تر حده، په خپله محوطه کې، د ژبنيو قانونو په چوکاټ کې سره يوه شي يانې چې د ژبې هر ويونکی، په هر ځای کې چې وي، د يو راز ژبدودي او املايي اصولو پر بنسټ ليکل وکړي. تر څو چې په يوه ژبه کې دغه يو والی را پيدا نه شي، نو هغه ژبه که هرڅومره غني فرهنګ هم ولري، د نړۍ د ولسونو په کچه فرهنګي ژبه نه شي ګڼل کېدای.
پښتو هم له دغه قانونه ځان نه شي خلاصولای.
د تاريخ په اوږدو کې چې هرکله سياسي او ټولنيزو شرايطو دا غوښتنه کړې چې پښتانه سره يو شي، د يو ډول معياري ژبې د ايجاد د پاره هلې ځلې شوې دي. نېژدې څلورنيم سوه کاله پخوا پير روښان هڅه وکړه چې د پښتنو د پاره يو معياري ليکدود ايجاد کړي خو د هغه په وړاندې بيا اخون دروېزه، او د پير بابا نورو پيروانو، د سياسي مخالفت تر څنګه د ژبې او ادب په ډګر کې هم بله لار و نيوله او د پښتو د املايي يو والي مخې ته خنډ شول. خوشال خان خټک هم پښتو املايي اړخ ته پام وکړ او د ”زنځيرۍ“ په نامه اثر يې دې موضوع ته وقف کړ خو د هغه هڅې هم د هغه په کورنۍ پورې محدودې پاتې شوې. د غازي امان الله د پاچاهۍ په دوران کې د پښتو ژبې د پراختيا او ځواکمنتيا د پاره ”مرکه د پښتو“ جوړه شوه چې د پښتو ليکلو په لار کې يې څه کار وکړ خو دغه ريفورم هم د هغه مترقي ټولواک د نورو اصلاحاتو په څېر د پرمختګ د ښمنانو او د افغانستان غليمانو د خاورو سره خاورې کړ. د روانې هجري پېړۍ په شلمو کلونو کې د پښتو د معياري کېدلو د پاره بيا هڅې پيل شوې او د امکاناتو د نشتوالي سره سره په دې لار کې د قدر وړ ګامونه واخيستل شول. د پاکستان د جوړېدلو سره سم يو وار بيا د پښتو د معياري کېدو په وړاندې د مقاومت لړۍ پيل شوه، پاکستاني چارواکو هڅه وکړه چې د کرښې اخوا پښتو ليکدود د اردو ليکدود تابع کړي.
که څه هم دغه پروژه بريالۍ نه شوه خو بيا هم په کوزه او بره پښتونخوا کې دوه نسبتاَ نا متجانس ليکدودنه چلېدل او ښکېنيو ليکوالو د پښتو د معياري کېدو چندان خيال و نه ساته. د پښتو ټولنې تر چتر لاندې پښتنو منورينو څو وارې د پښتو د املايي يو والي په موخه سره غونډې وکړې خو چندان نتيجه يې تر ګوتو نه کړه. په وروستي ځل، کله چې په افغانستان کې د جنګونو له امله افغان ليکوال له دولتي چوکاټه ووتل او د مهاجرت په شرايطو کې يې د کوزې پښتونخوا د ليکوالو سره له نېژدې، مخامخ اړيکې پيدا کړې نو يو ځل بيا د پښتو د معياري کېدو هڅې را ژوندۍ شوې. د کمپيوټر پرمختګ هم د پښتو د املايي يو والي په لار کې ډېر مثبت نقش ولوباوه. د افغانستان د جنګ په وروستيو کلونو کې دا هيله پيدا شوه چې دا ځل به د پښتو د معياري کېدلو هلې ځلې بريالۍ وي
له بده مرغه په دې وروستيو څو کلونو کې د ځينو تنګ نظريو په وجه بيا دا خطر را پيدا شوی دی چې د معياري کېدلو دغه بهير به يو وار بيا هم ټکنی شي. دا ځل ګواښ د پښتو د دښمنانو له لوري نه دی، د پښتو د مينه والو له لوري دی. د افغانستان په ګوټ ګوټ کې ليکوال او فرهنګيان د معياري پښتو د ليکلو هڅې کوي خو ځينې کسانو د دغه تاريخي خوزښت په وړاندې د مقاومت جنډې را پورته کړې دي.
پښتانه وايي د چونګښو من نه جوړېږي. زمونږ په هېواد کې هم د مرکزيت نه د تېښتې احساس تر دې حده قوي دی چې هماغه خوله چې نور د تجزيه طلبۍ په تور تکفيروي، په خپله بيا د لويې پکتيا، لوی ننګرهار او لوی کندهار په نامه په کور کې کورګي جوړوي.
هماغه خلک چې له نورو سره د پښتو د دفاع په نامه هر ډول جنجال ته تياردي ، بې له کومې ترهې بيا د سيمه ايزو تمايلاتو د پاللو د پاره د پښتو ژبې د معياري کېدو له بهير سره داسې وران دي چې خدای دې ترې ساته.
له معياره د تېښتې له پاره درې علتونه شته:
- لومړی دا چې څوک د ژبې د معياري کېدلو په اهميت نه پوهېږي؛
- دوهم دا چې که د معيار په اهميت پوه هم شي، پر ځان يې دومره خواري نه لورېږي چې معياري اصول زده کړي او ځان پرې عيار کړي؛
- دريم دا چې سړی د ځينو سياسي او ايډيالوژيکي ملحوظاتو پر بنسټ يا خو معيار ته د سره غاړه نه ږدي او يا يې تر هغو نه مني چې په خپله يې د اداره کولو ځواک نه وي موندلی.
اوس نو که څوک غواړي چې پښتو په واقعي مانا يوه فرهنګي ژبه شي، که څوک غواړي چې نړۍوال او د هېواد نور وګړي پښتو زده کړي، که څوک غواړي چې د پښتنو ادب او فرهنګ نړۍ والو ته ورسوي دا به ضرور مني چې په سر کې بايد پښتو معياري ژبه شي. هغه څوک چې د معيار په اهميت نه پوهېږي هغوی ته بايد په دې اړه مالومات ورکړي ، هغه څوک چې د فکري لټۍ له امله په ځان خواري نه مني هغوی بايد تشويق کړي او هغه کسان چې کستن خنډونه جوړوي د هغوی سره بايد مجادله وکړي.
د هېواد په ګوټ ګوټ کې بايد فرهنګيان د خپلې ژبې د راتلونکې په هکله فکروکړي او هر څوک د خپل ځان سره فيصله وکړي چې ژبه يې تر کومه حده فرهنګي شي. که چېرې فيصله په دې شوه چې زمونږ ژبه بايد فرهنګي راتلونکې ولري نو بيا د ژبې له معياري کېدو رغېدن نه شته. که پکتياوال د ”شپون“ پرځای ”شپين“ وليکي، که لوګری د ”چې“ پر ځای ”څې“ و ليکي، که ننګرهاری د ”لمر“ پر ځای ”نور“ وليکي، که پېښوری د ”څښتن“ پر ځای ”سختن“ و ليکي يا کندهاری د ”شوم“ پر ځای ”سوم“ وليکي په دې کار به يې د پکتيا، لوګر، ننګرهار، پېښور يا کندهار وګړو ته څومره ګټه رسولې وي او د پښتو معياري کېدلو ته به يې څومره تاوان رسولی وي؟
هر څوک چې قلم پورته کوي او غواړي چې په پښتو ژبه ليکل وکړي، تر هر څه لومړی بايد دې پوښتنې ته ځواب ووايي چې دا کار يې تر کومه ځايه د ژبې او ولس په ګټه دی؟ بيا چې هر څه کوي اختيار يې خپل دی. دی.

 لیکوال نجیب منلی

 

 

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:41 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

یوڅو هایکو ګانې

    نجیب عامر
(۱)
دکایناتو د تخلیق مالکه !
دکربلا  تندې اخیستي  یو مونږ
یو د رحمت باران خو ، ووروه
(۲)
یوې جینۍ پرون ملا ته ویل
په غټه خېټه دې چینجي ولګه
سره د ږیرې ماته سترګه وهې
(۳)
راته یې ست د سرکو شونډو وکړو
ما به ترې څه رنګې انکار کولو
زه څه یوسف علیه سلام خو نه وم
(۴)
ږیره زما واک د ملا دی ګینې
شیرینې تا باندې پیرزو مې نه شي
چې د حلوا مینځ کې ازغي درکړمه
(۵)
دهماسیوری دې پر سر دی کنه !
عامره تاته یې چې لاس درکړی
دغه سپېڅلی قلندر دی کنه

هایکو (لنډکي نظمونه )

خلک سپوږمۍ کې پټ پټونی کوي
پښتنې جونه چې په بام هم خېژی
میاندې غوسه شي ترېنه سر شوکوي
......................................................
دابه دعا زما دمور وي ګینې
زه چې مدام پرې بې پروا ګرځمه
له هغو لارو څوک ژوندي نه راځي
...................................................
زما کتاب به آخر څنګه چاپ شي
نور خو لا پرېږده زما پلار هم وايي
دا شاعري د اوزګارخېلو کار دی

    نجیب عامر
(۱)
دکایناتو د تخلیق مالکه !
دکربلا  تندې اخیستي  یو مونږ
یو د رحمت باران خو ، ووروه
(۲)
یوې جینۍ پرون ملا ته ویل
په غټه خېټه دې چینجي ولګه
سره د ږیرې ماته سترګه وهې
(۳)
راته یې ست د سرکو شونډو وکړو
ما به ترې څه رنګې انکار کولو
زه څه یوسف علیه سلام خو نه وم
(۴)
ږیره زما واک د ملا دی ګینې
شیرینې تا باندې پیرزو مې نه شي
چې د حلوا مینځ کې ازغي درکړمه
(۵)
دهماسیوری دې پر سر دی کنه !
عامره تاته یې چې لاس درکړی
دغه سپېڅلی قلندر دی کنه

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

 

د کلي ښځو رانه ستر نه کوو
ما ويل زه يې جوړې ډېر خوښ يمه
چاراته وې ورته سړى نه ښکارې

 

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

 

٤٤ / ١٠ / ١٣٨٦ هـ ل | 2007-12-25 07:23:01 منجيپ الله پيمان
په مخ يې مه وهه زيږه لاسونه
شبګير وهلې ده را ويښه بۀ شي
درته به ووايي چې چي ميكوني

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکو ګانې

ظفر خان ظفر

غل تې په غلا کې جاى نماز يوړو
د کور خاوند ورته وې لمونځ پې کومه
هغه وې زه درته هندو ښکارم څه

چا واپس مېخه سوداګر له يوړه
هغه وې دا خو دې ړنده راکړې
ده وې نو ته پې څه اخبار پړاوى

داسې اتبار، اتبار کې ډېر څه وشول
ما وې رقيب سره خو ډېره ګرځې
خوپام کوه چرته باجه دې نه کي

يو مست بوډا چې مسته وليدله
ويل يې زما هغه غاښونه راوړئ
زه دې جينۍ پسې شپېلى وهمه

جينۍ مې خوښه شوله رايې نه کړه
ورته يو مشر مې جرګه کې واستو
هغه د سور بچي ها ځان له اوکړه

په انټر نيټ يې وې د څوارلسو يم
چې راغله ښځه د شپېتو کلو وه
بيا مې د ځان په ځاى نيکه له وکه
 
چت باندې ناسته وه هلال کميټي
مونږ يې په تمه وو چې مياشت به ګوري
هغوى له پاسه جينکو ته کتل
 
د ميکپونو دې خداى بېخ وباسي
چې بارانه راله لونده خيشته کړه
نو بيا مې خپله ښځه نه پېژنده
 
ما وې پيشو وهم چې ويرېږي
ناوې وې دا خو بې زبانه شى دى
ته ماله ټس راکه چې بوک دې کمه
 
په مخ کې سيټ کې راسره کېناسته
ويل يې دا لاس ر اپورې څله مږې
ما ويل څه کى ګېر به نه بدلومه

د کلي ښځو رانه ستر نه کوو
ما ويل زه يې جوړې ډېر خوښ يمه
چاراته وې ورته سړى نه ښکارې
 
په دروازه کې راته لاس وخوځوو
زه ورنيږدې شوم ما وې څه وې کربان
وې دا ټوکرۍ لږه ډېران ته يوسه
 
پېغله منګي ته په ګودر ټيټه شوه
زلمو کبډي په ميدان پرېښوده
وېل يې اصلي لوبه خو دغلته ده

نن که دښځو حقوق ومنو مونږ
سبا به وى چې بچي تاسې راوړئ
نو بيا به دې ته د چا پلار ټينګېږي

شاعر چې کله په جزبه کې راشي
نو خپل اشنا نه ټول جهان لوګى کي
ته به وى دا جوړې دده د پلار دى

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

څوهايکو ګانې --نوى

 فرهاد هلمند

تۀ چې لاړې په ما ګرانه
يو اټېک راباندې وشو
ددې خپل زړګي له لوري

اوس د اوړي ورځې نه دي
اوس بې حده ګرمي نه ده
پېښور راته انګار شو

سبا به عام انتخابات کېږي
نيشنل پارټي مې ډېره خوښه ده خو
په بې نظيرې باندې هم مين يم


زما د زړه په امريکه کې اوسي
خو په دې زړه باندې مې ډېر يرېږم
زما جانان د اسامه غوندې دى

افغانستان د پښتنو وطن دى ؟
که پاکستان د پښتنو وطن دى ؟
په پښتنو باندې بمونه اوري !!!

پښتانه دوه تلويزيونونه لري
يو د معيار له کچې ډېر پرېوتى
بل د پښتو هډوکي مات کړۀ راته

پاکستانى او پنجابى نه يم
افغانستان کې مې هم واک نشته
زه يو پښتون ! چې لا وطن نه لرم

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکو ګانې

يحيى يعقوبي

ما ويل غزل کې دې تصوير جوړوم
نو په خندا يي راته غبرگه کړه چې
دا شاعري دې ته له ځان سره کړه

نور به گلاب زه يار ته نه ورکوم
نن يي گلاب راته ميده ميده کړ
وى دا سوگت ياري مې نه خوښيږي

دې يارانې نه مې توبه ده گلې
چې مې پوښتنه په مودو نه کوې
نو مس کالونه خو بيا مه راکوه

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکوګانې

داود عربزی

يوه سړي بل تـه دښځې شکايت کولو
ويلې چې ډانګ په لاس وهـل راکوي
ده ويلې مــاڅـه پــاغونــدو کې ساتي

پـــرلارپــالي مــامـا تــه کښېناستم
ويلې چې ستاپه نصيب دوه ښځې دي
مـــاويلې زه يې دې يــوې نـــه تنګ يـم

پــــه لاره تــلـمـه يــوسړی مې وليــد
قـــراقـــولـــي پـــــه سروه وچ کـــړس وو
چې ورته ځيرشومه خادم غوندې ؤ

په مورنۍ ژبه يې زده کړه غوښته
خلکو په تيږو باندې وويشتلو
ويلې کافرشوې کليمه ووايه

څلورم مکروريان – کابل

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

يوه وطنۍ او يوه جاپانۍ هايکو

 وطنۍ هايکو

يوه خبريال مو له کانديد وپوښته
صايبه ځان مو کانديد کړى څه ته
ده ويل ملي اپارتمان ته کنه

 جاپانۍ هايکو

دپښوپه څوکوناست
يوه چونګښه ،يولمرسوى ماشوم
دواړه يوبل ته په ځير،ځير ګوري

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکو ګانې


چا راته ويل چې د سپرلي ورځو کې
هغه تر لرې ګرځي ساګو پسې
ځکه پټي کې مې شړشم وکرل

په انټرنيټ يي ويل د شپاړسو يم
جينۍ چې راغله د اتيا کالو وه
بيا مي د ځان په ځاى نيکه له وکړه

دا غزل غزل اوبه ځواني
ستا په کې د کاڼي پشان کلک زړګى
ياره ولا حول ولا قوت

يا خدايه پاکه ما په دې مۀ نيسه
زۀ خودا خلق خندوومه ځکه
چې څوک دغمه خودکشي ونۀ کړي

قانون دهغه چا چې زور وى پکښې
چې د روپو ګيډى يې واخستونو
پوليس دخر په ځاې کولال وداغۀ

د زوى ډولۍ ته ګډيدله بوډۍ
چا ورته ووېل خوشحالي مۀ کوه
تا به هم دا اينګور له کوره شړى

چرسي چې چرسو باندې خلق عادت کړي
بيا ورته وايي چې کويژدن دې وشوه
اوس به وادۀ ځانله پخپله کوې

فالګر مې لاس وکتو وايي راته
ښځې به دوه کوې دخيره سره
ماويل صيبه ما خو درې کړي دي

ښځې راګېر کړو ښۀ يې وټکاؤ
چې ګاونډيان يې په کوټه اوچت شو
نو ويل يې دا خو مانه دوړې څنډي

بى بى مې لاړه دجينۍ کتوله
چې کورته راغله وئيل غاښونه ئې لوئې ؤ
ماوئيل وو به څۀ خوړم خو ئې نه

په ورکه چرګه پسې ډيره زياته
وګرځيده چې وې ئې نۀ موندله
نو وئيل ئې دا پکښې دخداې په نامه

خداې شته چې زړۀ مې ترې نه ډير دغه شو
هغې چې ماته نن دغه ووئيل
دا زړۀ مې بيا داسې دغه دغه شو

شاعر چې کله په جذبه کښې راشى
نو خپل اشناته ټول جهان لوګے کړى
تۀ به وے دا جوړې ددۀ دپلار دے

خاوند ئې وئيل چرته يو عشق کوومه
ښځې وئيل دا مړه څۀ خوشے کار دے
ولې مالږو سره کړے دے څۀ

ماته يې لاندي باندي ډير و کتل
ما ويل ګوره ګني خوښ ئي شومه
خودې وې  پاڅه پر توغاښ دي ښکاري

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

دا هائکو زما له طرفه

زمونږ د کلی اؤ محلت جینکۍ
اوس په کجلو سترګې نه توره وی
ځکه سپین سترګې اؤ کلک سترګې شو

یوه بله هائکو رایاده شوه

د هایکو په دې درې مصرعو کښې
ستا بې پایاوه حسن نه ځائیږی
په تا به بیا چرته غزل اولیکم

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

یوه بوډۍ مې کړه ولې نه پورې
ما ویل لګ خیال کوه پرې نه ووځې ترورے
مخ یې ښکاره کړو د ‌بچو مور مې وه

ما چه شپیلۍ یوې جینۍ ته اوواهۀ په لاره
ویل شپیلی مه وهه دا څه کے خواره
مونږ کره دنه شوه سکه ترور مې وه

برائټون

رب د پاره دا چنار پرې نه کړئ
دلته د هاړ په تکه سره غرمه کښې
چا پښتنې پیغلې دمه کړې وه

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

ځه د دوکان نه خالی لاس راغلمه
ځوی م وایل اختر جامے د څه کړے
ما ویلو هلته مشرف ولاړ وو ( ګراني

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

د رب د پاره دا چنار پرې نه کړئ
دلته د هاړ په تکه سره غرمه کښې
چا پښتنې پیغلې دمه کړې وه

پښتنے ډیره ښکلے هایکو دا والله چی

سترګے یی شنے وی اننګی یی سیبان
هم یی اوګدے زلفے خورے ښاماران
د بالخت لاندے یی د شپے کیښودل


مازیګری کښ چه ګودر ته لاړم
ما ویلو سیل د جینکو به اوکم
هلته غواګانے وی اوبه یی څکلے

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

نه آپریدے وو نه جانان وو چرته (فیروز آپریدے)
څپلئ م واچولے واپس شم بیرته
هغه څپلئ نه وے سینډل اوختل


@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايكو

باران وريږي

څو څاڅكي ، كړۍ كړۍ

په كوچني ډنډ كې

 

*   

كوټه سره ده

كړكۍ ښيښې نه لري

ګل يخ وهلى

 

*

*

بيا تازه شي

لمر وهلي ګلان

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:4 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

یوڅو هایکو ګانې

    نجیب عامر
(۱)
دکایناتو د تخلیق مالکه !
دکربلا  تندې اخیستي  یو مونږ
یو د رحمت باران خو ، ووروه
(۲)
یوې جینۍ پرون ملا ته ویل
په غټه خېټه دې چینجي ولګه
سره د ږیرې ماته سترګه وهې
(۳)
راته یې ست د سرکو شونډو وکړو
ما به ترې څه رنګې انکار کولو
زه څه یوسف علیه سلام خو نه وم
(۴)
ږیره زما واک د ملا دی ګینې
شیرینې تا باندې پیرزو مې نه شي
چې د حلوا مینځ کې ازغي درکړمه
(۵)
دهماسیوری دې پر سر دی کنه !
عامره تاته یې چې لاس درکړی
دغه سپېڅلی قلندر دی کنه

هایکو (لنډکي نظمونه )

خلک سپوږمۍ کې پټ پټونی کوي
پښتنې جونه چې په بام هم خېژی
میاندې غوسه شي ترېنه سر شوکوي
......................................................
دابه دعا زما دمور وي ګینې
زه چې مدام پرې بې پروا ګرځمه
له هغو لارو څوک ژوندي نه راځي
...................................................
زما کتاب به آخر څنګه چاپ شي
نور خو لا پرېږده زما پلار هم وايي
دا شاعري د اوزګارخېلو کار دی

    نجیب عامر
(۱)
دکایناتو د تخلیق مالکه !
دکربلا  تندې اخیستي  یو مونږ
یو د رحمت باران خو ، ووروه
(۲)
یوې جینۍ پرون ملا ته ویل
په غټه خېټه دې چینجي ولګه
سره د ږیرې ماته سترګه وهې
(۳)
راته یې ست د سرکو شونډو وکړو
ما به ترې څه رنګې انکار کولو
زه څه یوسف علیه سلام خو نه وم
(۴)
ږیره زما واک د ملا دی ګینې
شیرینې تا باندې پیرزو مې نه شي
چې د حلوا مینځ کې ازغي درکړمه
(۵)
دهماسیوری دې پر سر دی کنه !
عامره تاته یې چې لاس درکړی
دغه سپېڅلی قلندر دی کنه

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

 

د کلي ښځو رانه ستر نه کوو
ما ويل زه يې جوړې ډېر خوښ يمه
چاراته وې ورته سړى نه ښکارې

 

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

 

٤٤ / ١٠ / ١٣٨٦ هـ ل | 2007-12-25 07:23:01 منجيپ الله پيمان
په مخ يې مه وهه زيږه لاسونه
شبګير وهلې ده را ويښه بۀ شي
درته به ووايي چې چي ميكوني

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکو ګانې

ظفر خان ظفر

غل تې په غلا کې جاى نماز يوړو
د کور خاوند ورته وې لمونځ پې کومه
هغه وې زه درته هندو ښکارم څه

چا واپس مېخه سوداګر له يوړه
هغه وې دا خو دې ړنده راکړې
ده وې نو ته پې څه اخبار پړاوى

داسې اتبار، اتبار کې ډېر څه وشول
ما وې رقيب سره خو ډېره ګرځې
خوپام کوه چرته باجه دې نه کي

يو مست بوډا چې مسته وليدله
ويل يې زما هغه غاښونه راوړئ
زه دې جينۍ پسې شپېلى وهمه

جينۍ مې خوښه شوله رايې نه کړه
ورته يو مشر مې جرګه کې واستو
هغه د سور بچي ها ځان له اوکړه

په انټر نيټ يې وې د څوارلسو يم
چې راغله ښځه د شپېتو کلو وه
بيا مې د ځان په ځاى نيکه له وکه
 
چت باندې ناسته وه هلال کميټي
مونږ يې په تمه وو چې مياشت به ګوري
هغوى له پاسه جينکو ته کتل
 
د ميکپونو دې خداى بېخ وباسي
چې بارانه راله لونده خيشته کړه
نو بيا مې خپله ښځه نه پېژنده
 
ما وې پيشو وهم چې ويرېږي
ناوې وې دا خو بې زبانه شى دى
ته ماله ټس راکه چې بوک دې کمه
 
په مخ کې سيټ کې راسره کېناسته
ويل يې دا لاس ر اپورې څله مږې
ما ويل څه کى ګېر به نه بدلومه

د کلي ښځو رانه ستر نه کوو
ما ويل زه يې جوړې ډېر خوښ يمه
چاراته وې ورته سړى نه ښکارې
 
په دروازه کې راته لاس وخوځوو
زه ورنيږدې شوم ما وې څه وې کربان
وې دا ټوکرۍ لږه ډېران ته يوسه
 
پېغله منګي ته په ګودر ټيټه شوه
زلمو کبډي په ميدان پرېښوده
وېل يې اصلي لوبه خو دغلته ده

نن که دښځو حقوق ومنو مونږ
سبا به وى چې بچي تاسې راوړئ
نو بيا به دې ته د چا پلار ټينګېږي

شاعر چې کله په جزبه کې راشي
نو خپل اشنا نه ټول جهان لوګى کي
ته به وى دا جوړې دده د پلار دى

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

څوهايکو ګانې --نوى

 فرهاد هلمند

تۀ چې لاړې په ما ګرانه
يو اټېک راباندې وشو
ددې خپل زړګي له لوري

اوس د اوړي ورځې نه دي
اوس بې حده ګرمي نه ده
پېښور راته انګار شو

سبا به عام انتخابات کېږي
نيشنل پارټي مې ډېره خوښه ده خو
په بې نظيرې باندې هم مين يم


زما د زړه په امريکه کې اوسي
خو په دې زړه باندې مې ډېر يرېږم
زما جانان د اسامه غوندې دى

افغانستان د پښتنو وطن دى ؟
که پاکستان د پښتنو وطن دى ؟
په پښتنو باندې بمونه اوري !!!

پښتانه دوه تلويزيونونه لري
يو د معيار له کچې ډېر پرېوتى
بل د پښتو هډوکي مات کړۀ راته

پاکستانى او پنجابى نه يم
افغانستان کې مې هم واک نشته
زه يو پښتون ! چې لا وطن نه لرم

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکو ګانې

يحيى يعقوبي

ما ويل غزل کې دې تصوير جوړوم
نو په خندا يي راته غبرگه کړه چې
دا شاعري دې ته له ځان سره کړه

نور به گلاب زه يار ته نه ورکوم
نن يي گلاب راته ميده ميده کړ
وى دا سوگت ياري مې نه خوښيږي

دې يارانې نه مې توبه ده گلې
چې مې پوښتنه په مودو نه کوې
نو مس کالونه خو بيا مه راکوه

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکوګانې

داود عربزی

يوه سړي بل تـه دښځې شکايت کولو
ويلې چې ډانګ په لاس وهـل راکوي
ده ويلې مــاڅـه پــاغونــدو کې ساتي

پـــرلارپــالي مــامـا تــه کښېناستم
ويلې چې ستاپه نصيب دوه ښځې دي
مـــاويلې زه يې دې يــوې نـــه تنګ يـم

پــــه لاره تــلـمـه يــوسړی مې وليــد
قـــراقـــولـــي پـــــه سروه وچ کـــړس وو
چې ورته ځيرشومه خادم غوندې ؤ

په مورنۍ ژبه يې زده کړه غوښته
خلکو په تيږو باندې وويشتلو
ويلې کافرشوې کليمه ووايه

څلورم مکروريان – کابل

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

يوه وطنۍ او يوه جاپانۍ هايکو

 وطنۍ هايکو

يوه خبريال مو له کانديد وپوښته
صايبه ځان مو کانديد کړى څه ته
ده ويل ملي اپارتمان ته کنه

 جاپانۍ هايکو

دپښوپه څوکوناست
يوه چونګښه ،يولمرسوى ماشوم
دواړه يوبل ته په ځير،ځير ګوري

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايکو ګانې


چا راته ويل چې د سپرلي ورځو کې
هغه تر لرې ګرځي ساګو پسې
ځکه پټي کې مې شړشم وکرل

په انټرنيټ يي ويل د شپاړسو يم
جينۍ چې راغله د اتيا کالو وه
بيا مي د ځان په ځاى نيکه له وکړه

دا غزل غزل اوبه ځواني
ستا په کې د کاڼي پشان کلک زړګى
ياره ولا حول ولا قوت

يا خدايه پاکه ما په دې مۀ نيسه
زۀ خودا خلق خندوومه ځکه
چې څوک دغمه خودکشي ونۀ کړي

قانون دهغه چا چې زور وى پکښې
چې د روپو ګيډى يې واخستونو
پوليس دخر په ځاې کولال وداغۀ

د زوى ډولۍ ته ګډيدله بوډۍ
چا ورته ووېل خوشحالي مۀ کوه
تا به هم دا اينګور له کوره شړى

چرسي چې چرسو باندې خلق عادت کړي
بيا ورته وايي چې کويژدن دې وشوه
اوس به وادۀ ځانله پخپله کوې

فالګر مې لاس وکتو وايي راته
ښځې به دوه کوې دخيره سره
ماويل صيبه ما خو درې کړي دي

ښځې راګېر کړو ښۀ يې وټکاؤ
چې ګاونډيان يې په کوټه اوچت شو
نو ويل يې دا خو مانه دوړې څنډي

بى بى مې لاړه دجينۍ کتوله
چې کورته راغله وئيل غاښونه ئې لوئې ؤ
ماوئيل وو به څۀ خوړم خو ئې نه

په ورکه چرګه پسې ډيره زياته
وګرځيده چې وې ئې نۀ موندله
نو وئيل ئې دا پکښې دخداې په نامه

خداې شته چې زړۀ مې ترې نه ډير دغه شو
هغې چې ماته نن دغه ووئيل
دا زړۀ مې بيا داسې دغه دغه شو

شاعر چې کله په جذبه کښې راشى
نو خپل اشناته ټول جهان لوګے کړى
تۀ به وے دا جوړې ددۀ دپلار دے

خاوند ئې وئيل چرته يو عشق کوومه
ښځې وئيل دا مړه څۀ خوشے کار دے
ولې مالږو سره کړے دے څۀ

ماته يې لاندي باندي ډير و کتل
ما ويل ګوره ګني خوښ ئي شومه
خودې وې  پاڅه پر توغاښ دي ښکاري

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

دا هائکو زما له طرفه

زمونږ د کلی اؤ محلت جینکۍ
اوس په کجلو سترګې نه توره وی
ځکه سپین سترګې اؤ کلک سترګې شو

یوه بله هائکو رایاده شوه

د هایکو په دې درې مصرعو کښې
ستا بې پایاوه حسن نه ځائیږی
په تا به بیا چرته غزل اولیکم

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

یوه بوډۍ مې کړه ولې نه پورې
ما ویل لګ خیال کوه پرې نه ووځې ترورے
مخ یې ښکاره کړو د ‌بچو مور مې وه

ما چه شپیلۍ یوې جینۍ ته اوواهۀ په لاره
ویل شپیلی مه وهه دا څه کے خواره
مونږ کره دنه شوه سکه ترور مې وه

برائټون

رب د پاره دا چنار پرې نه کړئ
دلته د هاړ په تکه سره غرمه کښې
چا پښتنې پیغلې دمه کړې وه

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

ځه د دوکان نه خالی لاس راغلمه
ځوی م وایل اختر جامے د څه کړے
ما ویلو هلته مشرف ولاړ وو ( ګراني

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

د رب د پاره دا چنار پرې نه کړئ
دلته د هاړ په تکه سره غرمه کښې
چا پښتنې پیغلې دمه کړې وه

پښتنے ډیره ښکلے هایکو دا والله چی

سترګے یی شنے وی اننګی یی سیبان
هم یی اوګدے زلفے خورے ښاماران
د بالخت لاندے یی د شپے کیښودل


مازیګری کښ چه ګودر ته لاړم
ما ویلو سیل د جینکو به اوکم
هلته غواګانے وی اوبه یی څکلے

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

نه آپریدے وو نه جانان وو چرته (فیروز آپریدے)
څپلئ م واچولے واپس شم بیرته
هغه څپلئ نه وے سینډل اوختل


@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

هايكو

باران وريږي

څو څاڅكي ، كړۍ كړۍ

په كوچني ډنډ كې

 

*   

كوټه سره ده

كړكۍ ښيښې نه لري

ګل يخ وهلى

 

*

*

بيا تازه شي

لمر وهلي ګلان

 

+  Wed 12 Nov 2008 4:4 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

طنز څه ته وايي؟

 

طنز چې په مختلفو  قاموسونو كې  طعنه، تمسخراو ملڼډې ژباړل شوى  د ادبياتو لويه برخه ده او د نړۍ په اكثره هيوادونوكې د يوې خپلواكې ادبي نوع په بڼه پيژندل كېږي. دا په دې چې طنز وكولى شول د ادبياتو متفاوته او متعدده برخه اوهمدا شان د ژورنالېزم يوه برخه په خپله اولكه كې راولي  او نور هغو پخوانيو څو ځانګړوقالبونو كې ګير پاتې نشي .طنز كولاى شي تمثيلي، تصويري، منظوم ،منثور داستاني او ژورناليستيك واوسي. طنز كولى شي رومان وي اويا د يوې لنډې جملې په قالب كې راشي. مانا داچې هره هغه ليكنه كه منطوم وي كه منثوركه تصويروي كه تمثيل  اويا كه كارتوني فيلم  چې، په هغه كې د شخص او يا ټولنې عيبونه نيمګړتياوې او نارسايۍ په هنرمندانه بڼه دخندا او ظرافت په پوښښ كې  راوړل شي طنزي ادبيات دي.خو هدف بايد په نوموړي شخص اويا ټولنه كې  د مثبت بدلون او اصلاح راوستل وي نه يوازې دخلكو خندول .     .

طنز ته كه څه هم يو شميركسان خاص تعريف نه مني اويا نشي كولاي تعريف وركړي  خو سره له دې يو شمير څېړونكو ورته بيل بيل تعريفونه وركړي دي چې په دې ليكنه كې  به د يو څو تعريفونو په راوړلو اكتفا وكړو.

وپ د(لرغونې افسانې)داثر نامتو ليكوال او جيمزتوربر( زموږ دزمانې افسانې) داثر ليكوال دواړه د انسانانو حماقتونه او شرارتونه الوتونكيو، ګيدړو او نورو ژوو ته نسبت وركوي. دا ډول بذله ګويي چې د انسان شرارت او حماقت په ملنډو نيسي ، طنزبولي

محمد رضا اصلاني په خپل كتاب فرهنګ واژه ګان واصطلاحات طنز  كې د طنز دتعريف په هكله ليكلي (ژباړه): په ادبياتو كې طنز يو ډول ځانګړو منظومو او منثورو ادبي اثاروته ويل كېږي چې د بشري ټولني ناخوالې ، اشتباهات، ټولنېز او سياسي فساد او همداشان فلسفي تفكرات دخندا په بڼه په مسخره نيسي. 

 محمود نظري د ( انساني سركس) دطنزي كتاب ليكوال او څېړونكى بيا وايي:طنز په عمومي توګه د عيبونو او نقصونو بيان په خندا لرونکي ډول دى چې، هدف يې د موضوع تحقير او تنبه ده. د طنز وسيله اوهدف يو له بله څخه زماني واټن لري .طنز امکان لري خندا ونه لري يوازي موسکا ولري خو دا خندا او موسکا د خوشالۍ خندا نه وي دا خندا ترخه ،تاثيرناکه او دردناکه وي خندا يې زهرژلي خو اغيږمنه وي

طنز د ليكوال له خوا هغو نيمګړتياوو او بي نظميو ته په ډېرو نومو ادبي الفاظو كې اشاره ده چې په ټولنه كې خلك ترې ناراضي دي دانتقادكولو دغه طريقه يا لاره دخلكو په مغزو باندې زر تر زره اغيزه كولاي شي ځكه چې د انتقاد كولو يا ګوتنيونې دغسې بيان ټوكې ته ورته كېږي او خلك يې خوښوي په طنز كې ژړا دخندا په جامه كې نغښتل شوې وي.

دپورتنيو څرګندونو په رڼا كې ويلى شو چې  د طنز مبنا شوخي او خندا ده خو خندا يې د خوشالۍ خندا نه ده دا خندا جدي ، ترخه او دردونکې ده. هر طنز خندا لري خو هره خندا لرونکې لېکنه طنز نه دی ممکن هجو ، هزل يا ټوکه وي .كه څه هم ظنز د هجو له كورنۍ څخه دى ،خو توپير يې بيا له هجو سره په دې كې دى چې دهجو تندي تېزي او صراحت نه لري،په طنز كې معمولا ټولنيز او اصلاحي مقاصد مطرح كېږي  او موخه يې د چا يا شي له مقام او كيفيته راكمول دي په هغه بڼه چې د خندا او سرګرمۍ سبب شي او كله داسې هم په كې پېښيږي چې  دچا اوياشي تحقيرپه كې وشي.

لكه دا لاندي  طنز:

درس پاك

تاسې ټول خو پنسل پاك ،تخته پاك او لاس پاك ليدلى اوكارولى دى خو درس پاك به مو نه وي ليدلى او نه هم اورېدلى وي.

زه به يې در وښيم:

درس پاك هغه نالايقه او د ټيټې سويې ښوونكي دي چې، ددرس اوسبق سر او بر يې معلوم نه وي او خپله ناپوهي او كم تجربه ګي د زده كوونكو په وهلو ډبولو سره پټوي او له زده كوونكو نه د هغوي د رخصتي په وخت كې زده كړي درسونه ترې هيروي او له دماغونو نه يې زده درسونه پاكوي.

دغه ډول ښوونكو ته زموږ كليوال درس پاك استادان وايي.

داځكه چې، زموږ دكلي ښوونځى هم يو له دغه ؟ډول ښوونځيو څخه دى چې، زياتره استادان يې د درس پاك كار سرته رسوي.

دطنز ډولونه

له بله پلوه د طنز په ويش هم  مختلفه نظرونه وړاندې شوي څوك يې په دوه ټوله بولي او څوك  ډېر شمير ډولونه وركوي لكه ټولنيز طنز ، ژورنالستي طنز، سياسي، فلسفي، تور طنزاو داسې نور خو زما په اند هغه ويش چې ښاغلي  محمو نظري په خپله ليكنه طبقه بندي طنزكې  ښودلى سم برېښي . دى ليكي چې طنز ښايي د  موضوع ،قالب ، د بيان د طرز ، هدف او مضمون په اساس  سره وويشل شي. او بيا ليكي چې طنز دموضوع په اساس په شپږ ډوله دى:

ټولنيز طنز.

سياسي طنز.

تاريخي طنز

مذهبي او عارفانه   طنز

فلسفي طنز

تلفيقي طنز

اوبيا د شكل  په اساس  طنز په دوه ډوله  ويشي :

ژبنى طنز

تصويري طنز

همداشان ژبنى طنز بيا په دوه ډوله نثر و نظم ويشل كېږي او بيا كوم طنزونه  چې په نظم ويل شوي اكثرا د قصيدې  قطعه رباعي ترجيع بند تركيب بند مثنوي اوكله  د غزل په قالب كې دي .

او نثري طنز بيا د نمايشنامې فيلم نامې داستان او داسې نور په قالب كې  راغلي دي.

دطنز او كميدي تر منځ توپير:

د طنز او كميدي تر منځ په توپير هم بايد قانع شوځكه كميدي يوازې د خندا لپاره وي  يا په بله وينا په كميدي كې خندا د خندا لپاره كارول كېږي ليكن په طنزكې خندا د استهزا لپاره كارول كېږي .

دطنز ژبه:

همداسې چې هره ليكنه ځانته خاصه ژبه غواړي مثلا د علمي ليكنو ژبه دتاريخي ليكنو ژبه د مقالې ژبه.... طنز هم ځانته ځانګړې ژبه لري او هغه داچې د طنز ژبه بايد ساده او روانه وي كټ مټ لكه د يوه داستان په ليكنوكې چې كه د داستان اتل كليوال او بي سواده وي نو دهغه ژبه هم بايد كليوالي او ساده وي او كه يو ښاري سړى، نو ژبه يې هم بايد لكه ديوه ښاري باسواده غوندي  وي ،نو د طنز په ليكلوكې هم بايد د طنزژبه  دهغو له كړو وړو سره بايد يو شان او برابره وي . همداشان طنز بايد يو خاص طنزي لحن ولري له هرې جملې او عبارت څخه يې بايد د طنز خوند وڅكل شي او حتي تر دې چې كله كله په طنز كې خاص شخص ډله او حتي ټولنه  ورټل شي دهغوي نيمګړتياوي په داسې ژبه په ګوته شي چې لوستونكى ددې تر څنګ چې وخندوي وې ژړوي هم . مانا دا چې د كومې پېښې كيسه يا شعر ددې تر څنګ چې بايد كميدي وي طنزي هم بايد شي، ليكن د هغه توپير په پام كې نيولو سره چې پاس مويې يادونه وكړه .

دطنز د خوند لپاره دا جواز هم شته چې يوې خاصي موضوع ته ډېرې بڼكې ور نښلوي اويا دا چې طنز ته دطنزي خوند د پيدا كولولپاره له مبالغې كار اخلي له غټ نه كوچنى او له كوچني نه غټ جوړوي .

نو په پاي كې دا ويل پكار دي چې په پښتو ادبياتو كې طنز څه په نثر او څه په نظم  څه اوږد اوڅه په وړو ټوټو موجود دى او دې كار په دې وروستيو كلونو كې يعني وروسته د رومان د ليكنوله دوديدو څخه په لوړه پيمانه رايج شو او  موږ په دې لاره كې د منان ملګري، كاتب پاڅون ،محمود نظري... يادونه كولاى شو او همدا شان هير دې نه وي دپښتو په ادبياتو كې د لومړي ځل لپاره كاتب پاڅون  و چې خپله طنزي ټولګه يې  د ( دشكاياتو صندق) په نامه په كال ۱۳۶۸ لمريز كې چاپ كړ .خو دا په دې مانا نه چې دى  به په پښتو ادبياتو كې  لومړنى طنز ويونكي وي  له ده نه وړاندې حتي په لرغونې او كلاسيكه دوره كې هم  دليكوالو او شاعرانو په ليكنوكې طنزي  توكي او عناصر موجود دي  چې سترګي نشو تر پټولى .

 

 

 

 

 

+  Wed 12 Nov 2008 3:32 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

پردي ساتي

مريم ناصري

څنګه به سترګې دلته جګې نور زلمي ساتي

چې دوى ژوندي دي او وطن زموږ پردي ساتي

 

څه عجيبه غوندې حالت دى يم حيرانه خلكو

چې څو پردي دلته راغلي دي زمري ساتي

 

حقيقت څوك ويلى نشي دا حال چا راوسته؟

د زور لاسونه مو په خوله دي موږ ګونګي ساتي

 

زلمو خو ورګړ امتحان ګوره پوره يې نه كړ

له دې نه وروسته دې ګودر كې سره منګي ساتي

 

چې د وطن په درد ونخوري نو په كور دې كېښني

دا سې ځوانان دې په لاسونو كې بنګړي ساتي

 

د بل د لاس لاندې ژوندون خو مو په قانون كې نشته

پښتون خو تل د سر په وينه خپلواكي ساتي

 

څوك چې له عشقه نا خبر دي خود به روغ ګرځي

څيري ګريوان خو تل د مينې ليوني ساتي

 

كور دې ودان وي زوى دې لوى وي تل سرلوړي دي وي

چې د قلم او دبيان څوك ازادي ساتي

 

نور دې ګرځيږي خوشالي او خنداګانې دې كړي

د وطن غم دې تل په زړه كې ناصري ساتي

 

دبرېښنا يادونه!

دا د مريم ناصري هغه غزله ده چې په ناروې كې د دعوت په نوم ملي اسلامي سياسي او فرهنګي خپلواكې مجلې په ۱۳۸۱ لمريز حمل او ثور مياشتو كې د خپره شوه، چې د اغلې ناصري د شعر په بدرګه ډېرو نورو شاعرانو هم شعرونه جوړ كړل .

چې د برېښنا په څو ګڼو كې به په پرلپسې توګه خپاره شي.

 

    هايكو ګانې

 پرون يې ويل زما د ورور پر ځاى يې

   نن يې ويل خير ديموكراسي ده ياره

   مور دې راولېږه چې ومې غواړي

 

یوې جینۍ پرون ملا ته ویل
په غټه خېټه دې چینجي ولګه
سره د ږیرې ماته سترګه وهې

راته یې ست د سرکو شونډو وکړو
ما به ترې څه رنګې انکار کولو
زه څه یوسف علیه سلام خو نه وم

 

ما سره يوه روپي په جيب کي نه وه
     جانان ميسج راته راواستولو
    شهرنوکي چيف برګرته راسه


 

+  Tue 11 Nov 2008 5:2 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

سليمان لايق په لنډيو غږيږي

د ٢٠٠٨ م کال د اګست په ٢١ نيټه قلم نړيوالې ټولنې د لنډيو په هکله سليمان لايق غږولی و او ما ثبت کړی و چې دا دی کټ مټ يې ستاسې په وړاندې خپروم.
 بازمحمد عابد


دا سمه ده چې  ما يو څه وخت په سياست کې تير کړی دی، مګر ما ډېر عمر په انشايي  ادبياتو.لکه شعر اونثر کې هم تير کړی دی.د پښتو په څيړنيزو ادبياتو کې زما کار ډېر نوی دی.تقريباً ديارلس څوارلس کاله  له هيواده لرې د مهاجرت  په ديار کې مې څيړنيز کار ته مخه کړې ده. ما په وروستيو وختونو کې خپل وخت دې  دوو برخو ته  ورکړی. په لنډيو اساسي څيړنه او په فارسي ژبه مې يو رومان تر لاس لاندې دی چې نوم مې ورته (مردی از کوهستان) ايښی دی. .دا کتاب د انقلاب د دوران ټوله ماجرا په ځان کې رانغاړي، تکميل شوی نه دی تر اوسه لا دوام لري.ما دغه منظوم رومان په ١٣٥٩ ل کال کې شروع کړی دی. . تشويش لرم چې زما په ژوند کې به زه په دې قادر نه شم چې دا منظوم رومان پوره کړم. په هر حال که په دې دوران کې په ما پسې عزرائيل راغی، نو داسې څوک به پيدا شي چې دغه رومان پای ته ورسوي؟  صلاحي صاحب  په خپلو خبرو کې زه له يوه مشکل سره مخ کړم. هغه دا چې لايق په لنډيو باندې کنفرانس ورکوي. لنډۍ هغه بې پايانه بيان دی چې په يوه، دوه يا دريو بيانونو کې سر ته نه شي رسيدی. ما د دنيا د فلکلورونو سره يو څه بلديت پيدا کړی دی. د دې له پاره نه چې د پښتانه هر څه راته بهتره ښکاري. پښتانه د انتقاد له پلوه هم ډېر موارد لري، کمبوتات لري، ليکن د پښتانه فلکلور او په خاصه توګه لنډۍ يو بې نظيره شی دی. زما په فکر موږ کولای شو چې د لنډيو په زمانت دنياوالو ته ووايو چې موږ هم فلکلور لرو. لنډۍ يو عجيبه خصوصيت لري.  په يوه لنډۍ کې ټول ژوند رانغښتلای شي. په فلکلوري شعرونو کې معمولاً طنزيه افکار روزل شوي دي. ولې په لنډيو کې د لنډۍ مفکورې، د لنډۍاحساسات، د لنډۍ تصويرونه  رزمي برخې ته  وراوږديږي او لنډۍ په دې برخه کې ډېرې غني دي.په لنډيو کې د انسان د احساساتو درجه بندي دومره دقيقه ده، چې د پښتو په نوره شاعرۍ کې يې ما ساری نه دی ليدلی .سالونکا د اسپانيې يو ډېر لوی وطنپال شاعر تير شوی دی چې په ټول جهان کې مشهور دی، هغه وايي چې د فلکلورونو او مکتوبي ادب دومره فرق دی لکه د يوه طبيعې ګل او کاغذي ګل تر منځ چې فرق وي. البته هغه د اسپانيې په پونتوجوندو نوم باندې چې لنډيو ته ورته يو شی دی په هغه باندې خبرې کوي.څه وخت زه د پونتوجوندو په ترجمو لوستلو مصروف شوم. خو زه تاسې ته په وياړ وايم چې لنډۍ په پونتوجوندو هم وسيع او پراخه دي. يو عاشق وايي:
خدای دې زما کړه غونډې مونډې
لنډی کچر به چلوم تا به ساتمه
تاسې وګورئ چې په دغه فقره کې زموږ د هيواد يو فقير او غريب څرنګه په خپل چوکاټ کې داسې يوه خبره کوي، چې که موږ دا لنډۍ واورو کولای شو چې ټول ژوند يې تکسير کړو.نو دا غني فلکلور چې زه اميداواره يم  د قلم ټولنه او نور فرهنګي سازمانونه چې د افغانستان  ادبياتو له پاره کار کوي، او پښتو برخه هم پالي، نو د پښتو لنډيو له پاره خپل پام واړوي او په لنډيو کار پيل کړي. ما په ١٣٥٤ل کال خپل لومړنی کار په لنډيو باندې شروع کړ. هغه هم ډېر تصادفي کار و.يو فرهنګي سړي، يو زيارايستونکي اديب، يو استاد چې اوس د هغه وخت زلمی نه دی. شهرت يې پيدا کړی، يعنې زلمی هيوادمل چې هغه وخت  په مطبوعاتي کارونو بوخت و ماته راغی او ويې ويل چې ته بايد د زيرې جريدې ته په هره ګڼه کې يوه مقاله وليکي. ما ورته ويلي وو چې سمه ده. دا چې ووت  نو زما دغه لنډۍ په ياد وه چې:
خدای دې زما کړه غونډې منډې
لنډی کچر به چلوم تا به ساتمه
بس له همدې ځايه مې شروع وکړه. ما په هغه کال ٢٧ مقالې په لنډيو وليکلې. خو هغه  وخت مالنډۍ په هنري جامه کې رانغاړلې وې، لکه شعر. خلکو هم زما د ليکنو نه خوند اخيسته او زه يې تشويقولم چې ډېر عجيب شي ته دې پام شوی دی. خو زه هماغه وخت پوهيدم چې زما ليکنې ناقصې دي.  دا کار علمي پوښتنو ته ځواب نه شي ورکولای. په مهاجرت کې ما په لنډيو باندې دوباره کار پيل کړ، خو اکاډيمک، ژور او علمي کار. شايد ژبه به يې هغسې شاعرانه، عاطفي او احساساتي  نه وي چې ما په هغه ٢٧ مقالو کې کاروله. ليکن ژورو مطالبو ته تر تله پورې لاړم. په دغه کار تر اوسه پورې ما ١٢٦٠ پاڼې تورې کړې دي. ما غوښتل چې دا د کتاب په بڼه چاپ کړم. ما ته ډېرو دوستانو مشوره راکړه چې دا کتاب چاپ کړم، خو ما ورسره ځکه دا خبره ونه منله چې ما غوښتل چې دا کتاب زه د مقالو په بڼه خپور کړم . د دې له پاره چې له دوستانو او نقادانو نه پرې انتقادي او تاييدې نظر واخلم. نو چې زه کتاب چاپوم نواقص به يې کم وي. ځکه چې دا کار لومړنی کار دی او طبعي ده چې له نواقصو نه به خالي نه وي. دا خبره زه په دې خاطر نه کوم چې تاسې به دې کتاب ته په کوم نظر وګورې، کوم کار چې ما کړی دی، زه ورته تشويش نه لرم، ځکه چې په ډېر شوق او امانتدارې مې دا کار کړی دی. ليکن کيدای شي چې ډېر ايرادونه او انتقادات پرې وارد شي. په دې ملک کې يو بدبختي دا ده چې چا ته ووايې چې  دا غلطه ده، يا دا ضعيفه ده، يا دا ريفرنس نه لري، هغه خپه کيږي. يعنې د انتقاد تحمل زموږ په خلکو کې نه شته.خو زه
تاسې ته وايم چې دلته ما يو تنکی ځوان د هارون حکيمي په نوم وليد، دده غزلې مې واوريدې رښتيا درته وايم چې زما له پاره ډېر د تعجب ځای و. که دغه هارون پورته شي او زما په شعرونو کې ماته زما کمبوتات راوښيي، زه به هيڅکله خپه نه شم.
البته په لنډيو کنفرانس ورکول ممکن دي، خو بايد سړی ورته ډېر وخت ولري. له سره يې مطالعه کړي. د دې کار له پاره زما ژوند داسې دی چې زه ډېر امکانات دلته نه لرم. خو د قلم ټولنې له مانه غوښتنه کړې وه چې زه به تاسې ته په لنډيو يو لکچر درکوم. ما د خپلو ليکنو نه يوه برخه غوره کړې ده چې زه يې تاسې ته  اوروم. يوه خبره بايد تاسې له ما سره ومنئ چې لنډۍ د ښځو شعر دی. ښځې چې په ټولنه کې  د نارينه وو له خوامحکومې دي، په لنډيو کې يې د خپل محروميت اواز پورته کړی دی او نارينه يې سم په خپل ځای کينولی دی.په دې مقاله کې ما هغه برخه را اخيستې ده چې په ښځو پورې اړه لري. ځکه چې  ښځې زموږ ميندې دي، ښځې زموږ خويندې دي او ښځې زموږ معشوقې دي. نو زه ترجح ورکوم چې د دغې نيمې بدنې، د ژوند په باره کې به زه خبرې راټولې کړم. او د دې نه وړاندې غواړم چې د لنډيو په تاريخي اصالت باندې يو څه وغږيږم. زما په عقيده لنډۍ داسې شی نه دی چې پنځه سوه، اته سوه او يا هم  د اسلام تر راتګه وروسته يې تشکل پيدا کړی وي. زما په نظر لنډۍ د اريايانو د وخت نه راپاتې يو شی دی. د دې له پاره ډېر دليلونه شته. زه په همدې بنياد څيړنه کوم او اوس دغې ځای ته رارسيدلی يم چې د هندوستان د شمال د برخې فلکلورونه څيړم او د لنډيو سره يې مقايسه کوم. له بده مرغه په افغانستان کې تر اوسه دا کار چا نه دی کړی، هميشه د لنډيو په باره کې ډېر سطحي کار شوی. ځينې خلک هغه لنډۍ ياداشت کړي، چې د هغه خوښې وي او بيا په دې اکتفا کوي چې له سندرغاړو نه يې            واوري او خوند ترې واخلي. مګر لنډۍ په اجتماعي برخه کې ډېرې ژورې دي. موږ کولای شو چې د خپلواجدادو خاطرې، عقايد، غږونه او تمايلات په  لنډيو کې پيدا کړو او جامعې ته يې وړاندې کړو. نو په دې برخه کې چې ماادعا وکړه چې دا ډېرې پخوانۍ دي نو ما د هند د شمال د برخې فلکلور څيړلی دی. په هغو کې  د پنجابۍ ژبې يوه سندره ده چې (ماهيا)  ورته وايي. ماهيا هغه شپانه ته وايي چې له اوزو، ميښو او غواګانو سره ژوند تيروي. ډېره عجيبه خو يې دا ده چې د دغه شپانه په ادرس باندې په دې سرود کې داسې افختارات او داسې لوی القاب او داسې مفکورې افاده شوې دي چې سړی حيرانوي. د ماهيا شباهت له لنډيو  سره دا دی چې هغه هم د ښځو شعر دی. ښځو ويلی او ښځو شپون د خپل قهرمان په حيث منلی دی. په جوړښت کې زموږ  له لنډيو سره دا فرق لري چې اوله فقره يې  اته ده او دويمه يې شپاړس ده. او د لنډۍ اوله فقره نهه ده او دويمه يې ديارلس ده.  د ماهيا په باره کې ما خپل بحث بشپړ کړی دی.. د علومو اکاډمي  مجلې ته مې سپارلی دی، تمه ده چې هغوی به يې چاپ کړي. او له تاسې ټولو نه هيله کوم چې هر هغه څوک چې د پښتو د فلکلوري ادبياتو سره علاقه لري، دغې مجلې ته مراجعه وکړي، که کوم نظر لري، په همدې مجلې کې يې خپور کړي، نو زه به د خپل کار په لا بشپړولو کې ستاسې له نظرونو او  انتقادونو څخه استفاده وکړم.
يو پيراګراف به زه د لنډۍ د تاريخۍ پيژنګلوی په باره کې تاسې ته ولولم ، بيا په لنډيو کې  زه د ښځو مسلو ته راځم. ځکه چې د لنډيو په بحث کې د اوج نقطه د ښځو د مسايلو تصويرګيري ده. يوه  پښتنه ښځه په لنډيو کې څنګه عنکاس لري؟ او ښځو په لنډيو کې کوم نقش لوبولی دی؟  زه به هغه تاسې ته عرض کړم. په اول کې د لنډيو پيژندګلوي.
افغاني فلکلوريستان باور لري  چې پښتو لنډۍ د عاميانه  ادبياتو د شتمنۍ يوه برخه ده. او کيدای شي چې په لوړ سبک هغه د افغاني فرهنګ د تجمو او ميراثونو په توګه معاصرې نړۍ ته وړاندې شي. د دې خبرې منلو سره چې فلکلور د لرغونو ټولنو د ژوند د اسطورو او حکمت  داسې يو شی دی چې  دخپل چوکاټ  د ساتلو باوجود د خپلو د لومړنيو سپيدو څخه د ژبو او لهجو د تکامل  له راز راز قوې څخه تير شوی او د مذهب  له اغيزې سره يو ځای زموږ تر مهاله رارسيدلی دی. د پښتو د فلکلور او په تيره بيا د لنډۍ داسې تصور ته رسيږو چې دا منظومې غاړې داسې فرهنګي ميراث دی، چې د اکسوس او اندوس د ناوو تر منځ  د استوګنو اريايي تپو او د ګندهارا د اوسيدونکو څخه  اوسنيو پښتنو ته په ميراث پاتی دی. د ګندهارا د اريايانو او د هند د شمال د اريايانو تر منځ فرهنګي اشتراکونه او د پښتو او سانسکريت د ژبنيو اصطلاحاتو تداخل ښيي چې د افغاني فلکلورونو او د هغې له جملې څخه د تاريخي او اجتماعي منځپانګې  د سرچينو د څيړلو او پيدا کولو له پاره د زاړه هندي فرهنګ په تيره د ويدي سرودونو ژوره معالعه او د پښتو سره د سانسکريت پرتله ييزه څيړنه يوازينۍ اړتيا ده. داسې يو کوښښ که پخپله د افغاني عالمانو له لوري سر ته ورسيږي، له يوې خوا به د افغاني فرهنګ په پيژندګلوی کې مرسته وکړي، له بل پلوه به د غربي ختيز پيژندونکو د څيړنو  موقعيت مطابقت سره چې په ختيزو څيړنو کې  تيروتنې کوي، څه نا څه مصون شي. که څه هم موږ د زړو اريايي ژبو او د خپل لرغوني تاريخ په ژغورنې او څيړنې کې د غربي پوهانو د زحمت او زيار منونکي يو خو دا حقيقت هم له پامه نه غورځوو چې هيڅوک په پردي کور کې د کور د خاوند په اندازه نه وي بلد. په همدې موخه  که د ځينو باندينو سياسي پوهانو هغه تمايلات چې په علمي پلټنو سيوری غوړوي، له نظره وغورځول هغوې يې له ختيزو هيوادونو سره د خپلو محيطي او رواني ځانګړتياوو د تبايون په وجه  زموږ د هيواد او سيمې د حقايقو په کشف او درک کې زموږ  تر عالمانو وړ نه دي. خو تر دې دمه د علمي  افغاني ماهرانو د لنډون په وجه د افغاني، هندي او فارسي اريايانو د ژبې، ادبياتو  او عمومي فرهنګ څيړنه او په تيره د هغه پرتله ييزه مطالعه زموږ د علمي او امکاني لوښي تر ضرفيت اوښتې ده. د کوشانيانو په باب د اتيايمو کلونو په يوه سيمينار کې د هندوستان د جواهر لال نهرو پوهنتون د يوه استاد رام  راهول سره  د پښتو د فلکلورونو په  باب په بحث واوښتم.  هغه دا نظر درلود چې بې د سانسکريت د عميق تحقيق نه او په هغې باندې  له ورود نه پرته دا ناممکنه ده چې د پښتو د فلکلوريکو سرچينو او همدا راز د پښتنو د اريايي اصالت  په باره کې هغسې چې وړ ده داسې تحقيقات دې وشي.  نو ضروري ده چې سانسکريت ته مراجعه وشي.
پوهاند صديق الله رښتين اروا دې ښاده وي، ليکي:
د اکسوس او اندلوس تر منځ پرته سيمه چې د کشمير او پامير څخه د هند تر سمندرګي پورې سور لري، د پښت د تپو  پيدا کيدو او د استوګنې ځمکه پاتې شوې ده. د دې تپې نور اريايي ورونه دوه درې زره کاله پخوا له دوی سره يو ځای اوسيدل. خو کله چې د دوې يوه برخه د اندلوس پورې غاړه د ختيز  پلو ته لاړل او بلې برخې يې د لويديز په لورې مخه وکړه. په دريو څانګو سره جلا شول. يعنې په ختيزې. لويديزې او مرکزي څانګې. د دوې ګډې ژبې هم د دريو جلا  ژبو   په توګه وده ومونده. يعنې په ختيز کې سانسکريت،  په لويديز کې  اويستا او  د دوې تر منځ پښتو رامنځ ته شوه. د دې عالم په نظر پښتو د هغو اريايانو ژبه ده،  چې د رګويدا په سرودونو کې د پګهت په نامه ياده شوې ده.  رښتين صاحب د پښتو لنډيو  د تاريخي پيژندګلوی په  باره کې عقيده لري، چې د سانسکريت سرودونه هغه دي چې  په څلورګونو ويدونو کې ثبت شوي دي. کوم سرودونه چې تر هغو وړاندې ويل شوي دي په هغو سرودونو کې شامل دي چې اوس له لاسه وتلي دي. دپښتو سرودونه هم په دوو برخو ويشل کيږي. ليکل شوي سرودونه او شفاهي سرودونه.  د دغو له منځه لنډۍ په شفاهي سرود پورې اړه لري او د تير و زمانو څخه په موږ پورې سينه په سينه رارسيدلي دي. پروفيسر محمد نواز طاهر د پيښور د پښتو اکاډمۍ پخوانی ريس په دې عقيده دی چې پښتو لنډۍ د اويستاله ګاټونو سره چې يو راز مناجاتي سرودونه دي، تاريخي قرابت لري. دی د نورو محقيقانو په حواله ليکي چې ګاټونه او رګويدا له لنډيو سره ورته والی لري.  دی وايي چې تر کومه ځايه چې لنډۍ له ګاټونو سره په يوه ماحول کې پالل شوي دي، بعيده نه ده چې د ګاټونو ژبه له هغې لرغونې پښتو سره شباهت ولري، کومه چې شپنو  او د ګلو خاوندانو په لنډيو کې استعمالوله
زما په نظر که څه هم دغه دوه عالمان  حقيقت ته نيږدې شوي دي، خو ورسيدلې نه دي. د دې خبرې مانا دا ده چې دغې دوو  د مغربي محقيقانو نظريات او اټکلونه په دې باره کې منلي خو پخپله يې څيړنه او ازموينه نه ده کړې. د دوی  نقلونه او څرګندونې نقلي ماهيت لري. او له هغو طالبعلمانو سره مرسته نه شي کولای چې د څيړنې د علمي ميتودولوژۍ  او فاکټونو په اساس مشخصو نتيجو ته رسيدل غواړي. د پښتو فلکلورونو د څيړنې له پاره د پښتو اويستا او سانسکريت په باره کې  چې د هند اروپايي ژبو چې د يوې کورنۍ خويندې دي،   د مقايسوي ژبپوهنې په اساس  يو څه څيړنه په کار ده. او تر دې هاغه خوا د لنډيو د هغو منسوخو شويو ټولنيزو عنعنو څيړنه په کار ده چې په لنډيو کې د تيرو تاريخي، فرهنګي  بهيرونو په وچ شوي خړوب کې د پوسيلونو په توګه موجود دي. لکه د (ستي) کلمه او د هغې پراخ مفهوم. ستي چې په سانسکريت کې د محترمې، پاکې لمنې، سپيڅلې او هغې ښځې له پاره کارول کيږي، چې ځان د خپل  مړ خاووند سره يو ځای سوزوي. ستي د سون په مانا په لنډيو کې په سلهاوو ځلې کارول شوې ده. د ستي په څير داسې نورې کلمې هم شته چې د خويندو ژبو د انشعاب د زيات قدامت با وجود د هغوی د پاتې شويو مشترکو اړيکو د کشف او څيړنو په دندو کې کارول کيدای شي. او موږ د لنډيو په باب د اټکلونو پر ځای علمي پلټنو ته ورتيروي. د ساري په توګه د سانسکريت د (ديس ) کلمه  د هيواد په مانااو د ګر کلمه د غر په مانا په پښتو کې کټ مټ د سانسکريت په توګه کارول کيږي. او هماغه مانا ورکوي. د ديس کلمه په پرديس کې  د وطن په مانا او د ګر کلمه غين ته د ګ د بدلون او ز ته د س  ر اوښتون له کبله  په ګرديس يعنې د غرونو په وطن کې   چې په ګرديس کې ځان ښکاروي څرګنده ده. چونغر د چينو غر  او غرجستان د غرونو سيمه. په دواړو ژبو کې په يوه مانا کارول شوي دي. په سانسکريت کې د هماليه غرونو ته ګراج هم ويلای شوې دي. چې مانا يې د غرونو پاچا ده. په دې ترکيبي نوم کې د ګر مانا هم هماغه ده چې د افغانستان کې په  زړې فارسي او زړې  پښتو کې مستعمله ده. او اوس هم لکه د ګرديز او ځينو نورو نومونو په په تانيسته کې ځان ښيي. د غره په نامه غين ته د ګاف د بليدو په وجه د ګرچه، ګرستان، چونګر کلمې  چونغر ته اوښتي دي. په سانسکريت کې بنګال ته انګديس ويل شوي دي. چې اوس سين ته د شين په په استبدال او د بنګال په اضافه کولو بنګله ديس شوی دی. په هند کې د اتراپرديش او د افغانستان په کندهار کې د ديشو نومونه د همدې ريښې څخه اخيستل شوي دي. د سانسکريت په لرغونې  حماسه ( راماين ) کې  د ګندهاروا ديس په نامه يو داسې وطن يادوي  چې په هغه کې ګندرواهانو ژوند کاوو. دا هماغه سيمه چې د ننګرهار د ناوې په شمول د پيښور ناوه تر سوات پورې رانيسي. په دې نامه کې د ديس کلمه په هماغه لرغونې بڼه پاتې شوې ده. د زياتو مالوماتو له پاره زما هغې مقالې ته مراجعه وکړئ چې د لنډيو په ژبه مې ليکلې ده.
په لنډيو کې د تاريخي ريښو  او  رابطود پلټلو اوپيدا کولو تر ټولو لنډه او ګټوره لاره دا ده چې خپله په لنډيو کې څيړنه ژوره شي. د دغو اصطلاحاتو علمي پلټنه لکه ستانه، انغری، سپيلنی، ګودر، جرګه، هوډ او نور چې په لنډيو کې لا د زړو اجتماعي انستوتونو د پاتې شويو سمبولونو په توګه کارول کيږي، د لنډيو د تاريخي او فرهنګي  پرژندګلوۍ سره ډېره مرسته کولای شي. دا مصطلاحات هغه پلونه دي چې  موږ ته امکان راکوي په هغه  رول چې زمان زموږ او زموږ د اجدادو تر منځ راښکلی دی، تير شو او د لنډيو سرچينو ته په رسيدو کې ګټه ترې واخلو.  د لنډۍ يو بل خصوصيت د هغه غاړه ييز فطرت دی. چې ډېرې ستونزې د لسګونو غاړو او ميلوډي ګانو په قالب کې کيني او د ساز او اواز  هنرمندانو ته امکان ورکوي  چې د بيلابيلو غاړو هستوونکو سرکو سره  د هغوو د ترکيب کولو له لارې غږونه هسک کاندي. او دا د لنډيو جاوداني خصوصيت دی. د لنډۍ دغه فطرت د انسان د ژورو غمونو او سر اخيستو خوښيو او ارماني خوندونو د هغې ورکې بيان دی کوم چې انسان په خپل جبلت کې په هغه اخته شوی دی. يعنې هغه روحي  ګرفتارۍ چې په الفاظو کې د بيان  وړ  نه دي او ژبه لا تر اوسه د هغه د تصويرولو صلاحيت نه لري، په صوتي سندريزو غاړو کې بيا پيدا کوي. او په همدې توګه لنډۍ پخوا تر دې چې د شعر په توګه  زيات مقبوليت ولري، د غاړو  او غږونو  په توزه د خلکو په زړونو کې زيات مقبوليت لري. فاروق افندي د افغانستان ترک اصله موسيقي پيژندونکی  متقد و چې زموږ د سيمې په جغرافيوي قلمرو کې  هيڅ فلکلوريک شعر او ترانه د لنډيو غوندې د غاړو د پاللو تغزلي غنا او د خپلې د رښتيندويه  او هيجان هستونکي ژبې له پلوه  دومره اوچت اولوت ځای نه لري. کله چې زه د لومړي ځل له پاره د لنډۍ د دې غږنۍ ځانګړتيا سره اشنا شوم  او هغه مې د سيمې د ورته فلکلوري آثارو سره مقاسه کړه،  زه يې دې فناعت ته ورسول چې لنډۍ په واقعي مانا د خلکو د هستونو او نبوغ يو شهکار دی. دغه دوه پوړيز جادوګر اوازونه چې د هر پښتانه په ژبه جاري دي، او بې اختياره د هغه په مرۍ کې په سندريزو غاړو بدليږي، د انسان د عواطفو، درونو، ستونزو، انګيرنو، دقيقه درجه بندي کړې ده. او سړی د خپل حقيقت د بربنډولو ميدان ته راکاږي. دغه د لنډيو د تاريخي ريښې او د لنډيو پيژندګلوی.  لومړۍ برخه وه چې خلاصه شوه.
په لنډۍ کې د ښځې تصوير
لنډۍ په رښتيا سره د پښتني ښځې شعر دی. ښځې يوازې په لنډيو کې خپل واقيعت څرګندوي. هينداره ښځه ښيي، خو په ظاهري بڼه او سينګار کې. نقاش نقاش او سيکه توږونکی ښځه تصويروي او توږي خود موادو او رنګونو له ترکيب څخه. او هغسې چې ته يې غواړې. نه هغسې چې دا ښځه پخپله ده يعنې له روح او احساس سره. شاعر ښځه ستايي خو ايډيال ښځه. داسې ښځه چې د خيال په بلوري ماڼيو کې د پاشلو څڼو تر معطر چتر لاندې د سرو شرابو شيشه په لاس  پرانيستې ګريوان د ده راتلو ته سترګې په لار ده. لکه د دري ژبې ستر غزلبول حافظ شيرازي چې وايي:
زلف اشفته و خوی کرده و خندان لب و مست
پيرهن چاک و غزلخوان و صراحی در دست
د ښځې دا ننداره ينه د شاعر دجنسي غريضې د طبعي  احساس نتيجه ده چې  د ده د هنري نبوغ په وږي احساس  کې پالل شوې ده. د ښځې ښکلا، ليوالتيا او ليونۍ مينه درواغ نه ده. او د هغې د جلوو او کرشمو انځورول او ستاينه د هنري انځورګرانو، هنرمندانو د تل پاتې شهکارونو د هستولو اساسي منځپانګه ده. خو ښځمنتوب او د نارينه له پاره د هغې جنسي جاذبيت د ښځې د اصلي څرخ يو اړخ دی. ښځه په خپل شعر يعنې لنډيو کې خپل واقعيت څرګندوي. لنډۍ د پښتني ښځې هغه اعجاز لرونکې هينداره ده چې د پښتانه په ټول تاريخ کې د هغې د ظاهر او باطن ، شعور او لاشعور بشپړ تصوير وړاندې کوي. ځکه چې ښځه خپله د هغې د د هستيدو، نقش و نګار  او نندارينه کې خضور لري. د لنډيو د ځانګړنو څخه داسې اټکل کيږي چې د ډېرو لنډو شعري سپرغيو د تاريخ د ډېرو بدلونونو باوجود په خپل اوږده مسير کې د لرغونو فرهنګونو د پرله پسې څپو هغه پاتې شونې چې په لنډ مهال کې ترسد نه کوي، لا تر اوسه په ځان کې ساتلي دي. له همدغه کبله دغه لنډکي فلکلوري شعرونه د پښتنو د ټولنيزو روابطو او فرهنګ د څيړلو له پاره هغه عميق ارزښت لري.  کوم چې پوسيلونه يې د ژوند د تاريخ د مطالعې له پاره لري. لنډۍ د ښځو د ځانګړي شعر په توګه د پښتنې ښځې د دريځ  چيړنه او پلټنه کې بې ساري او موثق مدرک دی. ښځه په دې روښانه کړکی کې د خپل تاريخي وضيعت او اوسني اجتماعي موقف بشپړ رښتينی تصوير وړاندې کوي. که څه هم لنډۍ تلپاتې  پديده نه ده او قانونمند تولد مرګ او ژوند لري. خو يوځايي او ډله ييز زوال نه مومي. يوه يوه په تدريجي توګه د يوې قانونمندې قاعدې له مخې  رژيږي او ځای يې نوي افوات نيسي. ليکن په هغوی کې دا فلکلوري ځانګړنه خورا پياوړې ده چې د هغوی مخکيني نسلونه، لکه د ژيوو او نباتاتو په څير خپلو وروستنيو ته د اجدادو عمده خصوصيات نقلوي او له مبدا سره اړيکې نه پرې کوي. د همدې ځانګړنې په وجه لنډۍ د يوه باوري څرک او مدرک په توګه د لرغوني تاريخ او د پښتنو د پخوانيو  اجتماعي مناسباتو په پلټنه کې  اغيزمنه مرسته کولای شي. په لنډيو کې ښځه تر نارينه زيات غبرګون لري، ځکه خو د ښځې د تاريخي وضعيت د څرنګوالي د څيړنې له پاره چې د ځانګړو تاريخي عوارضو له کبله له نظره غورځول شوې ده خاص اهميت لري. د ټولنې دويم نابرابر دريځ ته د ښځو د پوهولو تاريخي عوامل هر څه وي، خو د هغه ټولنيز  پای يعنې د نارينه په مقابل کې د ښځې تابع دريځ مشخص او روښانه دی.  په دې ټولنيز دريځ کې ډېر څه او د دې جملې څخه د طبعي انتخاب او فطري غوښتنود اظهار او د بيان آزادي  حتی د نارينه د تيري او تادا پر ضد د اعتراض حق له لاسه ورکړی دی. ښځو ته په مذهي مشرتابه او اقتصادي ډګر کې  د فعاليت مناسب ميدان او امکان نه شته. د هغې ديني ارشاد نه منل کيږي. او د فرهنګي بهير په اساسي برخو کې لکه شعر، نقاشي، معماري او ځينې نور ې سيمې مخصوصه ونډه نه لري. خو افغاني ښځې په مجموعو کې او پښتنې ښځې  په ځانګړې توګه د ځان ، ټولنې او ژوند په باره کې  په تيره د خپل ژوند د نا انډول ملګري نارينه  په باره کې خپلې خاصې طريقې او وسيلې پيدا کړي دي. د دغو وسيلو په منځ کې نقلونه، فلکلوري نظمونه، متلونه او د عاميانه فرهنګ فلکلوري برخې ټول ادبي ژانرونه د ياديدو وړ دي. خو لنډۍ د دغې ژانرونو هغه شتمنه او د عواطفو له شور څخه ډکه برخه ده چې ښځې يې  تر هر شي زيات استعمالوي. پښتنه ښځه په خپل ټول واقيعت سره په لنډيو کې نارې وهي او ټول انسانيت، حتی لمر، باد باران، غرونه  او هر څه  چې د هغې مخې ته راځي په خطاب کې راولي. د خپلې دنيا، د هغې  غمونو دردونو او ښکلاوو سره يې اشنا کوي. په دې توګه پښتنې ښځې هغه ناموسي پګل چې نارينه د ښځې په تغزل لګولای دی، د شفاهي ادب پر ټول قلمرو خصوصاً په لنډيو کې مات کړی دی. او د تغزل د شوره داسې ډکه ماڼۍ يې ودانې کړې دي چې په هيڅ ليکلي غنايي شعر کې د هغې د يرغليزې جاذبې زور او شور نه شته. لنډۍ نه يوازې د پښتنې ښځې، بلکې د افغانستان  د ټولو ښځمنو جنس له لوري  چې د خپل هنري نبوغ د ځلولو د حق څخه محرومه شوې ده، د آزادۍ له پاره د مبارزې چلنج دی.  ښځې په خپل ټولې ښکلا د خپل بشپړ ليوالتيا او د جنسي تبعيض د ټول درد او حسرت سره  په لنډۍ کې علول کړی او هغه يې په خپله وينه او مينه کې رنګولې ده. دې رنځونو ژبه ورکړې ده. د عاطفې د جلال او جمال په بټۍ کې يې پخه کړې او د نارينه په رښتيندويه انځورونو کې يې د برهان قاطعې په توګه کارولې ده.
زه په دې خاطر له تاسې ډېره عفوه غواړم چې  خپلې خبرې راټولوم. ځکه چې تاسې به هم له ليرو ځايونو څخه راغلي ياست. په ښار کې نظم هم سم نه دی او موټرې هم  پس له ماښامه نه وي. خو زما له تاسې ټولو دا هيله ده چې د لنډيو د راټولو او د هغې د تصنيفولو په چارو کې مرسته وکړئ. دغه لنډۍ چې موږ او تاسې يې د پښتو ټولنې په ټولګو کې ګورو او يا هم په پيښور کې د لنډيو چاپ شوي کتابونه، دا علمي بيناد نه لري. زه ډېر افسوس کوم  چې زما په لاس کې داسې مشخص وخت نه شته چې سبا په غرب کې، په روسيه کې، په امريکه کې او يا هم په جاپان  کې يې څوک ولولي او زه ريفرنس ورکړم چې ما دا لنډۍ له هغه ځايه اخيستي او دا يې ومني. هغه شک کوي  چې  شايد دا لنډۍ به ما پخپله جوړې کړي وي. شايد دا لنډۍ اسالت ونه لري. ممکن دا لنډۍ اوس زيږيدلي وي او تاسې پرې د اريايانو د وخت ټاپه لګوئ.
يو سړی  د چې ارنولډسن په نوم ياديده، چې هغه په پيښور کې په لنډيو باندې کار کړی و او يوه کوچنۍ رساله يې پرې هم خپره کړې وه.   زه فکر کوم چې هغه لنډۍ پيژندلې وې. هغه په يوه لنډۍ حکم کړی دی چې دا لنډۍ د هغه وخت لنډۍ ده چې جونو به د سوات د غرونو ته د سوما د ګلونو له د راټولولو له پاره تللې. خو دا لنډۍ بيا ما وروسته د يوه افغان دوست په  خپاره شوي کليکسيون کې وليده چې ده د خپلو لنډيو په نامه باندې چاپ کړې وه.  دا کتاب د انولډسن له کتاب نه شل کاله وروسته چاپ شوی دی. ما هغه سړي ته وليکل چې دا څه فاجعه کوئ؟ بل شعر نه شته چې تاسې لنډۍ ليکئ؟ دا لنډۍ ولې جوټه کوئ؟ او ته ولې دې لنډۍ ته خپله لنډۍ وايې؟ دا خو انولډسن په خپل کتاب کې شل کاله مخکې ليکلې ده او که هغه اوس په لنډيو څيړنه کوله او ستا کتاب لاس ته ورغلی و، هغه به څه فکر کاوه. هغه به ضرور متردد و او له ځانه سره به يې ويل چې دا څه حال دی.
نو ويلی شو چې لنډۍ ډېر  لوی بحث دی چې څرنګه کولای شي چې له تاريخ سره مرسته وکړي، له انسان پيژندنې سره مرسته وکړي، له علمو سره او له سوسالوژې سره مرسته وکړي. زه د ټولو پښتنو شاعرانو او ليکوالو څخه هيله کوم چې د لنډۍ په ليکلو دې خپل وخت نه ضايع کوي، ځکه چې نوی جوړې شوې لنډۍ اصيلي لنډۍ بې پته کوي. او بې اعتباره کوي يې.
زه د علومو اکاډمۍ او نورو پښتو نهادونو څخه دا هيله لرم چې ولاياتو ته د اصيلو لنډيو د راټولو له پاره ټيمونه وليږي. د لنډيو شرايط بيخي معين دي. هغه سړی چې ده ته دا لنډۍ ورکوي، دا يې بايد په کسټ کې هم ثبت کړي. په ليکلې بڼه يې يې ثبت کړي.، د هغه سړي نوم، د پلار نوم، د هغه عمر، سيمه او د لنډيو د ثبت وضعه . دا ټول بايد وليکل شي چې دا ټول بيا د اکاډيميو مخزنونو ته رسول کيږي  چې بيا د مختلفو علومو له پاره ترې کار اخيستل کيږي چې دا لنډۍ بيا په علمي کچه د اعتبار وړ کيدای شي. ستاسې د پاملرنې څخه ډېره مننه چې ما بيچاره ته مو تر ډېره غوږ ونيو. زه يوه هيله لرم چې راځئ چې په ګډه کار وکړو او دا د پښتو ارغلې تود کړو.
ګرانو مشرانو، همزولو او کشرانو! زه له يو شي نه ډير  تشويش لرم . په دې افغانستان کې په فرهنګي ساحه کې هيڅکله داسې وضعه نه وه لکه دا نن چې يې موږ او تاسې وينو. زه د يوه سپين ږيري په حيث له بحث نه وتلې يو دوه درې کليمې تاسې ته عرض کوم. او دا خپله وظيفه بولم. هغه دا چې د فارسي او پښتو جنګ زموږ جنګ نه دی.  دا دښمن زموږ هيواد ته راننه ايستی دی. دا دواړه زموږ ژبې دي. دري زموږ ژبه ده. دا فارسي د عربو په وخت کې په ايران کې مړه شوې وه. همدې خراسانيانو چې اوسنی نوم افغانستان دی بيرته يې ايرانيانو ته ورزده کړه. يعنې دغه هيواد چې اوس ځان ته ايران وايي او اصلي نوم فارس دی، دا نوم تقريباً په ١٩٣٥م کې له موږ نه ايرانيانو غلا کړ. او زموږ د هغه وخت حاکمانو چې ډېر بې غيرته خلک وو، دا کوشش يې ونه کړ چې هغوی ته ووايي چې دا يو مشترک نوم دی، دا نوم تاسې په ځان مه ږدئ او ځان ته بل نوم پيدا کړئ. اوس زموږ ټول افتخارات د ايران په نامه باندې ثبتيږي. (حکيم سنايي شاعر بزرګ ايران ) کله چې دا کتاب ما وليد دومره غوسه راغله چې کتاب مې راپورته کړ او په ديوال مې وويشتو. دا ښې خبرې نه دي موږ نه خوشحاله کوي. موږ هم يو ملت يو، موږ هم حيثيت لرو. موږ هم فرهنګ لرو. زموږ د بلخ تاريخ او د پښتو او دري ژبو تاريخ ډېر لرغونې دی تر هغه تاريخه چې په غربي ايران يعنې فارس کې يې خلک د فارسي ژبې له پاره پيشنهادوي.

 

+  Tue 11 Nov 2008 3:51 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

سناريو به څنګه ليكو؟

اسد الله غضنفر د سناريو ليکنې فني اړخ  څيړي ، نوی ليکوال بايد د سناريو تر ليکنې وړاندې کومو اړخونو ته پام وکړي .

لومړني فلمونه بې غږه وو او لنډ وو، سناريو يې نه وه، ډايركټر به په ذهن كې يوه نقشه برابره كړه، د كاغذ په مخ به يې په اختصار سره وليكلـه ، بيا به يې د فلم جوړولو ته مټې راونغښتلې.

خو وروسته چې غږن فلمونه راووتل او فلمونه اوږده شول، د سناريو ليكنه د ډايركټر لـه كار څخه بېلـه او په ضرورت بدلـه شوه.

سناريو ته د فلم كيسه ويلى شو، داسې كيسه چې د سينما د تصويرونو په ذريعه ويل كېږي.

زموږ په هېواد كې د كيسې ليكل نوى كار  نه دى، خو سناريو ليكنه نوى هنر دى. دلته تر هر چا د مخه ممكن هغه كسان سناريو ليكنې ته اقدام وكړي چې د كيسو او ډرامو په ليكلو كې تجربه لري. دوى كه لـه كيسې او  ډرامې سره د سناريو توپيرونو ته پام ونكړي، كار به يې نيمګړى وي.

كيسه په ليكلو سره بشپړېږي او د فلم جوړولو كار د سناريو په بشپړولو سره پيلېږي.

سناريو د يو هيواد پنځه كلن پلان ته ورته بللى شو. په پلان كې ګڼ اټكلونه شوي وي، خو د تطبيق په وخت كې بېلابېل عوامل په اټكلونو اثر كوي. كه ډېر بارانونه واوري تر پيش بيني شوې اندازې به ډېر غنم ولرو او كه بهرنيان مرسته ونكړي د سړكونو د پخولو په برخه كې به  خپلو هدفونو ته ونه رسېږو.

د سناريو تقدير هم د مختلفو عواملو په لاس كې دى. د هغې په فلم كولو كې لـه ډايركټره رانيولې تر يوې فرعي لوبغاړې پورې ټول برخه لري. د دوى ټولو ذوقونه استعدادونه او نظرات ممكن د سناريو په بدلولو اثر پرېباسي. په دې سر بېره فلم په ډېرو پيسو جوړېږي. د لګښت زياتوالى كلـه نا كلـه ددې سبب ګرځي چې د سناريو لورى بدل شي.

سناريو هم هغه خبرې را اخلي چې په فلم كې بايد وشي او هم هغه تصويرونه معرفي كوي چې په فلم كې يې بايد ووينو. د سناريو د تصويرونو په برخه كې دفلم جوړولو په وخت د تغييراتو امكان ډېر وي.

يوه ليكنه شايد د كاغذ په مخ قانع كوونكې وي او ډايركټر ته هم ښه معلومه شي خو كلـه چې فلم ځينې جوړېږي بيا ستونزې پكې پيدا شي.

لـه پاسنيو توضيحاتو منظور دا دى چې سناريو ليكونكي ته لويه حوصلـه پكار ده، دده كار د شعر او داستان برخلاف، يوازې دده نه دى، په بشپړ ولو كې يې نور هم شريك دي.

په تياتر كې د ليدونكو او لوبغاړو تر منځ مشخصه فاصلـه موجوده وي. ددې فاصلې غوښتنه دا  ده چې لوبغاړي په لوړ اواز او فصيح وغږېږي چې نندارچيان يې په خبرو پوه شي. تياتر خپل خاص دودونه لري او نندار چي يې لـه لوبغاړو دا توقع نلري چې لـه رشتيانو مكالمو سره سمې خبرې ځنې واوري.

په كيسه كې كركټرونه نه وينو، هر څه په خيال كې انځور وو. دغه شى امكان راكوي چې د داستان مكالمه په اسانۍ سره لـه واقعي مكالمې بېلـه كړو او تر وسه وسه يې د ښكلا او اختصار غوندې هدفونو لپاره استخدام كاندو. په كيسه كې چې دوه كسه لـه يو بل سره مخامخ شي او خبرې شروع كړي، نو اكثره وخت يو بل ته سلام نه اچوي او نه سره متعارف روغبړ كوي خو په سينما كې چې مكالمه واقعيت ته نژدې ده، دوه كسه يو بل ته سلام اچوي، روغبړ سره كوي او بيا اصلي خبرو ته راځي.

په سينما كې كركټر په سترګو وينو. دلته زموږ او كركټرونو ترمنځ كومه مشخصه فاصلـه نه وي، كركټر ممكن دومره نژدې ووينو لكه په كوټه كې چې راسره ناست وي.

د كيسې او سناريو ترمنځ يو بل مهم توپير دا دى چې كيسه ليكوال د توصيف لـه لارې د كركټر په باره كې ډېر څه راته وايي او د هغه د زړه لـه حالونو موخبرولى شي خو د سناريو ليكونكي لاس دومره اّزاد نه دى. د سناريو ليكونكى د ډرامې د ليكوال غوندې د خبرو اترو او عمل په ذريعه كركټر راپېژني. دغه راز د خاصې صحنې يا د مختلفو پېښو د يو ځاى كولو لـه لارې د كركتر په باره كې زموږ معلومات زياتوي.

هغه پېښې چې ټكر پكې ډېر دى خو په مكاني لحاظ حركت پكې لږ وي او تر ډېره حده په يو ځاى كې رامنځ كېږي. د ډرامې لپاره مناسبې دي هغه پېښې چې تصويري اړخ يې پياوړى دى، د فلم ليكولو لپاره ښې دي.

سناريو د ډرامې په نسبت كيسې ته نژدې ده. كيسه د خبرو اترو او توصيف په مټ په مخ ځي او سناريو د خبرو اترو او تصويرونو مجموعه ده.

ليكوال چې غواړي نكل يا كيسه په سناريو بدلـه كړي، د داستاني او ډراماتيك زمان توپير يې بايدپه پام كې وي. د اّدم خان  د نكل داستاني زمان لـه هاغه وخته پيلېږي چې دده پلار حسن خان، زوى نلري او يو ملنګ ورته دعا كوي چې خداى زوى وركړى خو ددغه نكل ډراماتيك زمان ډېر كلونه وروسته هغه وخت پېليږي چې اّدم خان په درخانۍ باندې زړه بايلي.

د يوه داستان، داستاني زمانه ممكن پنځوس كالـه وي خو ډراماتيكه زمانه يې پنځه مياشتې وي. د اصلي واقعې د پېښېدو وخت ته ډراماتيك زمان وايي.

د سناريو ليكنې لـه باريكو سره د بلدتيا لپاره درې كاره پكار دي: يو دا چې سناريو ګاني وليكو او په ابتدا كې د خپلو هڅو لـه ناكامۍ نا اميده نه شو.

بلـه دا چې سناريو ګانې ولولو. البته، زمونږ په وطن كې داسې سناريوګانې چې په فن پوره وخېژي، په اسانه نه پيدا كېږي. دريمه لاره دا ده چې كامياب فلمونه په دقت وګورو او جوړښت ته يې پام وكړو.

يو فلم معمولاً دوه ساعته وي. كه موږ د فلم هره دقيقه په يو مخ كې وليكو، يو سل او شل مخه سناريو به ولرو.

موږ كولى شو دغه يو سلو شل مخه په دريو برخو ووېشو: لـه لومړي تر دېرشم مخه، لـه دېرشم تر نوييم مخه، لـه نوييم تر يو سلو شلم مخه.

د فلم په لومړيو لسو دقيقو او يا د سناريو په لومړيو لسو مخونو كې بايد مخاطب پوه شي چې اصلي كركټر څوك دى؟ څه مشكل لري؟ څه غواړي؟ اړتيا يې څه ده؟ او فلم د څه شي ثابتول غواړي؟ (مثلاً د شكسپير د اتللو په ډرامه كې ددې خبرې د ثابتولو هڅه شوې ده چې حسود او رخه ګر بنيادم هم ځان تباه كوي او هم هغه څوك چې خوښېږي يې.)

د شلم او دېرشم مخ تر منځ معمولاً يو مهم پېچومى وي، يوه داسې پېښه رامنځ ته كېږي چې د فلم كيسې ته نوى لورى وركوي.

منځنۍ برخه (د فلم لـه دېرشمې تر نويمې دقيقې پورې) د ټكر او مخامخبدنې اصلي ساحه ده.

د فلم د اتيايمې او نوييمې دقيقې تر منځ معمولاً لـه دوهم لوى پيچومي سره مخامخ كېږو او د فلم كيسه نوى لورى خپلوي. د منځنۍ برخې وروستۍ دقيقې د غوټې پرانستنې (resolution) ته لاره اواروي.

وروستۍ برخه (لـه نوييمې تر يو سلو شلمې دقيقې پورې) د غوټې پرانستنې لپاره ده.

د سينما د هنر ځينې ماهران وايي چې ښه فلمونه اكثره وخت همدا ذكر شوى جوړښت لري. د سناريو زده كوونكي كولى شي نوموړي جوړښت ته په پام فلمونه مطالعه كړي او وګوري چې ايا په لومړيو لسو دقيقو كې د فلم په موضوع پوهېدلي او موضوع يې خوښه شوې ده؟

ايا تر دېرشمې دقيقې پورې د فلم لورى بدل شوى دى؟

ايا تر نويمې دقيقې پورې د فلم په كيسه كې بل لوى بدلون راغلى دى؟

د سناريو د ليكلو لپاره تر هـر څه ړومبى موضوع پيدا كړئ يعنى دا ومومئ چې څوك د څه لپاره، څه كول غواړي او لـه كومو خنډونو سره مخامخ دى؟

د سناريو تر ليكلو دمخه اول د اصلي كركټر يا كركټرونو اړتياوې معلومې كړئ بيا يې سوانح وليكئ. دا سوانح ممكن په درې څلورو مخونو يا حتى په لس دولس مخونو كې وي.

د كركټرونو او په تېره بيا اصلي كركټرونو په باره كې د معلوماتو لرل د سناريو د ليكلو په وخت كې زموږ كار اسانولى شي.

بهتره ده چې د كركټرونو او په تېره بيا اصلي كركټرونو په باره كې بشپړ تصور ولرو. كركټر بايد د ظاهري بڼې، اجتماعي حالت او روحي وضعيت لـه اړخونو مطالعه شي.

د كركټر د ظاهري بڼې او فيزيو لوژيك وضعيت د معلومولو په وخت دغو پوښتنو ته ځوابونه په كار دي:

نر دى كه ښځه؟  څوكلن دى؟ قد يې څومره دى؟ چاغ دى كه ډنګر؟ د پوست، وېښتو او سترګو رنګ يې څنګه دى؟ جسماني عيب لري؟ څنګه جامې اغوندي؟

د كركټر د اجتماعي حالت د معلومولو لپاره دارنګه پوښتنو ته ځوابونه پكار دي: اقتصادي حال يې څنګه دى؟ څه كار كوي؟ زده كړه يې څومره ده؟ كورنى ژوند؟ (مور و پلار يې ژوندي دي؟ مجرد دى؟ اولادونه لري؟ د كور لـه غړيو سره يې روابط څنګه دي؟) په كوم دين او مذهب دى؟ د كوم قوم او ملت دى؟ سياسي باورونه او تړاوونه يې څنګه دي؟ په ذوقي لحاظ لـه څه سره دلچسپي لري؟ (فوټبال كوي، مطالعه يې خوښېږي؟ اّسان ساتي؟ او كه ....)

د كركټر د روحي حالت د مطالعې په وخت بايد وګورو چې د جنسي مسايلو په باره كې څه نظر لري؟ لـه ژونده څه غواړي؟ څنګه خويونه لري؟ په قهرېږي؟ بدبينه دى؟ په ځان غره دى؟ وسواسى دى؟ په روحي لحاظ مړاوي دى؟ لـه نامعلوم غليمه وېرېږي؟... استعداد يې څنګه دى؟ ايا لـه مورنۍ ژبې پرته نورې ژبې يې زده دي؟ په څه شي كې استعداد لري؟ .... ځينې ډېر پټ او شخصي عادتونه يې كوم دي؟

موږ كولى شو كركټر لـه نورو زاويو هم مطالعه كړو.

دا ضروري نه ده چې د كركټرونو په باره كې معلومات په سناريو كې ټكي په ټكي شامل كړو. د معلوماتو لـه لرلو منظور دا دى چې د كركټرونو په باره كې يو شعور ولرو او د سناريو لپاره داسې كركټرونه وپنځووو چې د مخاطبانو زړه ته پريوځي.

بنيادم د بل هر ژوي غوندې محتاج مخلوق دى او چې څو پورې يې سا په بدن كې وي د خپلو غوښتنو او اړتياوو په پوره كولو پسې لالهانده ګرځي خو دغه اړتيا وې بې منطقه نه وي. كه د چا اولادونه وږي وي او ورته ژاړي، دى په دې شېبه كې د خپل ښار لپاره د يو پارك د جوړولو هوس نه شي كولى.

  د مزلو (Maslow)  په نوم غربي عالم د انسان اړتياوې په پنځه ډولونو وېشلي او په يوه پنځه پوړيز هرم كې يې انځور كړي دي، دده په نظر كه د لومړي پوړ اړتياوې څه نا څه پوره نه شي، د دوهم پوړ په اړتياوو پسې ګرځېدل غير طبيعي معلومېږي.

د مزلو په نظر د ګېډې مړول او جنسي غوښتنې (فيزيولوژيكي اړتياوې) د لومړي پوړ اړتياوې دي.

دا غوښتنې په حيوان او انسان كې شريكې دي، نامحدودې نه دي او لـه پوره كېدو څه موده وروسته يو ځل بيا راولاړېږي.

د ګېډې لـه مړېدلو وروسته بنيادم په امن پسې ګرځي او غواړي سلامت واوسي. په دريم پوړ كې اجتماعي تعلقات ځاى لري. بنيادم غواړي يوازې نه وي، په يوه اجتماعي ګروپ كې شامل وي. كلـه چې دا ټولې اړتياوې لږې يا ډېرې پوره شي، بنيادم ته په ټولنه كې د امتياز لرلو شوق ورولاړېږي. غواړي نور يې احترام وكړي او په درنه سترګه ورته وګوري. غواړي  دده كور، دده جامې او دده موټر تر نورو زيات وي. په برلاسۍ پسې ګرځي.

خو انسان تر دې لوړه اړتيا هم لري. انسان د خپلو غوښتنو په تر ټولو لوړه مرحلـه كې يو ځل بيا په ځان كې ډوبېږي. د مين غوندې شي. د نورو ښو يا بدو تبصرو ته اهميت نه وركوي، يوازې پخپلو لوړو اجتماعي مقصدونو پسې ګرځي. غواړي حقيقت ته ورسيږي، غواړي تلپاتې اثارو وليكي، دنيا بدلـه كړي او په ټولنه كې نوى روح وپوكي.

د پنځمې پوړۍ اړتياوې كه څه هم د لومړۍ پوړۍ د اړتياوو په اندازه شديدې نه وي خو پرلـه پسې وي، د ويده بنيادم د تندې غوندې وي چې اوبه څښي او تنده يې نه ماتېږي.

د كركټر كښنې په باره كې يوه ډېره مهمه خبره دا  ده چې كركټرونه بايد فعال وي. د غزني خلك يوه ټوكه كوي، وايي، د اميانو او طالبانو جنګ شو. لـه جنګه وروسته طالبان، ملا صاحب ته راغلل چې كيسه ورته وكړي. طالبانو وويل: چې د دوى وار شو دلته يې ووهلو، چې د دوى وار شو دلته يې ووهلو، چې د دوى وار شو... ملاصاحب پوښتنه ترې وكړه: ستاسې نوبت هم راورسېد كه څنګه؟ هغوى ځواب وركړ: نه، تر اّخره راونه رسېد.

زموږ د ځينو كيسو كركټرونه همداسې دي، تر اخره يې نوبت نه رارسېږي. دا غير فعال كركټرونه وي. لـه فعال كركټر څخه منظور دا نه دى چې د سوك ځواب دې په سوك وركوي. منظور دا دى چې د هر عمل په مقابل كې يو مناسب عكس العمل وښيي. كه مقابلـه نه شي كولى نو تېښته خو بايد وكړي. فعال كركټر معمولاً د پېښو په نتيجه كې تغيير كوي. يو وخت بدبينه وي. بيا خوشبينه شي، يو وخت بې زړه وي بيا زړه ورشي، يو وخت د جنګ پلوى وي. بيا سولـه غواړي.

كركټر چې هر څه كوي د اړتيا په بنياد يې كوي. ممكن بدرنګى وي غواړي لوى كارونه وكړي چې ځان په نورو ومني. ممكن د دښمن لـه ويرې پټ وګرځي خو كه يې دښمن ووژل شو بيا بايد د څه كولو لپاره نورې انګېزې ولري.

د داستان په يوه صحنه كې كه دوه كسه خبرې كوي او دريم ناست وي، لوستونكى لـه دريم كسه چندان نه په تنګېږي، ځكه نه يې ويني خو د فلم په صحنه كې كه كركټر غير فعال وي او يا يې فعاليت بې مقصده او بې علته وي، د ليدونكي زړه ورته تنګېږي.

كله چې د سناريو هدف معلوم كړو(يعنې په دې ځان پوه كړو چې موږ د خپل فلم لـه لارې د كوم حقيقت ثابتول غواړو) او كركټرونه وپېژنو بيا د ډراماتيك جوړښت (Dramatic Structure)  او يا په بله ژبه د پېښو د ترتيب نوبت رارسېږي. موږ ته بايد معلومه شي چې كومه پېښه چېرته په كار ده؟ لـه هغه مقصد سره څه مرسته كوي چې فلم يې د ثابتولو نيت لري؟ او لـه كركټرونو سره يې تعلق څنګه دى؟ په يوه ښه دراماتيك جوړښت كې هره پېښه په بلې اثر پرېباسي او د مخكينو پېښو (چې د لېدونكي په حافظه كې دي) معنا بشپړوي.

د فلم د كيسې خلاصه (سناپسس Synopsis) د فلم لـه هدف، مهمو كركټرونو او د پېښو لـه ترتيب څخه جوړېږي. د جزئياتو تر ليكلو دمخه بهتره ده د فلم د كيسې خلاصه برابره كړو. په خلاصه كې دا نه وي څرګنده چې يو عمل څنګه تر سره كېږي بلكې د يوه عمل او پېښې علت بيانېږي او په دې شي رڼا اچول كېږي چې يو عمل لـه بل عمل سره څه رابطه لري؟

د سناريو خلاصه موږ لـه جزئياتو څخه نه خبروي او د كركټرونو په احساساتو او عواطفو كې مو نه شريكوي. په دې پړاو كې موږ هر څه ته لـه لرې ګورو. د سناريو د خلاصې او لنډې كيسې يو مهم توپير همدلته دى. لنډه كيسه كه لنډه هم ده خو پېښې او كركټرونه پكې لـه نژدې وينو.

د سناريو لـه خلاصې وروسته خامه سناريو (treatment) ليكو. په خامه سناريو كې ډېر جزئيات راغلي وي خو بيا هم كامل متن نه وي. د خامې سناريو د صفحه بندۍ لپاره بهتره ده د هرې صحنې د پېښو خلاصه په كارتونو كې وليكل شي. ددې كار ګټه دا ده چې د صحنو وروسته وړاندې كول، اوږدول او لنډول او د نويو صحنو ليكل به راته اّسانه وي. د هرې صحنې اصلي مطلب كه په يو دوو كلمو كې د كارت په څنډه وليكو، ګټه به يې دا وي چې كله وروسته كارت ته مراجعه كوو هر څه به سمدستي رايادېږي. په يو ښه فلم كې صحنې داسې سره تړلي وي چې لېدونكى يې بېلېدا ته نه متوجه كېږي ځكه صحنې لـه يو بله زېږېدلي وي.

هر فلم لـه شپېته - اويا صحنو او يا ډېرو جوړ وي. د خامې سناريو په حالت كې ممكن پنځوس – شپېته صحنې ولرو چې تعداد يې د سناريو په بشپړه بڼه كې شايد اويا – اتيا صحنو ته ورسېږي.

د فلم تر ټولو وړوكى جز شاټ (shot) دى خو د سناريو تر ټولو وړوكى بشپړ جز بايد صحنه (Scene) وبولو. صحنه هغه خبرو اترو او پېښو ته وايي چې په يوه زمان او مكان كې پېښېږي او معمولاً يوه موضوع بيانوي.

د څو پرله پسې صحنو لـه مجموعې څخه د سناريو او فلم "فصل" جوړېږي. د فلم يو فصل (Sequence) ممكن لـه لس – پنځلس يا شلو صحنو جوړ وي. فصل د هغو صحنو مجموعې ته وايي چې هم په زماني لحاظ سره تړلي وي او هم د موضوعاتو په لحاظ يو بل ته نژدې وي. د هرې صحنې د ليكلو په وخت لازمه ده هغه ډراماتيك اصول وساتو چې په ټوله سناريو كې بايد ورته پام وكړو.

په حقيقت كې هره صحنه يو كوچنى فلم دى.

د سناريو په ابتدا كې د بل هر ډراماتيك اثر دابتدا غوندې لوستونكو ته ځينې ضروري معلومات وركوو.

په سناريو كې او ډرامه كي د معلوماتو د وركولو دې برخې ته پېژندګلوي (exposition) وايي. په دې برخه كې ليدونكى پوهېږي چې څوك، څه غواړي؟ ستونزه يې څه ده؟ ولې ستونزه لري؟ مخالف يې څوك دى؟

د يو فلم يا ډرامې په ټولو برخو كې دغسې معلوماتو ته اړتيا وي خو په سر كې زياته او په وروستيو برخو كې كمه. د سناريو هره صحنه هم د پېژندګلوۍ برخه لري.

د هرې صحنې د پېژندګلوي برخه بايد د هماغې صحنې اصلي موضوع رامعرفي كړي او د لانجې دواړه غاړې راوپېژني.

د سناريو په ابتدا كې چې كوم معلومات وركول كېږي كه څه هم په كمي لحاظ زيات وي خو تر ډېره حده د ظاهري مسايلو په هكله وي. هر څومره چې د سناريو پاى ته نژدې كېږو، پېژندګلوي د كركټرونو لـه روحي حالتونواو پټوگ كيفيتونو سره تعلق نيسي. پېژندګلوي بايد هم د سناريو په ابتدا  او هم په هره صحنه كې په چگټك ډول وي او په داسې انداز نه وي چې ليدونكي ته مصنوعي ښكاره شي.

دا به ښه نه وي چې يوه صحنه ټوله د پېژندګلوۍ لپاره بېله كړو او يا پېژندګلوي د صحنې غاليه برخه وګرځي.

پېژندګلوي ګڼې لارې لري. مثلاً د كركټرونو د خبرواو عملونو لـه لارې. داسې هم كېداى شي چې د يو كور چوكۍ، فرشونه او كوچونه په پېژندګلوۍ كې برخه واخلي.

په هره صحنه كې د ټول فلم غوندې هارموني پكار ده. له هارموني څخه منظور د كركټرونو داسې تركيب دى چې ټكر او حركت او ناكراري ځنې پيدا شي. په عالي هاموني كې هر كركټر د بل كركټر د خواصو ښودونكى دى. يو انسان په عادي حالت كې خپل فطرت نه راښيي خو كه لـه خپل مخالف لوري سره مخامخ شي نو احساسات يې پارېږي او خپل حقيقت څرګندوي. كركټرونه كه هر څومره هم ژوندي او جالب وي خو چې تركيب يې سم نه وي، ښه نتيجه نه وركوي.

په صحنه او ټوله سناريو كې د كركټرونو دا رنګه تركيب په كار دى چې ناكراري (disturbance) رامنځ ته كړي، يعنې كركټرونه په ذهني او روحي لحاظ ناكراره شي او په خپله ګټه د حالاتو د سمون لپاره هـڅه پيل كړي. ناكراري لـه لويه سره په دوه ډوله وي: يا د هغو كسانو لـه يو ځاى كېدو او مخالفېدو پيدا كېږي چې يوبل نه شي زغملى خو شرايطو مجبور كړي وي چې سره و اوسي او يا د هغو كسانو لـه بېلېدو پيدا كېږي چې د يو بل وصال غواړي.

لومړي حالت ته د اضدادو وحدت (Unity of opposites) وايي او دوهم حالت ته د جوړې بېلوالى (separation of pair. په لومړي حالت كې بايد دوه كسان يا دوه لوري لـه يو بل سره دومره وران وي چې د يوه لوري د ناكرارۍ د ختمولو لپاره د بل ماتول لازمي وي. البته، په عمل كې د بل لوري ماتول ټوكې نه وي، وخت اوزحمت غواړي.

هر څومره چې د دوو كسانو د ضديت ريښې ژورې وي او ورسره يې لـه يو بله رغېدن هم نه وي هغومره به د دوى كشمكش جالب او پياوړى وي. د كشمكش نتيجه خامخا دا نه ده چې مخالف لوري به په فزيكي لحاظ يو بل ختموي. د كشمكش په پاى كې ممكن سره روغه وكړي يا كومې بلې نتيجې ته ورسېږي خو په هر حال كې لېدونكى بايد تر وروستو شېبيو پوه نه شي چې نتيجه به څه وي.

په هغه ناكراري كې چې لـه بېلتونه پيدا كېږي، د دواړو غاړو فاصله بايد د دوى تر وس زياته نه وي، ځكه نهيلي ترې پيدا كېږي، البته د بېلتون لارې بايد دومره هم اسانه نه وي چې لېدونكي سمدستي د نتيجې اټكل وكړي.

دلته ددې ټكي يادونه ضرور ده چې نفرت او محبت بې حده رنګونه او ډولونه خپلولى شي.

ممكن يو سړى په نجلۍ مين وي خو نجلۍ بد واېسي. ممكن دوه كسه په ځينو مسايلو كې د يو بل دوستان او په ځينو نورو كې د يو بل مخالفان وي.

په يو ډراماتيك اثر كې ناكراري هغه ځاى دى چې تعادل لـه منځه ځي او حالات خپل عادي لورى بدلوي. په دې پړاو كې اصلي كركټر ځان مجبور ويني چې د تعادل د راستنولو لپاره اقدام وكړي او كشمكش پيل شي.

په لويو ډراماتيكو اثارو كې ناكراري او كشمكش معمولاً د كركټرونو لـه خويونو، فكرونو او عادتونو سرچينه اخلي خو په ګڼو عادي اثارو كې وينو چې ناكراري او كشمكش لـه يو تصادفه زېږي.

په ډراماتيك اثر كې هره موضوع د كشمكش (Conflict) په ترڅ كې بيانېږي.

كشمكش په شپږ ډوله وېشل شوى دى:

(الف): لـه طبعيت سره د انسان كشمكش: مثلاً يو بزګر لـه وچكالۍ سره په مقابله بوخت دى يا د كلي زلمي غواړي چې د ولاړو اوبو ډنډونه وچ كړي او د ملاريا مخه ونيسي. لـه طبعيت سره كشمكش معمولاً د مستندو فلمونو لپاره مناسب دى.

(ب): لـه تقدير سره د انسان مقابله:

پخوانيو يو نانيانو چې لوى تمدن يې رامنځ ته كړ په ديني لحاظ پېچلې عقيدې نه لرلې. دين يې تر ډېره حده د ژوند په ګټه وو. مثلاً د المپيك لوبې يې كولې او دا كار يې ثواب باله، دغه راز  د دوى خدايان انسانانو ته ورته وو. د انسانانو غوندې عاشقان كېدل او كله نا كله به يې غلط كار كاوه.

مثلاً دروغ به يې ويل يا به يې رخه راتله. لـه انسانانو څخه د دوى د خدايانو يوازينى لوى فرق دا وو چې مرګ يې نه وو. د دوى د عقيدو يو بل مهم اړخ دا وو چې په تقدير يې باور درلود. د لرغونو يونانيانو ديني عقيدو د هغوى په ډرامو ژور اثر كړى دى. په ډراماتيكو اثارو كې تقدير ته اهميت وركول هماغه يونانى دود دى.

البته په وروستيو پېړيو كې چې علم ډېر ترقي وكړه د علمي جبر نظريه رامنځ ته شوه. مثلاً دې مفكورې چې ارثي خواص د انسان په خوى اوعادت باندې لوى اثر لري او يا دا چې د هر چا فكر او اخلاق د هغه لـه طبقاتي موقف سره غوټه دي، د تقدير نظريه په يو بل ډول په فلمونو او ډرامو كې مطرح كړه. په دې ډول كشمكش كې بنيادم لـه خپل نصيب سره په جنګ وي.

(ج): لـه انسان سره د انسان كشمكش:

دا د اكثرو ډراماتيكو اثارو د كشمكش  اصلي ډول دى. په دغه ډول كشمكش كې د وګړيو د خويونو او عادتونو  ترمنځ توپير، جنجالونه پيدا كوي. يو متاهل سړى لـه پردۍ ښځې سره تار لري. ښځه يې په دې موضوع خبرېږي، هڅه كوي چې د دې رابطې په منځ كې دېوال ودروي. دا لـه انسان سره د انسان د كشمكش يو مثال دى.

(دال): د انسان كشمكش لـه خپل ځان سره:

دا روحي كشمكش دى. په دې كشمكش كې د پېښو په نسبت كركټرايز ېشن ډېر مهم دى. د ذكر شوي سړي ښځه ممكن مايوسه شي، د طلاق فكر ورپېدا شي خو لـه اولاده يې زړه نه كېږي. او لـه ځان سره په كشمكش بوخته شي.

(هـ) : لـه ټولنې سره د وګړي كشمكش:

هره هغه چاره چې ټولنيز ماهيت ولري، سياسي چاره يې بللى شو. په دې حساب، هغه ډراماتيك اّثار چې لـه ټولنې سره د وګړي مقابله انځوروي، سياسي ادبيات دي. هغه ليكوال او فلم جوړونكى چې ځان اجتماعي مقاصدو ته متعهد ګڼي، معمولاً خپل اصلي كركټر ته دا ډول كشمكش انتخابوي.

(و): ګروپي كشمكش :

چې يو ګروپ د بل ګروپ په خلاف وي. دلته خاص كركټر اهميت نلري، بلكې د اجتماعي ګروپ غړي ځان يو كس ګڼي او لـه بل اجتماعي ګروپ سره په كشمكش بوخت وي.

د يادولو وړ ده چې په يوه ډرامه يا فلم كې لـه مختلفو كشمكشونو استفاده كېږي.

كشمكش د مناسب والي او نامناسب والي لـه اړخه هم په څو ډوله وېشل شوى دى. لېكوال بايد په خپل اثر كې لـه لاندې دوه ډوله كشمكشونو استفاده ونه كړي:

(الف): ولاړ كشمكش (Static Conflict):

په دې ډول كشمكش كې كه څه هم مقابله روانه وي خو د مقابلې په موده كې حركت نه وي، يعنې هر څه ځاى په ځاى راڅرخي او كوم لوري ته لاره نه باسي.

لېدونكي لـه دغه ډول كشمكشه ستومانه كېږي.

د ولاړ كشمكش د رامنځته كېدو يوه وجه دا ده چې اصلي كركټر خپل هدف ته د رسېدو لپاره پياوړې اراده يا لازم قوت نه لري، يا دا چې اصلي كركټر په هدف كې اهميت او جذابيت نه ويني. په سناريو كې پكار دا ده چې هدف د اصلي كركټر لپاره مهم وي څو په دې ډول هغه لازم وګڼي چې ځان ورورسوي.

(ب): ټوپ وهونكى كشمكش (Jumping Conflict) :

كه د اصلي كركټر مقابل لورى كلكه اراده ونلري او لـه خپل هوډه په اسانۍ تېر شي، اصلي كركټر به د هدف په لور روان شي خو ليدونكي ته به دومره اسانه او سريع حركت جالب نه وي.

كشمكش بايد نه ټوپونه ولري او نه ولاړ وي.

ډراماتيك اثر چې سم ورغول شي او لـه عناصرو يې په ځاى استفاده وشي، لېدونكي ته تلوسه (Suspense)  ورپيدا كولى شي.

تلوسې ته كه د ډراماتيك اثر يو عنصر ووايو ممكن سمه خبره نه وي. تلوسه هغه كيفيت دى چې د ډراماتيكو عناصرو په ځاى استعمال يې، لېدونكو په ذهن كې رامنځ ته كوي. كه د فلم ليدونكي ته سودا ورپيدا شي چې څه به كېږي، معنا يې داده چې فلم تلوسه رامنځ ته كولى شي.

تلوسه لـه لويه سره په دوه ډوله زېږي:

1- د فلم ښه كركټر غواړي يو د خير كار وكړي او لـه لېدونكي سره تشويش پيدا شي چې هسې نه بدكركټر يې مخه ونيسي او جنجال ورته جوړ كړي.

2- د فلم بدكركټر غواړي منفي كار وكړي او د فلم ښه كركټر هـڅه كوي مخه يې ونيسي. ليدونكي په تشويش كې شي چې هسې نه ښه كركټر د بدو چارو په مخنيوي كې پاته راشي او بد كركټر خپل هدف ته ورسېږي.

د تلوسې د رامنځ كولو لپاره تر هرڅه ړومبى لازمه ده چې زموږ سناريو څرګند هدف ولري. لېدونكى كه د كركټرونو په هدف او مقصد پوه نه وي د هغو د عملونو لـه نتيجو سره يې دلچسپي نه پيدا كېږي. بله دا چې كركټرونه بايد روښانه انځور شي. كركټر كه روښانه انځور نه شي او لېدونكى د هغه لـه خصوصياتو سر په لا زمه اندازه بلد نه شي، ليدونكي ته نا اشنا ښكاري. موږ په واقعي ژوند كې هم د هغه چا لـه سرنوشت سره دلچسپي نه ښيو چې نه يې پېژنو. دغه راز د كركټرونو مناسب تركيب پكار دى، كه كركټرونه په خپلو منځونو كې د منافعو، مقصدونو، ذوقونو يا عقيدو تضاد ولري نو كشمكش نه پيدا كېږي او تلوسه نه زېږي.

د تلوسې د رامنځ ته كېدو لپاره بايد هغه خنډونه چي د كركټر په لاره كې وي، ناڅاپي او تصادفي راپيدا نه شي. تصادفي پېښه يوازې په هاغه شېبه كې چې واقع كېږي تلوسه پيدا كوي خو هغه پېښه چې د واقع كېدو وېره يا اميد يې راسره وي، د اوږد وخت لپاره مو په انتظار كې ساتي.

هر انتظار بايد منطقي وي او د ډراماتيك اثر لـه منځه راولاړ شي. دا سمه نه ده چې لېدونكي ته د يوې نتيجې د معلومېدو تلوسه پيدا شي خو بيا تر پايه پورې د نتيجې په باره كې هېڅ ونه ويل شي.

كه يو عاشق خپلې معشوقې ته حال واستوي چې يو داسې پټ پيغام درته لرم چې يوازې تا ته يې بايد واوروم او معشوقه حاضره نه وي چې عاشق وګوري او پيغام واوري، دا بحران او كشمكش دى، خو كله چې معشوقه د عاشق لېدو او د پيغام اورېدو ته حاضره شوه، دا د بحران اوج دى.

دا هغه پړاو دى چې بگحران ختمېږي. دغه پړاو بايد تر وسه وسه لنډ وي ځكه د بحران او لانجې لـه ختمېدو سره تلوسه ختمېږي او لېدونكي دلچسپي نه لري چې د بحران اوج اوږد شي.

البته كه سناريو ادامه لري نو د بحران لـه ختمېدو سره سم يو بل كشمكش او بحران پيلېږي.

په سناريو او بل هر ډراماتيك اثر كې د ورستي بحران اوج د پخوانو اوجونو په نسبت شديد وي.

د بحران اوج بايد دوه ځانګړنې ولري: لـه يوې خوا د لېدونكي لپاره ناڅاپي وي، يعنى داسې څه نه وي چې ده يې دمخه لا اټكل كړى وو او بله دا چې كله ليدونكى فكر ورباندې وكړي نو زړه ته يې ولوېږي چې هو، په داسې حالاتو كې خو بايد همداسې شوي واى.

په سناريو يا بل ډراماتيك اثر كې د بحران لـه اوجه وروسته د نتيجې (Conclusion)  نوبت رارسېږي.

دنتيجې په پړاو كې دغه دوه كاره تر سره كېږي:

1- د هغه حالت انځورول، بيا نول، معرفي كول او توجيه كول چې د بحران د اوج په وجه رامنځ ته شوى وي.

2- د سناريو راتلونكو پېښو، كشمكشونو او بحرانونو ته لاره اوارول او لـه راتلونكي پړاو سره د تېر پړاو تړل.

كه چېرته د بحران وروستى اوج وي نو نتيجه يوازې لومړۍ دنده تر سره كوي.

دلته ددې خبرې يادونه ضروري ده چې كه اوج ډېر هيجان انګېزه وي بيا بهتره ده نتيجه لږ اوږده شي څو په دې ډول ليدونكى د روحي ارامتيا وخت ومومي.

د ډراماتيك اثر د جوړښت په باره كې مو چې تر اوسه څومره خبرې كړي دي دغه جوړښت بايد نه يوازې سناريو بلكې د سناريو هره صحنه هم ولري.

د صحنې تعريف ته په پام سره په هغې كې دوه اړخه وينو: فزيكي او ډراماتيك اړخونه.

له فزيكي اړخه صحنه د زمان او مكان هغه لوښى دى چې پېښې پكې لېږدول كېږي. په فزيكي لحاظ يوه صحنه هغه وخت پاى ته رسېږي چې زمان يا مكان پكې بدل شي.

د سناريو يوه صحنه د هغې تر ټولو كوچينى كامل جز دى، يعنى هغه ټول ډراماتيك جوښت چې لـه پېژندګلوي پېلېږي او په نتيجې پاى ته رسېږي، په يوه صحنه كې هم موجود وي.

په سناريو ليكنه كې معمولاً هڅه كېږي چې په هره فزيكي صحنه كې يوه ډراماتيكه صحنه ځاى شي خو په ډرامه كې هره فزيكي صحنه معمولاً د څو ډراماتيكو صحنو ډګر دى. كه په يوه خزيكي صحنه كې يوازې يوه ډراماتيكه صحنه ولرو نو په سناريو كې به تحرك او تنوع زياته وي. البته، كله نا كله داسې هم كېږي چې د نساريو په يوه فزيكي صحنه كې څو ډراماتيكې صحنې او يا بالعكس په څو فزيكي صحنو كې يوه ډراماتيكه صحنه ځاى شوې وي.

په سناريو ليكنه كې چې صحنه يا دوو معمولاً ور څخه منظور د صحنې فزيكي اړخ دى.

هره صحنه د فلم د كيسې لږ تر لږه يوه كړۍ ليدونكي ته څرګندوي او دا د يوې صحنې اصلي هدف دى.

يوه صحنه كه څه هم مستقل وجود لري خو لـه وروسته وړاندې صحنو سره بايد دومره تړلې وي چې لېدونكى يې بېلېدو ته متوجه نه شي.

د صحنو د تړون لپاره دوو خبرو ته توجه پكار ده: يو دا چې صحنې بايد داسې سره ترتيب شي چې يو لـه بله وزېږي يعنې د محتوا لـه اړخه سره پېيل شوي وي. بله دا چې د تصويري اوصوتي شباهتونو او مختلفو تداعي ګانو په مرسته، صحنې د شكل او فورم په لحاظ لـه يو بل سره وصل شي.

د صحنو د تړلو لپاره لـه تضاد او شباهت څخه استفاده كېدلى شي. مثلاً په يوه صحنه كې به تصور كوو چې د (الف) د نيولو وخت رارسېدلى دى خو په ورپسې صحنه كې به وينو چې (ب) نيول شوى دى.

د فلم صحنې د پېښو، عملونو او حوادثو تر ټولو ډراماتيكه برخه رااخلي.

په فلم كې د ژوند انتخاب شوې شېبې د يو بل څنګ ته اېښودل كېږي، ځكه خو دلته صحنې لـه يو بل سره هاغسې خود په خوده تړون نه پيدا كوي لكه په واقعي ژوند كې چې يې وينو. دلته مجبور يوو د صحنو د تړون لپاره خواري وكړو.

د سناريو د هرې صحنې د رامنځ ته كولو لپاره اول پكار ده چې د هغې ظرف رامنځ ته كړو يعنې په دې ځان پوه كړو چې دا صحنه په كوم زمان او مكان كې ده او مقصد پكې څه دى او وروسته لـه هغه د صحنې محتوا وليكو يعنې دا چې په صحنې كې به څه كېږي. د صحنې د ليكلو يوه معمولي بڼه دا ده چې د پاڼې په سرباندې د صحنې نمبر، داخلي والى يا خارجي والى(يعنې سر پوښلى ځاى او كه ازاده فضا) او دغه راز وخت (ورځ شپه، ماسپښين، اته نيمې بجې ....) ليكو. د هغو كرښو اوږدوالى چې خبرې پكې را اخلو تر هغو كرښو يو څه كم وي چې هدايات پكې ليكو.

كه د خبرو اترو د ډول يا د كركټرونو د حالت په باره كې لنډه توضيح لرو، كولى شو هغه د كركټرونو تر نوم لاندې په لينديو كې وليكو.

د صحنې د ليكلو په وخت كله نا كله سناريو ليكونكى لازمه ګڼي چې د كركټر خبرې د هغه عمل د توضيح لپاره چې بايد لـه خبرو سره همزمانه تر سره شي، قطع كړي. دغسې توضيحات چې د يوه كس د خبرو په منځ كې يا د دوو كسانو د خبرو په منځ كې وركول كېږي، بايد د هدايتونو په څېر په اوږدو كرښو كې وليكل شي، ددغو توضيحاتو او د صحنې د وروسته وړاندې برخو تر منځ كرښه دې سپينه وي. دغه راز د دوو كسانو د خبرو ترمنځ سپينه كرښه بهتره ده.

دلته د يوې صحنې د ليكلو طرز ته پام وكړئ.

12 صحنه. خارجي -  په كابل كې د يوې خارجي موسسې د دفتر مخه –  سهار

"يو پيره دار د موسسې د مخې د غرفې څنګ ته په چوكۍ ناست دى. توپك يې په ورنو نو اېښى دى.

 پيره دار

نعيمي صاحب نشته.

 كامره لږ شاته ځي. عبدالروف راښكاري، لكه څوك چې د خپل اّمر  مخې ته په تواضع ولاړ وي، د پيره دار مخې ته ولاړ دى.

عبدالروف

له ما سره يې وعده وه.

پيره دار

(په داسې حال كې چې بلې خواته ګوري)

نشته.

 عبدالروف.

(ساعت ته ګوري)

ويل يې په اته نيمې بجې راشه زه به يم، اوس اته نيمې بجې دي.

 عبدالروف انتظار باسي چې پيره دار به  څه ووايي خو هغه هېڅ نه وايي. لكه د عبدالروف خبره چې نه غواړي واوري. عبدالروف له جېبه يوه پاڼه راباسي، چوكيدار ته يي نيسي.

 عبدالروف.

ته څه فكر كوې، بيا كله پسې راشم.

 پيره دار.

ولا هېڅ نه پوهېږم.

 عبدالروف لـه جېبه عريضه راباسي، پيره دار ته وروړاندې كېږي، هغه ته يې نيسي.

 عبدالروف.

نعيمي صاحب ته به ووايې چې هغه هم صنفي عبدالروف دې راغلى وو، ته نه وې، دا يې عريضه ده.

 چوكيدار.

په سترګو، ته بې غمه ځه، زه يې وركوم.

 عبدالروف.

ډېر تشكر، خير يوسې، كور دې ودان.

 چوكيدار

(لاس وراوږدوي)

خداى پامان، ځه، بې غمه.

عبدالروف د خداى پامانۍ لپاره په دواړو لاسونو د څوكيدار لاس نيسي او روانېږي.

چوكيدار

 (په غرفه كې د ايښي تلفون غوږى راپورته كوي، نمره وهي)

نعيمي صاحب، هغه عبدالروف راغلى وو، ځواب مې وركړ، يوه عريضه يې راكړې ده، د مقررۍ، در يې وړم.

 نعيمي

نه، څيرې يې كړه."

*    *    *

په پاسنۍ صحنه كې موږ د بشپړ ډراماتيك جوړښت ضروري عناصر ليدلى شو. په اول كې پيره دار او عبدالروف چې د صحنې اصلي كركټرونه دي، وينو، لـه موضوع سره بلدېږو او زمان (سهار) و مكان د (موسسې مخه) پېژنو. دا ټول د پېژندګلوۍ عناصر دي، خو د فلم روح لـه كشمكش څخه جوړه وي. ليدونكى په كشمكش پسې ګرځي او غواړي تلوسه احساس كړي.

عبدالروف غواړي لـه پيره دار څخه د خپل مشكل د اواري لپاره استفاده وكړي مګر هغه دلچسپي نه ښيي، لكه ځان چې تېروي. دا كشمكش دى او ورسره تلوسه هم پيلېږي.

صحنه د پيره دار په ځواب شروع شوې ده. دى چا ته ځواب وركوي؟ دا بل څوك دى؟ د چا پوښتنه كوي؟ ليدونكي ته چې په دې خبرو د پوهېدو شوق پيدا شي، معنا يې دا ده چې تلوسه پيل شوې ده. د صحنې په ابتدا كې د كامرې حركت او شاته كېدل د خوند او تنوع سبب ګرځي. موږ وويل چې د كركټرونو سم تركيب او هارموني، د ناكرارۍ د رامنځ ته كېدو او د ناكرارۍ د ختمولو لپاره د كركټرونو تر منځ د كشمكش د واقع كېدو لازمي شرط دى. دلته دواړه كركټرونه لـه يو بله بېل خو يو نه، بېل موقفونه او متضادې دلچسپۍ لري. د داسې كسانو يو ځاى كول مناسب تركيب ګڼلى شو.

دواړه غاړې غواړي چې خپله ناكراري ختمه كړي خو عبدالروف په دې طريقه چې لـه چوكيداره د خپل مقصد لپاره استفاده وكړي او چوكيدار لـه دې لارې چې عبدلروف ژر لاړ شي، دى پرېږدي. كله چې عبدالروف يوازې د عريضې په وركولو اكتفا كوي او ميدان پرېږدي دا د هغه بحران اوج دى چې د كشمكش په نتيجه كې رامنځ ته شوى وو.

د بحران اوج بايد هم منطقي وي هم نا څاپي. ناڅاپي خو ځكه دى چې موږ هېڅ نه پوهېدو چې عبدالروف به په دې طريقه ستنېږي او منطقي ځكه دى  چې كه يې داسې نه واى كړي نو څه به يې كول؟

د نتيجې په وخت كې يعنې كله چې چوكيدار لـه نعيمي سره په تلفون خبرې كوي، دې حقيقت ته رسېږو چې چوكيدار ځكه عبدالروف ته بې اعتنا وو چې نعيمي پخپله د خپلو اشنايانو په غم كې نه دى. د نتيجې په پړاو كې وينو چې د بلې صحنې رامنځ ته كېدو ته هم لاره اواره شوې ده، ځكه عبدالروف نه پوهېږي چې نعيمي يې د مقررۍ په غم كې نه دى يا يې په وس كي نه ده نو څرنګه چې عبدالروف ډېر مجبور معلومېږي هغه به خامخا د خپل پخواني ټولګيوال د موندلو هڅه كوي.

په يوه ښه ډراماتيك اثر كې هره صحنه د ځينو صحنو لور او د ځينو نورو مور ده.

د سناريو د ليكلو په وخت كې دا ضرور نه ده چې خپل كار خامخا لـه لومړۍ صحنې پيل كړو. دغه راز دا لازمي نه ده چې لـه كوم ځايه سناپسس (د سناريو خلاصه) او يا خامه سناريو شروع كېږي، لـه هماغه ځايه بشپړه سناريو هم پيل كړو.

په اولـه صحنه كې موږ پېژندګلوۍ ته ډېره اړتيا لرو خو كه يو څه كشمكش پكې نه وي، يوازې پېژندګلوي به د ليدونكي زړه په تنګ كړي. دغه راز كه په سر كې كشمكش ډېر وي ممكن تر پايه يې ونه ساتلى شو. لـه ډراماتيك اثره خو تقاضا كېږي چې كشمكش او بحران او تلوسه پكې وار په وار زياته شي. دغه راز كه كركټرونه ونه پېژنو او د هغوى د هـڅو په مقصد ونه پوهېږو، ممكن د هغو لـه كشمكش څخه خوند وانه خلو.

د سناريو ابتدا دغسې خبرو ته په پام سره پيلوو.

د فلم د پاى په باره كې هم ډېرې خبرې كېږي. زما په خيال سناريو ليكونكى بايد دا دوه خبرې هېرې نكړي. يو دا چې د بشپړې سناريو اوحتى د خامې سناريو تر ليكلو دمخه د پاى په باره كې د روښانه تصور لرل ضروري دي. د پاى په باره كې د بشپړ تصور لرل د سناريو ليكنې كار اسانوي او سم لوري ته يې سيخوي.

بله دا چې كه د پاى په باره كې دوه زړي اوسو او هېڅ نتجې ته ونه رسېږو بيا بهتره دا ده چې خوشحالوونكي پاى ته ترجيح وركړو.

 اسدالله غضنفر

 

+  Sat 8 Nov 2008 5:36 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

سناريو به څنګه ليكو؟

اسد الله غضنفر د سناريو ليکنې فني اړخ  څيړي ، نوی ليکوال بايد د سناريو تر ليکنې وړاندې کومو اړخونو ته پام وکړي .

لومړني فلمونه بې غږه وو او لنډ وو، سناريو يې نه وه، ډايركټر به په ذهن كې يوه نقشه برابره كړه، د كاغذ په مخ به يې په اختصار سره وليكلـه ، بيا به يې د فلم جوړولو ته مټې راونغښتلې.

خو وروسته چې غږن فلمونه راووتل او فلمونه اوږده شول، د سناريو ليكنه د ډايركټر لـه كار څخه بېلـه او په ضرورت بدلـه شوه.

سناريو ته د فلم كيسه ويلى شو، داسې كيسه چې د سينما د تصويرونو په ذريعه ويل كېږي.

زموږ په هېواد كې د كيسې ليكل نوى كار  نه دى، خو سناريو ليكنه نوى هنر دى. دلته تر هر چا د مخه ممكن هغه كسان سناريو ليكنې ته اقدام وكړي چې د كيسو او ډرامو په ليكلو كې تجربه لري. دوى كه لـه كيسې او  ډرامې سره د سناريو توپيرونو ته پام ونكړي، كار به يې نيمګړى وي.

كيسه په ليكلو سره بشپړېږي او د فلم جوړولو كار د سناريو په بشپړولو سره پيلېږي.

سناريو د يو هيواد پنځه كلن پلان ته ورته بللى شو. په پلان كې ګڼ اټكلونه شوي وي، خو د تطبيق په وخت كې بېلابېل عوامل په اټكلونو اثر كوي. كه ډېر بارانونه واوري تر پيش بيني شوې اندازې به ډېر غنم ولرو او كه بهرنيان مرسته ونكړي د سړكونو د پخولو په برخه كې به  خپلو هدفونو ته ونه رسېږو.

د سناريو تقدير هم د مختلفو عواملو په لاس كې دى. د هغې په فلم كولو كې لـه ډايركټره رانيولې تر يوې فرعي لوبغاړې پورې ټول برخه لري. د دوى ټولو ذوقونه استعدادونه او نظرات ممكن د سناريو په بدلولو اثر پرېباسي. په دې سر بېره فلم په ډېرو پيسو جوړېږي. د لګښت زياتوالى كلـه نا كلـه ددې سبب ګرځي چې د سناريو لورى بدل شي.

سناريو هم هغه خبرې را اخلي چې په فلم كې بايد وشي او هم هغه تصويرونه معرفي كوي چې په فلم كې يې بايد ووينو. د سناريو د تصويرونو په برخه كې دفلم جوړولو په وخت د تغييراتو امكان ډېر وي.

يوه ليكنه شايد د كاغذ په مخ قانع كوونكې وي او ډايركټر ته هم ښه معلومه شي خو كلـه چې فلم ځينې جوړېږي بيا ستونزې پكې پيدا شي.

لـه پاسنيو توضيحاتو منظور دا دى چې سناريو ليكونكي ته لويه حوصلـه پكار ده، دده كار د شعر او داستان برخلاف، يوازې دده نه دى، په بشپړ ولو كې يې نور هم شريك دي.

په تياتر كې د ليدونكو او لوبغاړو تر منځ مشخصه فاصلـه موجوده وي. ددې فاصلې غوښتنه دا  ده چې لوبغاړي په لوړ اواز او فصيح وغږېږي چې نندارچيان يې په خبرو پوه شي. تياتر خپل خاص دودونه لري او نندار چي يې لـه لوبغاړو دا توقع نلري چې لـه رشتيانو مكالمو سره سمې خبرې ځنې واوري.

په كيسه كې كركټرونه نه وينو، هر څه په خيال كې انځور وو. دغه شى امكان راكوي چې د داستان مكالمه په اسانۍ سره لـه واقعي مكالمې بېلـه كړو او تر وسه وسه يې د ښكلا او اختصار غوندې هدفونو لپاره استخدام كاندو. په كيسه كې چې دوه كسه لـه يو بل سره مخامخ شي او خبرې شروع كړي، نو اكثره وخت يو بل ته سلام نه اچوي او نه سره متعارف روغبړ كوي خو په سينما كې چې مكالمه واقعيت ته نژدې ده، دوه كسه يو بل ته سلام اچوي، روغبړ سره كوي او بيا اصلي خبرو ته راځي.

په سينما كې كركټر په سترګو وينو. دلته زموږ او كركټرونو ترمنځ كومه مشخصه فاصلـه نه وي، كركټر ممكن دومره نژدې ووينو لكه په كوټه كې چې راسره ناست وي.

د كيسې او سناريو ترمنځ يو بل مهم توپير دا دى چې كيسه ليكوال د توصيف لـه لارې د كركټر په باره كې ډېر څه راته وايي او د هغه د زړه لـه حالونو موخبرولى شي خو د سناريو ليكونكي لاس دومره اّزاد نه دى. د سناريو ليكونكى د ډرامې د ليكوال غوندې د خبرو اترو او عمل په ذريعه كركټر راپېژني. دغه راز د خاصې صحنې يا د مختلفو پېښو د يو ځاى كولو لـه لارې د كركتر په باره كې زموږ معلومات زياتوي.

هغه پېښې چې ټكر پكې ډېر دى خو په مكاني لحاظ حركت پكې لږ وي او تر ډېره حده په يو ځاى كې رامنځ كېږي. د ډرامې لپاره مناسبې دي هغه پېښې چې تصويري اړخ يې پياوړى دى، د فلم ليكولو لپاره ښې دي.

سناريو د ډرامې په نسبت كيسې ته نژدې ده. كيسه د خبرو اترو او توصيف په مټ په مخ ځي او سناريو د خبرو اترو او تصويرونو مجموعه ده.

ليكوال چې غواړي نكل يا كيسه په سناريو بدلـه كړي، د داستاني او ډراماتيك زمان توپير يې بايدپه پام كې وي. د اّدم خان  د نكل داستاني زمان لـه هاغه وخته پيلېږي چې دده پلار حسن خان، زوى نلري او يو ملنګ ورته دعا كوي چې خداى زوى وركړى خو ددغه نكل ډراماتيك زمان ډېر كلونه وروسته هغه وخت پېليږي چې اّدم خان په درخانۍ باندې زړه بايلي.

د يوه داستان، داستاني زمانه ممكن پنځوس كالـه وي خو ډراماتيكه زمانه يې پنځه مياشتې وي. د اصلي واقعې د پېښېدو وخت ته ډراماتيك زمان وايي.

د سناريو ليكنې لـه باريكو سره د بلدتيا لپاره درې كاره پكار دي: يو دا چې سناريو ګاني وليكو او په ابتدا كې د خپلو هڅو لـه ناكامۍ نا اميده نه شو.

بلـه دا چې سناريو ګانې ولولو. البته، زمونږ په وطن كې داسې سناريوګانې چې په فن پوره وخېژي، په اسانه نه پيدا كېږي. دريمه لاره دا ده چې كامياب فلمونه په دقت وګورو او جوړښت ته يې پام وكړو.

يو فلم معمولاً دوه ساعته وي. كه موږ د فلم هره دقيقه په يو مخ كې وليكو، يو سل او شل مخه سناريو به ولرو.

موږ كولى شو دغه يو سلو شل مخه په دريو برخو ووېشو: لـه لومړي تر دېرشم مخه، لـه دېرشم تر نوييم مخه، لـه نوييم تر يو سلو شلم مخه.

د فلم په لومړيو لسو دقيقو او يا د سناريو په لومړيو لسو مخونو كې بايد مخاطب پوه شي چې اصلي كركټر څوك دى؟ څه مشكل لري؟ څه غواړي؟ اړتيا يې څه ده؟ او فلم د څه شي ثابتول غواړي؟ (مثلاً د شكسپير د اتللو په ډرامه كې ددې خبرې د ثابتولو هڅه شوې ده چې حسود او رخه ګر بنيادم هم ځان تباه كوي او هم هغه څوك چې خوښېږي يې.)

د شلم او دېرشم مخ تر منځ معمولاً يو مهم پېچومى وي، يوه داسې پېښه رامنځ ته كېږي چې د فلم كيسې ته نوى لورى وركوي.

منځنۍ برخه (د فلم لـه دېرشمې تر نويمې دقيقې پورې) د ټكر او مخامخبدنې اصلي ساحه ده.

د فلم د اتيايمې او نوييمې دقيقې تر منځ معمولاً لـه دوهم لوى پيچومي سره مخامخ كېږو او د فلم كيسه نوى لورى خپلوي. د منځنۍ برخې وروستۍ دقيقې د غوټې پرانستنې (resolution) ته لاره اواروي.

وروستۍ برخه (لـه نوييمې تر يو سلو شلمې دقيقې پورې) د غوټې پرانستنې لپاره ده.

د سينما د هنر ځينې ماهران وايي چې ښه فلمونه اكثره وخت همدا ذكر شوى جوړښت لري. د سناريو زده كوونكي كولى شي نوموړي جوړښت ته په پام فلمونه مطالعه كړي او وګوري چې ايا په لومړيو لسو دقيقو كې د فلم په موضوع پوهېدلي او موضوع يې خوښه شوې ده؟

ايا تر دېرشمې دقيقې پورې د فلم لورى بدل شوى دى؟

ايا تر نويمې دقيقې پورې د فلم په كيسه كې بل لوى بدلون راغلى دى؟

د سناريو د ليكلو لپاره تر هـر څه ړومبى موضوع پيدا كړئ يعنى دا ومومئ چې څوك د څه لپاره، څه كول غواړي او لـه كومو خنډونو سره مخامخ دى؟

د سناريو تر ليكلو دمخه اول د اصلي كركټر يا كركټرونو اړتياوې معلومې كړئ بيا يې سوانح وليكئ. دا سوانح ممكن په درې څلورو مخونو يا حتى په لس دولس مخونو كې وي.

د كركټرونو او په تېره بيا اصلي كركټرونو په باره كې د معلوماتو لرل د سناريو د ليكلو په وخت كې زموږ كار اسانولى شي.

بهتره ده چې د كركټرونو او په تېره بيا اصلي كركټرونو په باره كې بشپړ تصور ولرو. كركټر بايد د ظاهري بڼې، اجتماعي حالت او روحي وضعيت لـه اړخونو مطالعه شي.

د كركټر د ظاهري بڼې او فيزيو لوژيك وضعيت د معلومولو په وخت دغو پوښتنو ته ځوابونه په كار دي:

نر دى كه ښځه؟  څوكلن دى؟ قد يې څومره دى؟ چاغ دى كه ډنګر؟ د پوست، وېښتو او سترګو رنګ يې څنګه دى؟ جسماني عيب لري؟ څنګه جامې اغوندي؟

د كركټر د اجتماعي حالت د معلومولو لپاره دارنګه پوښتنو ته ځوابونه پكار دي: اقتصادي حال يې څنګه دى؟ څه كار كوي؟ زده كړه يې څومره ده؟ كورنى ژوند؟ (مور و پلار يې ژوندي دي؟ مجرد دى؟ اولادونه لري؟ د كور لـه غړيو سره يې روابط څنګه دي؟) په كوم دين او مذهب دى؟ د كوم قوم او ملت دى؟ سياسي باورونه او تړاوونه يې څنګه دي؟ په ذوقي لحاظ لـه څه سره دلچسپي لري؟ (فوټبال كوي، مطالعه يې خوښېږي؟ اّسان ساتي؟ او كه ....)

د كركټر د روحي حالت د مطالعې په وخت بايد وګورو چې د جنسي مسايلو په باره كې څه نظر لري؟ لـه ژونده څه غواړي؟ څنګه خويونه لري؟ په قهرېږي؟ بدبينه دى؟ په ځان غره دى؟ وسواسى دى؟ په روحي لحاظ مړاوي دى؟ لـه نامعلوم غليمه وېرېږي؟... استعداد يې څنګه دى؟ ايا لـه مورنۍ ژبې پرته نورې ژبې يې زده دي؟ په څه شي كې استعداد لري؟ .... ځينې ډېر پټ او شخصي عادتونه يې كوم دي؟

موږ كولى شو كركټر لـه نورو زاويو هم مطالعه كړو.

دا ضروري نه ده چې د كركټرونو په باره كې معلومات په سناريو كې ټكي په ټكي شامل كړو. د معلوماتو لـه لرلو منظور دا دى چې د كركټرونو په باره كې يو شعور ولرو او د سناريو لپاره داسې كركټرونه وپنځووو چې د مخاطبانو زړه ته پريوځي.

بنيادم د بل هر ژوي غوندې محتاج مخلوق دى او چې څو پورې يې سا په بدن كې وي د خپلو غوښتنو او اړتياوو په پوره كولو پسې لالهانده ګرځي خو دغه اړتيا وې بې منطقه نه وي. كه د چا اولادونه وږي وي او ورته ژاړي، دى په دې شېبه كې د خپل ښار لپاره د يو پارك د جوړولو هوس نه شي كولى.

  د مزلو (Maslow)  په نوم غربي عالم د انسان اړتياوې په پنځه ډولونو وېشلي او په يوه پنځه پوړيز هرم كې يې انځور كړي دي، دده په نظر كه د لومړي پوړ اړتياوې څه نا څه پوره نه شي، د دوهم پوړ په اړتياوو پسې ګرځېدل غير طبيعي معلومېږي.

د مزلو په نظر د ګېډې مړول او جنسي غوښتنې (فيزيولوژيكي اړتياوې) د لومړي پوړ اړتياوې دي.

دا غوښتنې په حيوان او انسان كې شريكې دي، نامحدودې نه دي او لـه پوره كېدو څه موده وروسته يو ځل بيا راولاړېږي.

د ګېډې لـه مړېدلو وروسته بنيادم په امن پسې ګرځي او غواړي سلامت واوسي. په دريم پوړ كې اجتماعي تعلقات ځاى لري. بنيادم غواړي يوازې نه وي، په يوه اجتماعي ګروپ كې شامل وي. كلـه چې دا ټولې اړتياوې لږې يا ډېرې پوره شي، بنيادم ته په ټولنه كې د امتياز لرلو شوق ورولاړېږي. غواړي نور يې احترام وكړي او په درنه سترګه ورته وګوري. غواړي  دده كور، دده جامې او دده موټر تر نورو زيات وي. په برلاسۍ پسې ګرځي.

خو انسان تر دې لوړه اړتيا هم لري. انسان د خپلو غوښتنو په تر ټولو لوړه مرحلـه كې يو ځل بيا په ځان كې ډوبېږي. د مين غوندې شي. د نورو ښو يا بدو تبصرو ته اهميت نه وركوي، يوازې پخپلو لوړو اجتماعي مقصدونو پسې ګرځي. غواړي حقيقت ته ورسيږي، غواړي تلپاتې اثارو وليكي، دنيا بدلـه كړي او په ټولنه كې نوى روح وپوكي.

د پنځمې پوړۍ اړتياوې كه څه هم د لومړۍ پوړۍ د اړتياوو په اندازه شديدې نه وي خو پرلـه پسې وي، د ويده بنيادم د تندې غوندې وي چې اوبه څښي او تنده يې نه ماتېږي.

د كركټر كښنې په باره كې يوه ډېره مهمه خبره دا  ده چې كركټرونه بايد فعال وي. د غزني خلك يوه ټوكه كوي، وايي، د اميانو او طالبانو جنګ شو. لـه جنګه وروسته طالبان، ملا صاحب ته راغلل چې كيسه ورته وكړي. طالبانو وويل: چې د دوى وار شو دلته يې ووهلو، چې د دوى وار شو دلته يې ووهلو، چې د دوى وار شو... ملاصاحب پوښتنه ترې وكړه: ستاسې نوبت هم راورسېد كه څنګه؟ هغوى ځواب وركړ: نه، تر اّخره راونه رسېد.

زموږ د ځينو كيسو كركټرونه همداسې دي، تر اخره يې نوبت نه رارسېږي. دا غير فعال كركټرونه وي. لـه فعال كركټر څخه منظور دا نه دى چې د سوك ځواب دې په سوك وركوي. منظور دا دى چې د هر عمل په مقابل كې يو مناسب عكس العمل وښيي. كه مقابلـه نه شي كولى نو تېښته خو بايد وكړي. فعال كركټر معمولاً د پېښو په نتيجه كې تغيير كوي. يو وخت بدبينه وي. بيا خوشبينه شي، يو وخت بې زړه وي بيا زړه ورشي، يو وخت د جنګ پلوى وي. بيا سولـه غواړي.

كركټر چې هر څه كوي د اړتيا په بنياد يې كوي. ممكن بدرنګى وي غواړي لوى كارونه وكړي چې ځان په نورو ومني. ممكن د دښمن لـه ويرې پټ وګرځي خو كه يې دښمن ووژل شو بيا بايد د څه كولو لپاره نورې انګېزې ولري.

د داستان په يوه صحنه كې كه دوه كسه خبرې كوي او دريم ناست وي، لوستونكى لـه دريم كسه چندان نه په تنګېږي، ځكه نه يې ويني خو د فلم په صحنه كې كه كركټر غير فعال وي او يا يې فعاليت بې مقصده او بې علته وي، د ليدونكي زړه ورته تنګېږي.

كله چې د سناريو هدف معلوم كړو(يعنې په دې ځان پوه كړو چې موږ د خپل فلم لـه لارې د كوم حقيقت ثابتول غواړو) او كركټرونه وپېژنو بيا د ډراماتيك جوړښت (Dramatic Structure)  او يا په بله ژبه د پېښو د ترتيب نوبت رارسېږي. موږ ته بايد معلومه شي چې كومه پېښه چېرته په كار ده؟ لـه هغه مقصد سره څه مرسته كوي چې فلم يې د ثابتولو نيت لري؟ او لـه كركټرونو سره يې تعلق څنګه دى؟ په يوه ښه دراماتيك جوړښت كې هره پېښه په بلې اثر پرېباسي او د مخكينو پېښو (چې د لېدونكي په حافظه كې دي) معنا بشپړوي.

د فلم د كيسې خلاصه (سناپسس Synopsis) د فلم لـه هدف، مهمو كركټرونو او د پېښو لـه ترتيب څخه جوړېږي. د جزئياتو تر ليكلو دمخه بهتره ده د فلم د كيسې خلاصه برابره كړو. په خلاصه كې دا نه وي څرګنده چې يو عمل څنګه تر سره كېږي بلكې د يوه عمل او پېښې علت بيانېږي او په دې شي رڼا اچول كېږي چې يو عمل لـه بل عمل سره څه رابطه لري؟

د سناريو خلاصه موږ لـه جزئياتو څخه نه خبروي او د كركټرونو په احساساتو او عواطفو كې مو نه شريكوي. په دې پړاو كې موږ هر څه ته لـه لرې ګورو. د سناريو د خلاصې او لنډې كيسې يو مهم توپير همدلته دى. لنډه كيسه كه لنډه هم ده خو پېښې او كركټرونه پكې لـه نژدې وينو.

د سناريو لـه خلاصې وروسته خامه سناريو (treatment) ليكو. په خامه سناريو كې ډېر جزئيات راغلي وي خو بيا هم كامل متن نه وي. د خامې سناريو د صفحه بندۍ لپاره بهتره ده د هرې صحنې د پېښو خلاصه په كارتونو كې وليكل شي. ددې كار ګټه دا ده چې د صحنو وروسته وړاندې كول، اوږدول او لنډول او د نويو صحنو ليكل به راته اّسانه وي. د هرې صحنې اصلي مطلب كه په يو دوو كلمو كې د كارت په څنډه وليكو، ګټه به يې دا وي چې كله وروسته كارت ته مراجعه كوو هر څه به سمدستي رايادېږي. په يو ښه فلم كې صحنې داسې سره تړلي وي چې لېدونكى يې بېلېدا ته نه متوجه كېږي ځكه صحنې لـه يو بله زېږېدلي وي.

هر فلم لـه شپېته - اويا صحنو او يا ډېرو جوړ وي. د خامې سناريو په حالت كې ممكن پنځوس – شپېته صحنې ولرو چې تعداد يې د سناريو په بشپړه بڼه كې شايد اويا – اتيا صحنو ته ورسېږي.

د فلم تر ټولو وړوكى جز شاټ (shot) دى خو د سناريو تر ټولو وړوكى بشپړ جز بايد صحنه (Scene) وبولو. صحنه هغه خبرو اترو او پېښو ته وايي چې په يوه زمان او مكان كې پېښېږي او معمولاً يوه موضوع بيانوي.

د څو پرله پسې صحنو لـه مجموعې څخه د سناريو او فلم "فصل" جوړېږي. د فلم يو فصل (Sequence) ممكن لـه لس – پنځلس يا شلو صحنو جوړ وي. فصل د هغو صحنو مجموعې ته وايي چې هم په زماني لحاظ سره تړلي وي او هم د موضوعاتو په لحاظ يو بل ته نژدې وي. د هرې صحنې د ليكلو په وخت لازمه ده هغه ډراماتيك اصول وساتو چې په ټوله سناريو كې بايد ورته پام وكړو.

په حقيقت كې هره صحنه يو كوچنى فلم دى.

د سناريو په ابتدا كې د بل هر ډراماتيك اثر دابتدا غوندې لوستونكو ته ځينې ضروري معلومات وركوو.

په سناريو كې او ډرامه كي د معلوماتو د وركولو دې برخې ته پېژندګلوي (exposition) وايي. په دې برخه كې ليدونكى پوهېږي چې څوك، څه غواړي؟ ستونزه يې څه ده؟ ولې ستونزه لري؟ مخالف يې څوك دى؟

د يو فلم يا ډرامې په ټولو برخو كې دغسې معلوماتو ته اړتيا وي خو په سر كې زياته او په وروستيو برخو كې كمه. د سناريو هره صحنه هم د پېژندګلوۍ برخه لري.

د هرې صحنې د پېژندګلوي برخه بايد د هماغې صحنې اصلي موضوع رامعرفي كړي او د لانجې دواړه غاړې راوپېژني.

د سناريو په ابتدا كې چې كوم معلومات وركول كېږي كه څه هم په كمي لحاظ زيات وي خو تر ډېره حده د ظاهري مسايلو په هكله وي. هر څومره چې د سناريو پاى ته نژدې كېږو، پېژندګلوي د كركټرونو لـه روحي حالتونواو پټوگ كيفيتونو سره تعلق نيسي. پېژندګلوي بايد هم د سناريو په ابتدا  او هم په هره صحنه كې په چگټك ډول وي او په داسې انداز نه وي چې ليدونكي ته مصنوعي ښكاره شي.

دا به ښه نه وي چې يوه صحنه ټوله د پېژندګلوۍ لپاره بېله كړو او يا پېژندګلوي د صحنې غاليه برخه وګرځي.

پېژندګلوي ګڼې لارې لري. مثلاً د كركټرونو د خبرواو عملونو لـه لارې. داسې هم كېداى شي چې د يو كور چوكۍ، فرشونه او كوچونه په پېژندګلوۍ كې برخه واخلي.

په هره صحنه كې د ټول فلم غوندې هارموني پكار ده. له هارموني څخه منظور د كركټرونو داسې تركيب دى چې ټكر او حركت او ناكراري ځنې پيدا شي. په عالي هاموني كې هر كركټر د بل كركټر د خواصو ښودونكى دى. يو انسان په عادي حالت كې خپل فطرت نه راښيي خو كه لـه خپل مخالف لوري سره مخامخ شي نو احساسات يې پارېږي او خپل حقيقت څرګندوي. كركټرونه كه هر څومره هم ژوندي او جالب وي خو چې تركيب يې سم نه وي، ښه نتيجه نه وركوي.

په صحنه او ټوله سناريو كې د كركټرونو دا رنګه تركيب په كار دى چې ناكراري (disturbance) رامنځ ته كړي، يعنې كركټرونه په ذهني او روحي لحاظ ناكراره شي او په خپله ګټه د حالاتو د سمون لپاره هـڅه پيل كړي. ناكراري لـه لويه سره په دوه ډوله وي: يا د هغو كسانو لـه يو ځاى كېدو او مخالفېدو پيدا كېږي چې يوبل نه شي زغملى خو شرايطو مجبور كړي وي چې سره و اوسي او يا د هغو كسانو لـه بېلېدو پيدا كېږي چې د يو بل وصال غواړي.

لومړي حالت ته د اضدادو وحدت (Unity of opposites) وايي او دوهم حالت ته د جوړې بېلوالى (separation of pair. په لومړي حالت كې بايد دوه كسان يا دوه لوري لـه يو بل سره دومره وران وي چې د يوه لوري د ناكرارۍ د ختمولو لپاره د بل ماتول لازمي وي. البته، په عمل كې د بل لوري ماتول ټوكې نه وي، وخت اوزحمت غواړي.

هر څومره چې د دوو كسانو د ضديت ريښې ژورې وي او ورسره يې لـه يو بله رغېدن هم نه وي هغومره به د دوى كشمكش جالب او پياوړى وي. د كشمكش نتيجه خامخا دا نه ده چې مخالف لوري به په فزيكي لحاظ يو بل ختموي. د كشمكش په پاى كې ممكن سره روغه وكړي يا كومې بلې نتيجې ته ورسېږي خو په هر حال كې لېدونكى بايد تر وروستو شېبيو پوه نه شي چې نتيجه به څه وي.

په هغه ناكراري كې چې لـه بېلتونه پيدا كېږي، د دواړو غاړو فاصله بايد د دوى تر وس زياته نه وي، ځكه نهيلي ترې پيدا كېږي، البته د بېلتون لارې بايد دومره هم اسانه نه وي چې لېدونكي سمدستي د نتيجې اټكل وكړي.

دلته ددې ټكي يادونه ضرور ده چې نفرت او محبت بې حده رنګونه او ډولونه خپلولى شي.

ممكن يو سړى په نجلۍ مين وي خو نجلۍ بد واېسي. ممكن دوه كسه په ځينو مسايلو كې د يو بل دوستان او په ځينو نورو كې د يو بل مخالفان وي.

په يو ډراماتيك اثر كې ناكراري هغه ځاى دى چې تعادل لـه منځه ځي او حالات خپل عادي لورى بدلوي. په دې پړاو كې اصلي كركټر ځان مجبور ويني چې د تعادل د راستنولو لپاره اقدام وكړي او كشمكش پيل شي.

په لويو ډراماتيكو اثارو كې ناكراري او كشمكش معمولاً د كركټرونو لـه خويونو، فكرونو او عادتونو سرچينه اخلي خو په ګڼو عادي اثارو كې وينو چې ناكراري او كشمكش لـه يو تصادفه زېږي.

په ډراماتيك اثر كې هره موضوع د كشمكش (Conflict) په ترڅ كې بيانېږي.

كشمكش په شپږ ډوله وېشل شوى دى:

(الف): لـه طبعيت سره د انسان كشمكش: مثلاً يو بزګر لـه وچكالۍ سره په مقابله بوخت دى يا د كلي زلمي غواړي چې د ولاړو اوبو ډنډونه وچ كړي او د ملاريا مخه ونيسي. لـه طبعيت سره كشمكش معمولاً د مستندو فلمونو لپاره مناسب دى.

(ب): لـه تقدير سره د انسان مقابله:

پخوانيو يو نانيانو چې لوى تمدن يې رامنځ ته كړ په ديني لحاظ پېچلې عقيدې نه لرلې. دين يې تر ډېره حده د ژوند په ګټه وو. مثلاً د المپيك لوبې يې كولې او دا كار يې ثواب باله، دغه راز  د دوى خدايان انسانانو ته ورته وو. د انسانانو غوندې عاشقان كېدل او كله نا كله به يې غلط كار كاوه.

مثلاً دروغ به يې ويل يا به يې رخه راتله. لـه انسانانو څخه د دوى د خدايانو يوازينى لوى فرق دا وو چې مرګ يې نه وو. د دوى د عقيدو يو بل مهم اړخ دا وو چې په تقدير يې باور درلود. د لرغونو يونانيانو ديني عقيدو د هغوى په ډرامو ژور اثر كړى دى. په ډراماتيكو اثارو كې تقدير ته اهميت وركول هماغه يونانى دود دى.

البته په وروستيو پېړيو كې چې علم ډېر ترقي وكړه د علمي جبر نظريه رامنځ ته شوه. مثلاً دې مفكورې چې ارثي خواص د انسان په خوى اوعادت باندې لوى اثر لري او يا دا چې د هر چا فكر او اخلاق د هغه لـه طبقاتي موقف سره غوټه دي، د تقدير نظريه په يو بل ډول په فلمونو او ډرامو كې مطرح كړه. په دې ډول كشمكش كې بنيادم لـه خپل نصيب سره په جنګ وي.

(ج): لـه انسان سره د انسان كشمكش:

دا د اكثرو ډراماتيكو اثارو د كشمكش  اصلي ډول دى. په دغه ډول كشمكش كې د وګړيو د خويونو او عادتونو  ترمنځ توپير، جنجالونه پيدا كوي. يو متاهل سړى لـه پردۍ ښځې سره تار لري. ښځه يې په دې موضوع خبرېږي، هڅه كوي چې د دې رابطې په منځ كې دېوال ودروي. دا لـه انسان سره د انسان د كشمكش يو مثال دى.

(دال): د انسان كشمكش لـه خپل ځان سره:

دا روحي كشمكش دى. په دې كشمكش كې د پېښو په نسبت كركټرايز ېشن ډېر مهم دى. د ذكر شوي سړي ښځه ممكن مايوسه شي، د طلاق فكر ورپېدا شي خو لـه اولاده يې زړه نه كېږي. او لـه ځان سره په كشمكش بوخته شي.

(هـ) : لـه ټولنې سره د وګړي كشمكش:

هره هغه چاره چې ټولنيز ماهيت ولري، سياسي چاره يې بللى شو. په دې حساب، هغه ډراماتيك اّثار چې لـه ټولنې سره د وګړي مقابله انځوروي، سياسي ادبيات دي. هغه ليكوال او فلم جوړونكى چې ځان اجتماعي مقاصدو ته متعهد ګڼي، معمولاً خپل اصلي كركټر ته دا ډول كشمكش انتخابوي.

(و): ګروپي كشمكش :

چې يو ګروپ د بل ګروپ په خلاف وي. دلته خاص كركټر اهميت نلري، بلكې د اجتماعي ګروپ غړي ځان يو كس ګڼي او لـه بل اجتماعي ګروپ سره په كشمكش بوخت وي.

د يادولو وړ ده چې په يوه ډرامه يا فلم كې لـه مختلفو كشمكشونو استفاده كېږي.

كشمكش د مناسب والي او نامناسب والي لـه اړخه هم په څو ډوله وېشل شوى دى. لېكوال بايد په خپل اثر كې لـه لاندې دوه ډوله كشمكشونو استفاده ونه كړي:

(الف): ولاړ كشمكش (Static Conflict):

په دې ډول كشمكش كې كه څه هم مقابله روانه وي خو د مقابلې په موده كې حركت نه وي، يعنې هر څه ځاى په ځاى راڅرخي او كوم لوري ته لاره نه باسي.

لېدونكي لـه دغه ډول كشمكشه ستومانه كېږي.

د ولاړ كشمكش د رامنځته كېدو يوه وجه دا ده چې اصلي كركټر خپل هدف ته د رسېدو لپاره پياوړې اراده يا لازم قوت نه لري، يا دا چې اصلي كركټر په هدف كې اهميت او جذابيت نه ويني. په سناريو كې پكار دا ده چې هدف د اصلي كركټر لپاره مهم وي څو په دې ډول هغه لازم وګڼي چې ځان ورورسوي.

(ب): ټوپ وهونكى كشمكش (Jumping Conflict) :

كه د اصلي كركټر مقابل لورى كلكه اراده ونلري او لـه خپل هوډه په اسانۍ تېر شي، اصلي كركټر به د هدف په لور روان شي خو ليدونكي ته به دومره اسانه او سريع حركت جالب نه وي.

كشمكش بايد نه ټوپونه ولري او نه ولاړ وي.

ډراماتيك اثر چې سم ورغول شي او لـه عناصرو يې په ځاى استفاده وشي، لېدونكي ته تلوسه (Suspense)  ورپيدا كولى شي.

تلوسې ته كه د ډراماتيك اثر يو عنصر ووايو ممكن سمه خبره نه وي. تلوسه هغه كيفيت دى چې د ډراماتيكو عناصرو په ځاى استعمال يې، لېدونكو په ذهن كې رامنځ ته كوي. كه د فلم ليدونكي ته سودا ورپيدا شي چې څه به كېږي، معنا يې داده چې فلم تلوسه رامنځ ته كولى شي.

تلوسه لـه لويه سره په دوه ډوله زېږي:

1- د فلم ښه كركټر غواړي يو د خير كار وكړي او لـه لېدونكي سره تشويش پيدا شي چې هسې نه بدكركټر يې مخه ونيسي او جنجال ورته جوړ كړي.

2- د فلم بدكركټر غواړي منفي كار وكړي او د فلم ښه كركټر هـڅه كوي مخه يې ونيسي. ليدونكي په تشويش كې شي چې هسې نه ښه كركټر د بدو چارو په مخنيوي كې پاته راشي او بد كركټر خپل هدف ته ورسېږي.

د تلوسې د رامنځ كولو لپاره تر هرڅه ړومبى لازمه ده چې زموږ سناريو څرګند هدف ولري. لېدونكى كه د كركټرونو په هدف او مقصد پوه نه وي د هغو د عملونو لـه نتيجو سره يې دلچسپي نه پيدا كېږي. بله دا چې كركټرونه بايد روښانه انځور شي. كركټر كه روښانه انځور نه شي او لېدونكى د هغه لـه خصوصياتو سر په لا زمه اندازه بلد نه شي، ليدونكي ته نا اشنا ښكاري. موږ په واقعي ژوند كې هم د هغه چا لـه سرنوشت سره دلچسپي نه ښيو چې نه يې پېژنو. دغه راز د كركټرونو مناسب تركيب پكار دى، كه كركټرونه په خپلو منځونو كې د منافعو، مقصدونو، ذوقونو يا عقيدو تضاد ولري نو كشمكش نه پيدا كېږي او تلوسه نه زېږي.

د تلوسې د رامنځ ته كېدو لپاره بايد هغه خنډونه چي د كركټر په لاره كې وي، ناڅاپي او تصادفي راپيدا نه شي. تصادفي پېښه يوازې په هاغه شېبه كې چې واقع كېږي تلوسه پيدا كوي خو هغه پېښه چې د واقع كېدو وېره يا اميد يې راسره وي، د اوږد وخت لپاره مو په انتظار كې ساتي.

هر انتظار بايد منطقي وي او د ډراماتيك اثر لـه منځه راولاړ شي. دا سمه نه ده چې لېدونكي ته د يوې نتيجې د معلومېدو تلوسه پيدا شي خو بيا تر پايه پورې د نتيجې په باره كې هېڅ ونه ويل شي.

كه يو عاشق خپلې معشوقې ته حال واستوي چې يو داسې پټ پيغام درته لرم چې يوازې تا ته يې بايد واوروم او معشوقه حاضره نه وي چې عاشق وګوري او پيغام واوري، دا بحران او كشمكش دى، خو كله چې معشوقه د عاشق لېدو او د پيغام اورېدو ته حاضره شوه، دا د بحران اوج دى.

دا هغه پړاو دى چې بگحران ختمېږي. دغه پړاو بايد تر وسه وسه لنډ وي ځكه د بحران او لانجې لـه ختمېدو سره تلوسه ختمېږي او لېدونكي دلچسپي نه لري چې د بحران اوج اوږد شي.

البته كه سناريو ادامه لري نو د بحران لـه ختمېدو سره سم يو بل كشمكش او بحران پيلېږي.

په سناريو او بل هر ډراماتيك اثر كې د ورستي بحران اوج د پخوانو اوجونو په نسبت شديد وي.

د بحران اوج بايد دوه ځانګړنې ولري: لـه يوې خوا د لېدونكي لپاره ناڅاپي وي، يعنى داسې څه نه وي چې ده يې دمخه لا اټكل كړى وو او بله دا چې كله ليدونكى فكر ورباندې وكړي نو زړه ته يې ولوېږي چې هو، په داسې حالاتو كې خو بايد همداسې شوي واى.

په سناريو يا بل ډراماتيك اثر كې د بحران لـه اوجه وروسته د نتيجې (Conclusion)  نوبت رارسېږي.

دنتيجې په پړاو كې دغه دوه كاره تر سره كېږي:

1- د هغه حالت انځورول، بيا نول، معرفي كول او توجيه كول چې د بحران د اوج په وجه رامنځ ته شوى وي.

2- د سناريو راتلونكو پېښو، كشمكشونو او بحرانونو ته لاره اوارول او لـه راتلونكي پړاو سره د تېر پړاو تړل.

كه چېرته د بحران وروستى اوج وي نو نتيجه يوازې لومړۍ دنده تر سره كوي.

دلته ددې خبرې يادونه ضروري ده چې كه اوج ډېر هيجان انګېزه وي بيا بهتره ده نتيجه لږ اوږده شي څو په دې ډول ليدونكى د روحي ارامتيا وخت ومومي.

د ډراماتيك اثر د جوړښت په باره كې مو چې تر اوسه څومره خبرې كړي دي دغه جوړښت بايد نه يوازې سناريو بلكې د سناريو هره صحنه هم ولري.

د صحنې تعريف ته په پام سره په هغې كې دوه اړخه وينو: فزيكي او ډراماتيك اړخونه.

له فزيكي اړخه صحنه د زمان او مكان هغه لوښى دى چې پېښې پكې لېږدول كېږي. په فزيكي لحاظ يوه صحنه هغه وخت پاى ته رسېږي چې زمان يا مكان پكې بدل شي.

د سناريو يوه صحنه د هغې تر ټولو كوچينى كامل جز دى، يعنى هغه ټول ډراماتيك جوښت چې لـه پېژندګلوي پېلېږي او په نتيجې پاى ته رسېږي، په يوه صحنه كې هم موجود وي.

په سناريو ليكنه كې معمولاً هڅه كېږي چې په هره فزيكي صحنه كې يوه ډراماتيكه صحنه ځاى شي خو په ډرامه كې هره فزيكي صحنه معمولاً د څو ډراماتيكو صحنو ډګر دى. كه په يوه خزيكي صحنه كې يوازې يوه ډراماتيكه صحنه ولرو نو په سناريو كې به تحرك او تنوع زياته وي. البته، كله نا كله داسې هم كېږي چې د نساريو په يوه فزيكي صحنه كې څو ډراماتيكې صحنې او يا بالعكس په څو فزيكي صحنو كې يوه ډراماتيكه صحنه ځاى شوې وي.

په سناريو ليكنه كې چې صحنه يا دوو معمولاً ور څخه منظور د صحنې فزيكي اړخ دى.

هره صحنه د فلم د كيسې لږ تر لږه يوه كړۍ ليدونكي ته څرګندوي او دا د يوې صحنې اصلي هدف دى.

يوه صحنه كه څه هم مستقل وجود لري خو لـه وروسته وړاندې صحنو سره بايد دومره تړلې وي چې لېدونكى يې بېلېدو ته متوجه نه شي.

د صحنو د تړون لپاره دوو خبرو ته توجه پكار ده: يو دا چې صحنې بايد داسې سره ترتيب شي چې يو لـه بله وزېږي يعنې د محتوا لـه اړخه سره پېيل شوي وي. بله دا چې د تصويري اوصوتي شباهتونو او مختلفو تداعي ګانو په مرسته، صحنې د شكل او فورم په لحاظ لـه يو بل سره وصل شي.

د صحنو د تړلو لپاره لـه تضاد او شباهت څخه استفاده كېدلى شي. مثلاً په يوه صحنه كې به تصور كوو چې د (الف) د نيولو وخت رارسېدلى دى خو په ورپسې صحنه كې به وينو چې (ب) نيول شوى دى.

د فلم صحنې د پېښو، عملونو او حوادثو تر ټولو ډراماتيكه برخه رااخلي.

په فلم كې د ژوند انتخاب شوې شېبې د يو بل څنګ ته اېښودل كېږي، ځكه خو دلته صحنې لـه يو بل سره هاغسې خود په خوده تړون نه پيدا كوي لكه په واقعي ژوند كې چې يې وينو. دلته مجبور يوو د صحنو د تړون لپاره خواري وكړو.

د سناريو د هرې صحنې د رامنځ ته كولو لپاره اول پكار ده چې د هغې ظرف رامنځ ته كړو يعنې په دې ځان پوه كړو چې دا صحنه په كوم زمان او مكان كې ده او مقصد پكې څه دى او وروسته لـه هغه د صحنې محتوا وليكو يعنې دا چې په صحنې كې به څه كېږي. د صحنې د ليكلو يوه معمولي بڼه دا ده چې د پاڼې په سرباندې د صحنې نمبر، داخلي والى يا خارجي والى(يعنې سر پوښلى ځاى او كه ازاده فضا) او دغه راز وخت (ورځ شپه، ماسپښين، اته نيمې بجې ....) ليكو. د هغو كرښو اوږدوالى چې خبرې پكې را اخلو تر هغو كرښو يو څه كم وي چې هدايات پكې ليكو.

كه د خبرو اترو د ډول يا د كركټرونو د حالت په باره كې لنډه توضيح لرو، كولى شو هغه د كركټرونو تر نوم لاندې په لينديو كې وليكو.

د صحنې د ليكلو په وخت كله نا كله سناريو ليكونكى لازمه ګڼي چې د كركټر خبرې د هغه عمل د توضيح لپاره چې بايد لـه خبرو سره همزمانه تر سره شي، قطع كړي. دغسې توضيحات چې د يوه كس د خبرو په منځ كې يا د دوو كسانو د خبرو په منځ كې وركول كېږي، بايد د هدايتونو په څېر په اوږدو كرښو كې وليكل شي، ددغو توضيحاتو او د صحنې د وروسته وړاندې برخو تر منځ كرښه دې سپينه وي. دغه راز د دوو كسانو د خبرو ترمنځ سپينه كرښه بهتره ده.

دلته د يوې صحنې د ليكلو طرز ته پام وكړئ.

12 صحنه. خارجي -  په كابل كې د يوې خارجي موسسې د دفتر مخه –  سهار

"يو پيره دار د موسسې د مخې د غرفې څنګ ته په چوكۍ ناست دى. توپك يې په ورنو نو اېښى دى.

 پيره دار

نعيمي صاحب نشته.

 كامره لږ شاته ځي. عبدالروف راښكاري، لكه څوك چې د خپل اّمر  مخې ته په تواضع ولاړ وي، د پيره دار مخې ته ولاړ دى.

عبدالروف

له ما سره يې وعده وه.

پيره دار

(په داسې حال كې چې بلې خواته ګوري)

نشته.

 عبدالروف.

(ساعت ته ګوري)

ويل يې په اته نيمې بجې راشه زه به يم، اوس اته نيمې بجې دي.

 عبدالروف انتظار باسي چې پيره دار به  څه ووايي خو هغه هېڅ نه وايي. لكه د عبدالروف خبره چې نه غواړي واوري. عبدالروف له جېبه يوه پاڼه راباسي، چوكيدار ته يي نيسي.

 عبدالروف.

ته څه فكر كوې، بيا كله پسې راشم.

 پيره دار.

ولا هېڅ نه پوهېږم.

 عبدالروف لـه جېبه عريضه راباسي، پيره دار ته وروړاندې كېږي، هغه ته يې نيسي.

 عبدالروف.

نعيمي صاحب ته به ووايې چې هغه هم صنفي عبدالروف دې راغلى وو، ته نه وې، دا يې عريضه ده.

 چوكيدار.

په سترګو، ته بې غمه ځه، زه يې وركوم.

 عبدالروف.

ډېر تشكر، خير يوسې، كور دې ودان.

 چوكيدار

(لاس وراوږدوي)

خداى پامان، ځه، بې غمه.

عبدالروف د خداى پامانۍ لپاره په دواړو لاسونو د څوكيدار لاس نيسي او روانېږي.

چوكيدار

 (په غرفه كې د ايښي تلفون غوږى راپورته كوي، نمره وهي)

نعيمي صاحب، هغه عبدالروف راغلى وو، ځواب مې وركړ، يوه عريضه يې راكړې ده، د مقررۍ، در يې وړم.

 نعيمي

نه، څيرې يې كړه."

*    *    *

په پاسنۍ صحنه كې موږ د بشپړ ډراماتيك جوړښت ضروري عناصر ليدلى شو. په اول كې پيره دار او عبدالروف چې د صحنې اصلي كركټرونه دي، وينو، لـه موضوع سره بلدېږو او زمان (سهار) و مكان د (موسسې مخه) پېژنو. دا ټول د پېژندګلوۍ عناصر دي، خو د فلم روح لـه كشمكش څخه جوړه وي. ليدونكى په كشمكش پسې ګرځي او غواړي تلوسه احساس كړي.

عبدالروف غواړي لـه پيره دار څخه د خپل مشكل د اواري لپاره استفاده وكړي مګر هغه دلچسپي نه ښيي، لكه ځان چې تېروي. دا كشمكش دى او ورسره تلوسه هم پيلېږي.

صحنه د پيره دار په ځواب شروع شوې ده. دى چا ته ځواب وركوي؟ دا بل څوك دى؟ د چا پوښتنه كوي؟ ليدونكي ته چې په دې خبرو د پوهېدو شوق پيدا شي، معنا يې دا ده چې تلوسه پيل شوې ده. د صحنې په ابتدا كې د كامرې حركت او شاته كېدل د خوند او تنوع سبب ګرځي. موږ وويل چې د كركټرونو سم تركيب او هارموني، د ناكرارۍ د رامنځ ته كېدو او د ناكرارۍ د ختمولو لپاره د كركټرونو تر منځ د كشمكش د واقع كېدو لازمي شرط دى. دلته دواړه كركټرونه لـه يو بله بېل خو يو نه، بېل موقفونه او متضادې دلچسپۍ لري. د داسې كسانو يو ځاى كول مناسب تركيب ګڼلى شو.

دواړه غاړې غواړي چې خپله ناكراري ختمه كړي خو عبدالروف په دې طريقه چې لـه چوكيداره د خپل مقصد لپاره استفاده وكړي او چوكيدار لـه دې لارې چې عبدلروف ژر لاړ شي، دى پرېږدي. كله چې عبدالروف يوازې د عريضې په وركولو اكتفا كوي او ميدان پرېږدي دا د هغه بحران اوج دى چې د كشمكش په نتيجه كې رامنځ ته شوى وو.

د بحران اوج بايد هم منطقي وي هم نا څاپي. ناڅاپي خو ځكه دى چې موږ هېڅ نه پوهېدو چې عبدالروف به په دې طريقه ستنېږي او منطقي ځكه دى  چې كه يې داسې نه واى كړي نو څه به يې كول؟

د نتيجې په وخت كې يعنې كله چې چوكيدار لـه نعيمي سره په تلفون خبرې كوي، دې حقيقت ته رسېږو چې چوكيدار ځكه عبدالروف ته بې اعتنا وو چې نعيمي پخپله د خپلو اشنايانو په غم كې نه دى. د نتيجې په پړاو كې وينو چې د بلې صحنې رامنځ ته كېدو ته هم لاره اواره شوې ده، ځكه عبدالروف نه پوهېږي چې نعيمي يې د مقررۍ په غم كې نه دى يا يې په وس كي نه ده نو څرنګه چې عبدالروف ډېر مجبور معلومېږي هغه به خامخا د خپل پخواني ټولګيوال د موندلو هڅه كوي.

په يوه ښه ډراماتيك اثر كې هره صحنه د ځينو صحنو لور او د ځينو نورو مور ده.

د سناريو د ليكلو په وخت كې دا ضرور نه ده چې خپل كار خامخا لـه لومړۍ صحنې پيل كړو. دغه راز دا لازمي نه ده چې لـه كوم ځايه سناپسس (د سناريو خلاصه) او يا خامه سناريو شروع كېږي، لـه هماغه ځايه بشپړه سناريو هم پيل كړو.

په اولـه صحنه كې موږ پېژندګلوۍ ته ډېره اړتيا لرو خو كه يو څه كشمكش پكې نه وي، يوازې پېژندګلوي به د ليدونكي زړه په تنګ كړي. دغه راز كه په سر كې كشمكش ډېر وي ممكن تر پايه يې ونه ساتلى شو. لـه ډراماتيك اثره خو تقاضا كېږي چې كشمكش او بحران او تلوسه پكې وار په وار زياته شي. دغه راز كه كركټرونه ونه پېژنو او د هغوى د هـڅو په مقصد ونه پوهېږو، ممكن د هغو لـه كشمكش څخه خوند وانه خلو.

د سناريو ابتدا دغسې خبرو ته په پام سره پيلوو.

د فلم د پاى په باره كې هم ډېرې خبرې كېږي. زما په خيال سناريو ليكونكى بايد دا دوه خبرې هېرې نكړي. يو دا چې د بشپړې سناريو اوحتى د خامې سناريو تر ليكلو دمخه د پاى په باره كې د روښانه تصور لرل ضروري دي. د پاى په باره كې د بشپړ تصور لرل د سناريو ليكنې كار اسانوي او سم لوري ته يې سيخوي.

بله دا چې كه د پاى په باره كې دوه زړي اوسو او هېڅ نتجې ته ونه رسېږو بيا بهتره دا ده چې خوشحالوونكي پاى ته ترجيح وركړو.

 اسدالله غضنفر

 

+  Sat 8 Nov 2008 5:36 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 

غزل

سمیع الله امینی

نن بيا د چا ښېرا لږيږي راته

لاس مې بې سېكه سره تاويږي

 

زه مې جانان ته د روغتيا دوا كړم

خو لا ناروغ شي نه رغيږي راته

 

يا يې را روغ كړه يا يې هېر كړه رانه

كه  نو سمه بلا كيږي راته

 

نه يې په ښو نه يې په بدو پوه شوم

چې دا به څه وخت پخلا كيږي راته

 

زما خو يې زړه په مړو مړو يوړ رانه

خدايه! چې څه وخت به ړنديږي راته

 

ښېرا به نه كړم كه نه خداى مكړه بيا

په سر خوږ، په زړه به خوږيږي راته

 

اميني د مينو له ښېرا ډار كا

كنه نو لوړو ګړنګونو ته بۀ لويږي راته

 

+  Sat 8 Nov 2008 5:18 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د اوباما برى او نړيوال غبرگونونه

د استراليا لومړي وزير کيفن روډ د بارک اوباما برى ستايلى او ويلي چې د مارتن لودرکينگ خوبونه يې ريښتيا کړل .

 

دغو مشرانو په خپلو غبرگونونو کې په نړۍ د ترټولو ځواکمن هېواد له نوي ولسمشر سره د مرستې او ملاتړ اعلان کړى دى .

د امريکا د ننه، د دغه هېواد په پلازمېنه واشنگټن کې د خوښۍ شېبې لمانځنې کېږي او د اوباما له برياليتوب سره عام خلک سرکونو ته راوتلي او د خوشالۍ نڅاگانې کوي .

د امريکا تر سپينې ماڼۍ چار چاپېره شاوخوا دوه زره کسان راټول شوي او يو بل ته مبارکي وايي او د ټولو په خولو کې د ' اوباما' نوم يادېږي .

٦٤ کلن ټېډ هوارډ، چې له خوښۍ نه په کاليو کې نه ځايېږي وايي چې : '' هېڅکله مې هم دا سوچ نه کاوۀ ، چې دا ډول ورځ به لمانځم .''

د اوباما نيا، سارا انيانگو د کينيا په کوګيلو کې د بارک اوباما پر بريا خپله خوښي څرګندوي.

هوارډ، چې په ١٩٦٠ کال کې يې د جان کينډي لپاره په ټاکنو کې برخه اخيستې وه، وايي چې دا د اوباما لپاره يوۀ سياسي بريا نه، بلکې عاطفي کاميابي ده .

د ټاکنو د پايلو له اعلانېدا وروسته سمدلاسه د امريکا 'پخواني ولسمشر' جورج ډبيلو بوش د تېلې فون له لارې اوباما ته د ولسمشرۍ مبارکي وويله او ژمنه يې وکړه، چې ده ته به د چاروواگي په يوۀ ښه فضا کې وسپاري .

بوش اوباما ته وويل: '' ښاغليه ټاکل شويه ولسمشره! زما له خوا مبارکي ومنه، نن شپه ستا، ستا د کورنۍ او ملگرو لپاره ډېره د خوشالۍ شپه ده. ''

نړيوال غبرگونونه

برتانيا:

د برتانيا لومړي وزير گورډن براون اوباما ته مبارکي ورکړې او زياته کړې ده، چې دا د دۀ د فعالو سياستونو نتيجه وه . . . ده هم داسې يو راتلونکى غوښت .

ښاغلي براون ټينگار کړى چې د متحدو ايالتونو او برتانيا ترمنځ د اړيکيو د ټينگولو هڅې به کوي.

افغانستان:

افغان ولسمشر حامد کرزي د امريکا نوي ولسمشر بارک اوباما ته د بري مبارکي ويلې او زياته کړې يې ده چې دۀ (اوباما) د نړۍ او په ځانگړي ډول د امريکا د تاريخ نوې پاڼه پرانسيته .

فلسطين:

د فلسطين ولسمشر محمود عباس ديموکرات سناتور بارک اوباما ته د امريکا د ولسمشرۍ په ټاکنو کې مبارکي ويلې ده او دې ته يې هڅولى چې د اسرايلو او فلسطين ترمنځ د روانې شخړې لپاره سولې په پروسه کې خپلې هڅې گړندۍ کړي .

اسرايل :

بل خوا د اسرايلو د بهرنيو چارو د وزارت وياند يگال بالمور ويلي چې د اسرايل او امريکا ترمنځ راتلونکو اړيکيو ته خوشبين دى او اوباما ته يې د مبارکي پيغام استولى دى .

چين :

همدارنگه د چين ولسمشر هوجينتاو اوباما ته د بري مبارکي ويلې او هيله يې ښوولې ده چې د دواړو هېوادونو (چين او امريکا) ترمنځ دوه اړخيزه نوي اړيکي سره ټينگ شي .

عراق:

او په بغداد کې د عراق د بهرنيو چارو وزير هوشيار زيباري هيله ښوولې چې واشنگټن به د بارک اوباما په مشرۍ له عراق سره خپله ''ملگرتيا ژر غوڅه نه کړي'' .

جاپان:

د جاپان لومړي وزير تارو اسو هم اوباما ته مبارکي ويلې او له دۀ سره يې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړيکيو د ټيگښت ژمنه کړې ده .

اروپايي ټولنه:

اروپايي اتحاديې هم ښاغلي بارک اوباما ته د امريکا په ولسمشرۍ کې د برياليتوب مبارکي ويلې او هيله يې څرگنده کړې، چې اوباما به له خپل فعاليت سره سم په نړۍ کې د سولې او امنيت د راستو جوگه شي .

فرانسه :

د فرانسې ولسمشر نيکولا سارکوزي او د دغه هېواد د بهرنيو چارو وزير برنارد کوچنر هم په خپل وار بارک اوباما ته مبارکي ويلې ده او زياتوي چې : فرانسه، اروپا او نړيواله ټولنه د اوباما تېز فعاليت ته اړتيا لري، او اوسمهال نړۍ لا زيات امن، عدل او ټيکاو ته اړتيا لري .

د مارټن لودر کينگ د خوب ريښتيا کېدل

د استراليا لومړي وزير کيفن روډ هم د بارک اوباما برى ستايلى او ويلي چې د مارتن لودرکينگ خوبونه يې ريښتيا کړل .

نيوزيلېنډ:

د نيوزيلېنډ د وزيرانو مشرې هيلين کلارک هم اوباما ته د بري مبارکي ويلې او ويلي دي چې هېواد تمه لري، چې له امريکا سره خپل اړيکي پياوړي او ښه کړي .

آغلې کلارک زياته کړې، چې نړيوالې ټولنې ته د روان نړيوال مالي کړکېچ سربېره نور زيات گواښونه هم مخامخ دي ... موږ به له ټاکل شوي امريکايي ولسمشر اوباما او د دۀ له ډلې سره د دغو ستونزو په له منځه وړلو کې خپلې هڅې ونه سپموو .

کينيا:

او په کينيا کې – چې د ښاغلي اوباما پلرنى اصلي ټاټوبى دى – د دغه هېواد ولسمشر مواى کيباکي د راتلونکې پنجشنبې ورځ، چې د نومبر له شپږمې سره برابره ده، د امريکا د ٤٤ ولسمشر بارک اوبا د بري په خوشالۍ کې رسمي رخصتي اعلان کړې ده .

د کينيا تلوېزيون ښاغلي اوباما ته د ولسمشر کيباکي له خولې هم د مبارکۍ پيغام خپور کړى دى .

+  Sat 8 Nov 2008 1:42 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

دا زه پاگل وم؟ (١)

(لومړۍ برخه)

دا زۀ پاګل وم؟

نۀ وم پوهـ چې دې حوالات کښې زما دا څوېمه ورځ وه. د دې نه هم نۀ وم خبر چې د نظام پور د تاڼې نه پس ئې په کومو کومو تاڼو ګرځولى يم او بيا ئې دلته راوستى يم. او کۀ رښتيا رانه تپوس کوئ نو چې سترګې مې وغړولې او چاپېره مې وکتل نو دغه وخت زۀ په دې هم نۀ پوهېدم چې دا زۀ چرته يم او څۀ دپاره پروت يم. البته دومره پوهـ شوم چې د تندې د زوره ما اوبۀ وغوښتې. يو ځل مې وغوښتې، بيا مې وغوښتې او بيا مې وغوښتې او ما ته چا ووې چې "هلکه! اوبۀ غواړي" او چې ما دغه اواز پسې وکتل نو د اوسپنې د جنګلې نه بهر ټوپک په لاس خړه وردۍ کښې سړى ولاړ وۀ. ما ووې چې دا خو تاڼه ده، ولې هغه تاڼه نۀ ده کومه کښې چې زۀ د نن نه، نۀ يم خبر، څو ورځې مخکښې پروت وم، ځکه چې د هغې فرش په سيمټو پوخ وۀ او د دې فرش د زړو خښتو وۀ چې ټولې ماتې ګوډې شوې وې او هغې کښې چې به زۀ پروت وم نو يو سړى به راسره بل هم اوږد اوږد راتلى شو، دې کښې ايله زۀ غزېدلى شوم. نو بس دومره پوهـ شوم چې بنده چرته بلې تاڼې ته ئې راوستى ئې. دغه پوهېدل وو او دې سره زما مغزو کښې هغه هر څۀ راګرځېدل وو، کوم چې به هره نوې تاڼه کښې ما سره کېدل، يا به ئې پرې ويرولم او دلته ما ته دې زړۀ ووې چې بنده بد دې وکړل چې اوبۀ دې وغوښتې او په خپله خُلۀ دې ځان ته ګند جوړ کړو. اوس به درته د اوبو په ځائى د چيلم اوبۀ، متيازې يا د غُلو غوشيانو ګړوبى راوړي او درته به وائي چې "هن اوبۀ واخله" چې تۀ ئې د بوئي نه وويرېږې او نۀ ئې اخلې يا ئې نۀ څښې نو په زور به ئې درته په خُلۀ دراړوي. کۀ تۀ سل کوې او کۀ زر دغه سلوک به درسره کېږي. تا ته چا وې چې تۀ اوبۀ غواړه؟ د تندې نه مړ ښۀ ئې خو اوبۀ مۀ غواړه. کۀ قسمت کښې دې وي نو بيا به کۀ خېر وي د بېړو ګودر سره د لنډي په غاړه د خوږو، رڼو، يخو او تکو سپينو اوبو ډک ډُوک لنډى درته مخکښې په مکېز مکېز بهېږي. کۀ څښې ئې کۀ لامبې پکښې، کۀ لوبې پکښې کوې، کۀ هسې ورته ګورې خوشحالېږې، خپل واک او اختيار به دې وي چې څۀ دې زړۀ غواړي هغه به کوې او کۀ قسمت کښې دې نۀ وي نو ځه په زړۀ دې هيڅ ارمان نۀ دى پريښى، د خپل کور د خوږ کوهي د شېرينو اوبو نه ئې واخلې د دهلي د جمنا د غاړې تر سپينو اوبو دې ښۀ ارمان رژولى دى. اوس چې تر څو د دې ظالمانو په ولقه کښې ئې او د اوبو په ځائى درته الا بلا درکوي نو تۀ ترې اوبۀ څله غواړې.
په زړۀ کښې مې دا وکړه چې د دې نه پس به اوبۀ نۀ غواړم ولې چې اوس مې غوښتې دي نو د دې به څۀ چل کېږي. دلته راته زړۀ ووې چې راشه سترګې پټې کړه او ځان په زور اودۀ کړه او چې اودۀ ئې نو کېدى شي چې څۀ لحظه د پرزولو نه بچ شې. نو بس سترګې مې پټې کړې او په زړۀ کښې مې د جهان د اوبو ګودرونه، د کوهيانو غاړې، د چينو خوا، د سيندونو څنډې راپره کړې. اوس به د اميرو د شين ډنډ په غاړه ولاړ وم او اوس به د دير يخ تالاب ته ورسېدم، دلته مې د اباسين په غاړه په لپه اوبۀ څښل په زړۀ راورېدل او هلته بيا د غوربند سيند ته ناست وم چې په خپل اوويشت اتۀ ويشت کاله عمر کښې مې څومره اوبۀ ليدلې وې او خداى شته کۀ د دې تاڼې نه بهر مې بيا رايادې شوې هم وې، ولې اوس د بتکونو او ډنډونو نه راواخلې تر کوهي، ولې، سيندونو او نهرونو تړلې اوبۀ راته داسې رامخکښې کېدې لکه چې بس پرونۍ خبره وي. دې کښې زۀ د نجيب تالاب هغه شپږ ګزه غرق کوهي ته ورسېدم کوم چې ما په اخري ځل د نن نه پنځلس کاله مخکښې ليدلى وۀ او د دې نه مخکښې به د هر اتوار په ورځ چې مونږ ښکار ته يا خشاک پسې مېرې ته لاړو نو د دې کوهي سلام به مو ضرور کولو ځکه چې زمونږ په مېره کښې تر لرې لرې دغه يو کوهى وۀ او چې هر ځائى به تندې واخستو او ژبه به مو اغزي شوه نو دې کوهي ته به مو ځان رارسولو. زمونږ دپاره دا کوهى د آب حيات چشمه وه چې هره ورځ به پرې بيا راژوندي کېدو. زۀ په خپل فکر کښې دې کوهي ته راورسېدم نو په زړۀ کښې خوشحال شوم. ما وې چې اوس تنده نۀ شي ټينګېدې. چې بورکه مې کوهي ته ورښکته کړه، نو د سپېرې پړى لنډ وۀ، اوبو ته نۀ رسېده. سمدستي ما د خپل سر نه تاؤ څادر ته لاس کړو چې دې پورې ئې وتړم او اوبو ته ورسي. دلته زما خيال نۀ وۀ، ناڅاپه مې دواړه لاس په سر پورې پټکي کړي څادر ته يوړل نو غر شو چې بورکه سره د پړي کوهي ته لاړه او زما د خُلې نه چغه وخته "مِهردله!" (مهردل زما تربور دى او هر ځل به يو ځائى مېرو ته تلو او دې کوهي نه به اکثر هغۀ اوبۀ راوکښلې). د چغې سره مې سترګې وغړېدې. مخامخ د نجيب تالاب کوهى نۀ وۀ، خواوشا مهردل نۀ وۀ، په سر مې پټکى کړى څادر نۀ وۀ او زۀ د دولسو ديارلسو کالو هلک نۀ وم. دا تاڼه وه. مخامخ د تورو سيخونو جنګله وه، چارچاپېره پاخۀ دېوالونه، پاس مضبوط چت وۀ، د جنګلې نه بهر اوۀ اتۀ سړي ولاړ وو ما ته ئې نېغ نېغ کتل او زۀ نيم بربنډ د ماتو ګوډو خښتو په فرش پروت وم. دلته زر خداى راياد کړل چې بنده دا خو تۀ قېدي ئې او تاڼه کښې پروت ئې.
دې کښې جنګله پرانستې شوه او يو سړي چې ما مخکښې هيچرې نۀ وۀ ليدلى د ښيښې ډک ګلاس راوړو او ما ته ئې رامخکښې کړو، وې چې "واخله خانه اوبۀ وڅښه". ما اول ګلاس ته او بيا سړي ته او بيا چاردېوارۍ او د اوسپنې جنګلې ته وکتل نو دې زړۀ راته ووې چې دا ئې څۀ نوى شرارت جوړ کړى دى او د دې سره مې ټک شو چې ګلاس ته سُوک راخلاص کړو او سړي ته مې ووې چې لرې کړه دا متيازې هغه چا ته يوسه چې چا درکړي دي او ما بيا خپل شلېدلى څادر واغوستو او اودۀ شوم. ولې اودۀ کېدى چرته شوم، زړۀ مې درزېدو چې دا سړى به ما سره څۀ عمل کوي. ځان ته په زړۀ کښې بد رد وايم چې کم عقله! ګلاس ته دې سُوک ولې ورکولو؟ د هغۀ هسې هم زړۀ د لېوانو دى او تا غصه هم کړو، اوس ټينګ شه ورته، هر څۀ چې ئې درسره وکړل.
زړۀ کښې دا خبرې کوم او پټ پټ د څادر په سُوري کښې هغه سړي ته هم ګورم او د جنګلې نه بهر ولاړو سړو ته هم. دې سړي د هغه ګلاس ټوکړې راټولې کړې او يو سوړ اسوېلى ئې وکړو او بيا ئې ما ته ووې "خانه! دا متيازې نۀ دي، دا لېمن جوس دى. تۀ ډېر تږى ئې او کمزورى ئې. زما درباندې زړۀ اوسو او درته مې راوړى دى." دې وېنا سره ئې جنګلې کښې ولاړو کسانو کښې يو سړي ته اواز وکړو "فلانکي... ورشه هغه بوتل هم راوړه او اوبۀ هم او بل ګلاس هم". ما چې د څادر د سُوري نه وکتل نو ټول کسان زوړند غوندې وو. يو پکښې ووې "ښه خان" او منډې ئې کړې. دلته ما زړۀ کښې کرل رېبل شروع کړل چې خدايه! دا لا څۀ قيصه قطاره ده. دلته راته دې زړۀ صلاح راکړه چې بچُو! دوکه درسره کوي، دا ئې درسره څوک چالاک تاڼېدار مقرر کړى دى او دې درباندې په چل ول څۀ بلا څښوي او بې ځانه بې سوله کوي دي. د هغې نه پس به دې د لاسو پښو نه تړي او هغه عمل به درسره کوي، بلکې د هغې نه زيات، ګنې نو په تاڼه کښې دا لا څوک د فرښتې زوى راغلو چې ستا په تنده او کمزورتيا ترس کوي ترس – او دې دنيا کښې ترس، ترس او دې دنيا کښې....! بس د دې ګردان مې د ځان سره شروع کړو او دې کښې دومره ګرم شوم چې د بانګ په اواز مې د يو ټوپ سره يوه چغه وويسته چې ترس او دې دنيا کښې؟ چې کتل مې څادر مې د ټوپ سره دوه ځايه شوى وۀ او "خان" غريب سره د ګلاس د ماتو ټوکړو ګُټ کښې داسې غلى ولاړ وۀ لکه چې د جومات په ګُټ کښې غونډ کړى صف. او اخوا جنګله لرې شوه، يو سنتري او دوه د سپينو جامو سړي راننوتل، ولې د راننوتو سره ورته ګُټ کښې ولاړ خان ووې چې "هلکو! څۀ ورته وايئ مۀ."
"څۀ ورته وايئ مۀ" ميراتې فقرې راته د نظام پور د تاڼې د کپتان صاحب خبره راياده کړه چې په کومه شپه هغه راغلى وۀ نو ټولو تاڼېدارانو او سپايانو ته ئې نصيحت کړى وۀ چې ګورې دۀ ته څۀ وايئ مۀ، ولې هم هغه شپه بلکې هم هغه وخت هم هغه تاڼېدارانو او سپايانو د هغه کپتان سره خوا کښې چې ما سره کوم سلوک وکړو نو ما وئيل خدايه! دا کپتان نۀ وې راغلى او چې بيا راغلى وى نو دې تاڼېدارانو ته ئې زما د همدردۍ دا نصيحت چې "دۀ ته څۀ مۀ وايئ" نۀ وې کړى چې د دې تاڼېدار د حوالات دننه د يو نوي سړي دې حکم ما ته د نظام پور د تاڼې د هغه نوي راغلي کپتان حکم او د هغې نه پس د سلوک نقشه رامخکښې کړه نو دې زړۀ نه مې تپوس وکړو چې بنده اوس څۀ کول پکار دي؟ خو يو خوا ډانګ بل خوا پړانګ؛ يو خوا د تېښتې او خلاصي هډو چرته رؤ نۀ وۀ او بل خوا دوه، درې، څلور، شپږ، اتۀ، لس او خداى خبر چې څومره سپايان وو، د هغوي کنځل، وهل، ټکول، پرزول، تزنول او څۀ نۀ وو؟ د فکر اسونه مې ډېر وزغلول خو هيڅ لار ګودر معلوم نۀ شو. اخر مې مغزو کار وکړو او زړۀ ته مې يوه داسې خبره راغله چې ارمان مې وکړو چې دا فکر مې نظام پور تاڼه کښې چرته وۀ؟ ما خو هره ورځ، هره ګړۍ د خودکُشۍ په سوونو لارو چارو سوچ کړى وۀ، ولې دا اسان ترکيب ولې مغزو ته نۀ وۀ راغلى؟ خدايه! چې د دې دومره کړاک او شرمندګو نه پس دې دا تجويز راښئيلو نو کۀ هغه وخت دې راباندې فضل کړى وى نو څنګه به ښه وه.
دا مې زړۀ کښې ووې او سترګې مې پټې کړې. چې څومره زور وۀ راکښې ټول مې پښو ته ورکړو او په جنګله ورخلاص شوم، چې يو دړچ سره خپله ککرۍ تس نس کړم او ځان د دې کشالو نه خلاص کړم. ولې اخوا سپايان خو هم بُتان نۀ وو. هغوي بيا راننوتي وو او چې د اوسپنې جنګلې ته رسېدم نو مخکښې هغوي ولاړ وو. يو خو يو طرف ته شو ولې کاش چې بل هم يو طرف ته شوى وى، هغه بدبخت اخوا نۀ شو. زۀ ئې ايسارولم او يا ئې رانيولم، ولې غرز شو چې زما د تاوه په جنګله ورولګېدو او چې څومره خُوږېدو خُوږ شو، خو ارمان چې نۀ هغۀ سر وخوړو او نۀ زما ککرۍ ترې ترې شوه او چې په ځان پوهېدم نو هغه بل سړي رانه لاس تاؤ کړي وو او بيا ئې نيولى وم. دوه درې کسان نور هم راننوتل او ما نه چاپېر شول. خان ورته ولاړ دى او بيا بيا ورته وائي چې "پام ګورې څۀ ورته ونۀ وايئ، بس وې تړۍ چې په ارام شي." چې دې دا ووائي نو زۀ دې زړۀ کښې ووايم چې بنده راګېر ئې کړې، بيا دې تړي او بيا د نظام پور د تاڼې هغه سلوک درسره کوي. چې زړۀ کښې دا ووايم نو بيا زور کړم، وايم چې هر څنګه چې وي چې د دې سړو نه ځان خلاص کړم او په مخامخ جنګله خپل سر ختم کړم، مګر دا ارمان مې خداى ونۀ رژوو نو ساعت پس چې پوهېدم نو سُوټ بوټ تړلى شوى وم او د خان په رحم و کرم پروت وم، ورته مې په ويره ويره کتل چې دې به اوس څۀ حکم کوي. هغه ما ته رانزدې شو او لاس ئې زما سر ته رااوږد کړو. زۀ پوهـ شوم چې پوزه درته بندوي او بيا درته په زور خُلۀ کښې دغه الا بلا دراړوي نو دې زړۀ کښې مې ووې چې راشه مخکښې د دې نه چې دې درباندې لوبې وکړي تۀ د دۀ لاس ته چَک ورواچوه او داسې زور ورکړه چې بوټۍ ترې بېلې کړه او ښۀ زړۀ پرې يخ کړه.
ما ځان غلى کړو خو چې د دۀ لاس زما د خُلې زد کښې راغى نو خُلۀ مې ورواچوله. خو خان هم ډېر استاذ وۀ، ځان ئې بچ کړو او ډېر په تېزۍ ئې زما سر دواړو لاسونو کښې ونيو. اوس هغه دا کوشش کوي چې زما خُلۀ د زمکې نه راپورته کړي، سم ستوني ستغ مې اودۀ کړي او زۀ دا کوشش کوم چې خُلۀ د زمکې نه ونۀ خوزوم، لۀ دې ويرې چې کۀ خُلۀ پورته کوم نو خداى خبر چې دې بوتل کښې ئې دا زيړې زيړې، خړې خړې د کوم ځناور پليتې متيازې راوړې دي. لږه لحظه پس هغه زورور شو او زما سر ئې نېغ کړو.
چې دۀ مې سر نېغ کړو، ما په زړۀ کښې د څلورو ګُټو باباګان راولړزول. ما وې خدايه! دا پاکه خُلۀ چې تر نن ورځې په هيڅ هغه پليتۍ نۀ ده ګنده شوې چې تا ورته پليتي وئيلې ده، د دې ظالمانو د لارې د پليتو نه ئې وساتې. د دې دعا سره مې د خوشحال بابا دا شعر هم راياد شو چې:
د زمري په خُلۀ کښې مۀ پرېږده همت
نو دې زړۀ کښې مې ووې چې زړۀ کښې خداى هم يادوه او همت هم مۀ پرېږده او راشه کۀ اوس نور هيڅ نۀ شې کولى نو خُلۀ خو بندولى او سترګې خو پټولى شې کنه. نو بس خُلۀ مې ښه بنده او سترګې مې پټې کړې. اوس بس دغه هومره پوهـ شوم چې دوه لاسه کښې زما سر چا نيولى وۀ او نورو دوو لاسونو زما د سر لوئي لوئي ويښتۀ او بې حجامته اوږده ږيره او لوئي برېت سُتره کول. لحظه پس زما سر د لاسونو نه خلاص شو، ولې خلاصېدو سره سمدستي ما بيا سر تاؤ کړو او خُلۀ مې په زمکه داسې ولګوله لکه چې مې چَک پرې لګولى وي.
اخوا په کش کړپ پوهېدم چې جنګله لرې شوه او پورې شوه. خان ووې "راځئ هلکو! پرې ئې ږدئ" او يوه لحظه پس مې واورېدل چې خان چا سره په زور زور خبرې کوي. ما غوږونه تکۍ کړل چې څۀ وائي او چا سره لګيا دى، ولې زۀ د خان خبرې اورم او هغه خوا نه څوک جواب نۀ ورکوي. خان وې "څوک ئې؟ زۀ د فلانکۍ تاڼې نه خبرې کوم. د کرائمز برانچ والا څوک نشته؟ ... په کوم نمبر به وي؟ ... ښه ... ښه ... ښه، څۀ وخت به راځي... هن ... ښه ده نو چې راشي نو ورته ووايه چې د فلانکۍ تاڼې نه ټېلفون شوى وۀ او ستاسو هغه ملزم نن سترګې غړولې دي خو پاګل شوى دى، زر خان راواستوئ مونږ ئې ذمه واري نۀ شو اخستى، هسې نۀ چې څۀ لانجه پېښه شي، هغه ډېر خراب دى، ... نه ... نه په يو سپاهي کار نۀ کېږي. خان ته ووايه چې خپله راشي، او ... او ... ډېر خراب دى...، نه نه ځان ئې په زور نۀ دى پاګل کړى... نه... نه سړيه! اخر مونږ هم شل کاله پوليس وخوړو، ښه دى، ... نو ضرور ګورې. وعلېکم السلام."

 

+  Sat 8 Nov 2008 12:48 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د پښتو وتلی شاعر شفیع الله بابرزی ) مرکه(

د پښتود مشهورو شاعرانو له ډلي  څخه یو هم شفیع الله بابرزی دی . د بابرزی زیات شعرونه نغمی ویلی دی . او بابرزی په دی مرکه کی د خپل ژوند او کار په باب تاسو ته معلومات در کوي.  بابرزي کابل پوهنتون د کرهڼي پوهنځى  لوستلي او اوسنۍ نده یي  شاعر او د شمشاد د ټلويزيون د سندرو ويلو د برخې مسؤلیت ده .بابرزی اوس تنکۍ ځوان نه دی چې واده یی نه وي کړی بلکه   واده يې کړى او څلور ماشومان لري . هغه په نړۍ کې د پښتو د ژبې د استعداد لرونکي شاعرانو له ډلې څخه شمېرل کېږي. د هغه کلمې د افغانستان په ګردچاپيره او سيمه کې ګڼ شمېر مينه وال لري. ګڼ شمېر افغانان او پاکستانيان د هغه کلمي په خپلو سندرو کې څرګندوي. 
پوشتنه:

له کوم وخت راهيسې مو شاعري ته مخه کړې او کوم څېز ستاسو د هڅونې لامل وګرځيد؟
زما د لومړي شعر ليکنې څخه ٢٤ کاله تېرېږي. بېلابېل دليلونه لامل کېږي څو څوک په شاعرى لاس پورې کړي. شاعر پارېدل کېږي، د هېواد، ټولنې، ستونزې، مينې، درد او يا د خپلې خوښۍ په پرتله مينه پيدا کوي دا ټول ددې لامل کېداى شي څو څوک په شاعري پيل وکړي.

کوم وخت تاسو سندرغاړو ته د  شعرونو په ليکلو پيل وکړ؟
کله چې زه شعر ليکم موخه مو دانه دى چې هغه په سندرې باندې بدل شي. دا د سندرغاړو مينه ده چې هغوي دې ته هڅوي څو زما د شعر څخه ګټه پورته کړي.
په کال ١٩٧٩ کې شمس الدين مسرور د دري ژبې لوموړنى سندر غاړى وه چې زما د شعر څخه يې په خپلو سندرو کې ګټه واخيسته. په هغه وخت کې د کابل پوهنتون محصل وم او تل مې دا هيله درلوده چې زما يو شعر دې په اخبار کې خپور شي او يا په ټلويزيون کې ولوستل شي.

کوم بل سندرغاړي ستا د شعرونو څخه کار اخيستې دى؟
وروسته، نورو سندرغاړو لکه منګل او نغمه، عبدالله مقري، ګلزمان، اسماعيل فيروز او عزيزه افغان، هما، يار محمد او نورو څو سندرغاړو په خپلو محفلونو کې زما د شعرونو څخه کار اخيستي دي.
ددې برسيره، د پاپ ګڼ شمېر سندرغاړي لکه فرهاد غفور، داود حنيف او فرهاد دريا زما د شعرونو څخه ګټه اخيستي ده. د زرو څخه زيات زما شعرونه په سندور بدل شوى دى.

آيا بهرنيو سندرغاړو ته مو شعر ليکلي دى؟
ګڼ شمېر پاکستانيو سندرغاړو چې د هغو په ډله کې خيال محمد، ګلزار عالم او نازيه اقبال دي زما د شعرونو څخه په خپلو سندور کې کار اخلي. هغوي زما شعرونه داسې کارولي دي چې ما هېڅ ورڅخه هيله نه درلود.
 
مينه د خپلو څنګه کېږي ماته چل نه راځي چې يو تر ټولو غورو سندرو څخه شمېرل کېږي آيا ستاسو شعر دى؟
هو! لومړى مې دا شعر يوه پاکستاني سندره غاړي ماسټر علي حيدر ته  ورکړ، خو هغه تراوسه زما نوموړى شعر نه ده لوستې او وروسته بريالى صمدي، سرفراز او اوس نغمې لوستي دي.

تراوسه مى څو شعري کتابونه ليکلي دي؟
دوه کتابونه مو چاپ کړيدي. يو يې د خيمې سورى او بل يې د بوره ونه دى.

تاسو ته د شعر ليکلو غوره وخت کوم دى؟
کله چې ښه احساس وکړم، ښه مفکوره را ته پيدا شي او را وپارېږم. 

د شعر د ليکلو څخه پرته نور څه بوختيا لرئ؟
په شمشاد ټلويزيون کې د موسيقي په برخه کې د مدير په توګه کار کوم.

کله چې په يو شعر کې ستاسو نوم ذکر شي څه احساس کوئ؟
د خوښۍ احساس کوم. داچې خلک زما کارونه خوښوي زما لپاره هرڅه دي.

ستاسو پيغام ستاسو مينه والو ته څه ده؟
په مينه، ملګرتيا او يوالي کې ژوند دى. مهرباني وکړئ د ورور وژني څخه لاس واخلئ او خپل هېواد ودان کړئ.

دا د شاغلی بابرزی د شعر یوه نمونه ده .
  
هغــــــه زړه دی


کلـــــه کاڼی کلـــــــه ګل شي هغــــــه زړه دی هغـــــــه زړه دی
کلــــــــــــه خپل کلـــه دبل شي هغــــه زړه دی هغـــــه زړه دی
زړه خــــــــوځـــــــای دمحبت دی داحســــــاس اوشفقت دی
دیارناستې پــــــکې تل شي هغــــه زړه دی هغـــــــه زړه دی

زړه دټـــــــول وجـــــــود پــاچــــا دی ځای دمینې اووفــا دی
کلــــــه مینـــــه کې پاګل شي هغـــــــه زړه دی هغـــه زړه دی

یادسترګــــــوپه غلــــو واوړې ځـــان ته نورغمــونه راوړې
کلــــــه ښـــکاردتوراوربل شي هغــه زړه دی هغــــه زړه دی

کلــــه کلـــه دغـــــــــــم غرشې خــــــوشالي ترینــــــــه بهرشي
دهرغــــــم سره بـــــدل شي هغــــــــه زړه دی هغــــــــه زړه دی

دشیشې په مثال پاک دی بس سرې وینې یې خوراک دی
چې بـــورا هـــــم بلبل شي هغـــــــــه زړه دی هغـــــــــه زړه دی

کلــــــــــه شــــــــــور شي دسنـــــــــــــــدروبابرزیــــــــــه دخبرو
یاټپــــــــــــه یا بــــه غزل شي هغـــــــه زړه دی هغــــــه زړه دی

 

+  Sat 8 Nov 2008 12:34 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

ايا د هايکو په اړه پوهېږئ؟؟

October 27, 2008 – 2:31 am

يادونه: درنو لوستونکو! دا زما لومړۍ ادبي ليکنه ده چې خپرېږي ، که په ليک ډول(style) ، منځپانگه او يا بله برخه کې څه نيمگړتيا ولري او يا هم څه تېروتنه پكې شوې وي ، نو د خواخوږۍ له مخې مو خپل اندونه راسره شريک کړى. (( مننه))

هايکو؟ او مخينه يې:

هايکو د جاپانۍ شاعري يوه ډېره ښکلې او کلاسيکه قبيلوي بڼه ده، چې د خپل جوړښت او آرونو د ډېر په زړه پورې والي له کبله يې د نړۍ د بېلابېلو هېوادونو د خلکو زړونه گټلي دي چې نه يوازې په جاپان، بلکې په ټوله نړۍ کې په مليونونو مينه وال او خوښوونکي لري.

هايکو له نن څخه څه د پاسه څلورسوه کاله وړاندې (١٦٠٠ز) په جاپان هيواد کې رامنځته شوه. لكه څنگه چې د عامو خلكو محصول گڼل كېږي همدا ډول يې د عامو خلكو په زړونو پاچاهي كوله ، د وخت په تېرېدو يې ورو ورو پراختيا وموندله او تر راورسته پيړيو (١٨٦٨ز) لا هم په خپله کلاسکه بڼه پاته شوه .

په لومړنيو وختونوکې د هايکو (Haiku) او ورسره دوو نورو ورته گړنو((اصطلاحاتو)) هوکو(Hokku) او هايکاى (Haikai) تر منځ تميز نه کېده چې په پايله کې په كال ۱۸۹۰ زېږيز كې د ماساوکا شېکي(Masaoka Shiki په هڅو له دې دريو څخه د هايکو اصطلاح د يو خپلواک شعر په توگه غوره او رامنځته شوه او د خلكو دپاره هم د منلو وړ وگرځېده. د وخت په تېرېدو سره يې ډېر پرمختگ وکړ ، په ليکبڼه او محتوا کې يې هم لږ ډېر بدلون رامنځته شو او ورو، ورو يې په خلکو کې مينه وال پيدا شول .

ويل كېږي ، دكره هايكو مخينه (تاريخ) د نولسمې پېړۍ له وروستيو څخه پيل كېږي. د اېډو د پېر (Edo-period۱۸۶۸-۱۶۰۰) د وتليو شاعرانو،ماتسو باشو(Matsuo Basho) ، يوسا بوسون (Yosa Buson) او كوباياشي اېسا(Kobayashi Issa) مشهورنظمونه په ځانگړي ډول هوكو( Hokku) ته پاتې كېږي او د هايكاى( Haikai) په تاريخ كې څرگند ځاى لري . خو اوس يې په اړه داسې فكر كېږي، چې د اوسنۍ هايكو بڼه يې غوره كړې. او له دې سره، سره په هايكو د خلكو دپاره(HAIKU for PEOPLE) اثر كې هم هايكو او هوكو سره يو گڼل شوي ، خو د دواړو تر منځ توپير پدې كېږي چې هوكو ته كلاسيكه هايكو او هايكو ته موډرنه هايكو ويلاى شو.

د هايکو ويي چې د( بشر نه شتون ) مانا ورکوي، د جاپاني ادبياتو تر ټولو کوچنى ، په يوه ساه ويونكى، لرغونى او ښکلى شعري جوړښت بلل کيږي، چې په نړيواله كچه د پوره شعريت، شهرت او ارزښت درلودونكې دى.

 

ايا هايكو كوم ځانگړى پېژند(تعريف) لرلاى شي؟!

پدې اړه يو نړيوال ليكوال كېرل چايلډ(Cyril Child) ليكي : څنگه كولاى شو چې په دقيقه او سمه توگه يو داسې شعري فورم ته پولې وټاكو، چې په څوپېړيو كې يې په مختلفو هيوادونو كې د پرمختگ او شهرت لوړو پوړيو ته ځان رسولى وي او نه هم ملي او نړيوالې ژبې او پولې پېژني؟

څنگه كولاى شو چې په پراخه پيمانه د هايكو هره بېلگه تعريف او يا له پامه وغورځوو؟

زه دې دواړو پوښتنو ته يوازې دا يو ځواب لرلاى شم چې : مونږ نشو كولاى.

خو لدې سره سره په ۲۰۰۴ ز كال د امريكا د هايكو ټولنې(Haiku Society of America) لخوا ورته څلورم كاري تعريف وړاندې شو: هايكو يو لنډ شعر دى ،چې په انځوريزه ژبه د يوې طبيعي يا موسمي تجربې خيال په شعوري بڼه لېږدوي او له انساني حالاتو سره تړاو وركوي.

 

معياري هايکو(Modern Haiku ):

دگردې نړۍ په کچه معياري او موډرنه هايکوپه کال (١٨٩٢ز) کې د ماساوکا شېکي(Masaoka Shiki ) له لوري را منځته شوه.هغه دهايکوکلاسکې بڼې ته، د نوي هنري ،معياري او کره شعري فورم حيثيت ورپه برخه کړ، خو پدې ونه توانېد چې د هايکو هغه کلاسيک قبيلوي جوړښت وربدل کړي، چې د موسمي شاليد(Theme) سر بيره ټوليز وزن پکې ١٧ څپي دى، او دمصرعو له مخې يې د څپو ويش ۵ -۷ -۵ دى.

د هايکو يو بل ستر جاپانى ليکوال هېكيگوټو Kawahigashi Hekigoto))، د شېکي هغه دوه اصله چې د نسبي كره او پوره هايکو ليکلو لپاره د بنسټيز ارزښت درلودونکي دي، داسې رالېږدوي:

١: هايکو بايد واقعيت ته ژمنه وي ، تر دې چې که هيڅ راښکون هم ونلري.

٢: د شاعر د لومړني تفکر اهميت او بريا پدې کې دى ، چې د ورځني ژوند کړه- وړه په سيمه

اييزو رنگونو انځور کړي.

 

 

د هايکو نچوړ:

د هايکو د نچوړ په اړه ويل کيږي، چې په لومړي سرکې ( د منځته راتلو د پيل پړاو کې) مذهبي ، دوديزه او مهالي مسايلو ته پکې پاملرنه کېده ،همدا ډول د وخت د واکمنو ستاينو او وياړنو، ساندو او ويرنو ته به هم د هايکو جامې وراغوستل کېدې ، چې وروسته پکې عشقي، فلسفي ،ټولنيزو او يو لړ نورو مسايلو هم ځاى وموند، چې لدې ټولو څخه يې عشقي برخه ډېره خواره وه او لا هم ده. خو د وخت په تېرېدو، هغه يوازېنى آر چې تر پايه پکې پاته شو او لا هم پاته دى، د هايکو طبيعي رنگ ، يا موسمي شاليد(Theme) دى.

موسمي شاليد(Seasonal theme):

څرنگه چې مخکې وويل شول ، له هرې هايکو بايد يو موسمي څرک تر سترگو شي او بايد يوه Kigo (هغه ويوكى يا لفظ دى، چې ترې په هايكو كې د ځانگړي موسمي حالت څرك تر سترگو كېږي) ولري،يا په بله مانا، هايكو بايد داسې وليكل شي چې يو موسم ترې په ډاگه شي. د هايكو تشبه گانې، استغارې، انځورونه… او کنايي بايد يو موسمي او طبيعي رنگ ولري . دبېلگې په ډول : د بادام له گل څخه د سپرلي د پيل او د ژمي د پاى ته رسېدو، له واورې څخه د ژمي، له منگسو او خزندوو څخه د اوړي يا دوبي څرك لگولاى شو.. او همدا ډول هغه ژوندي ژوي ، ميوې، سابه او نور، چې موسمي ځانگړى ارزښت لري …،خو دغه موسمي ويوكى(Kigo) هر وخت هم جوت يا ښكاره نه وي ، چې سړى ترې په اسانه پوه شي…

بڼه جوړښت Style :

په جاپانۍ ژبه کې د هايکو د جوړښت اوليکلو منلي او كره آرونه شته چې ډېر روښانه او ساده دي.

د هايکو لومړۍ مصرعه پنځه ،دويمه هغه اووه او وروستۍ مصرعه يې بيا پنځه څپې وي، چې ټوليز وزن يې اوولس ۱۷څپې کېږي. د هايكو د څپيزجوړښت په اړه جاپاني اديبان او پوهان دوه ډزي دي . لومړۍ ډله يې دغه پورته وېش ښه بولي. خو دويمه ډله يې بيا دا وېش ردوي او وايي چې، د عامو خلكو لخوا په جاپان او نوره نړۍ کې د دغه ناسم فورم د خپرېدو له کبله يې څوک دې خبرو ته پام نه کوي … وړاندې وايي : د هايکو آر جوړښت په داسې ډول دى، چې ټوليز وزن خو يې بايد چې اوولس١٧څپې وي، خو دا خبره چې درې نيم بيتې بايد ولري، ناسمه بولي او وايي، په آر کې بايد يو يا دوه بيته وي . خو څرنگه چې جاپاني ژبه خپل ځانگړى ليکدود لري نوکولاى شو په يوه غونډله(جمله) کې يې هم وليکو ، چې ستونځه د نورو ژبو په ليکدودونو کې دى.

 

 

ايا هايكو ۱۷ څپيز جوړښت ته اړه ده؟

هو! لكه څنگه چې پښتو لنډۍ هم د يوه بې بېلگې جوړښت له پلوه، د څپو په نه پام كې نيولو سره نه جوړېږي، هايكو هم همداسې ده. په جاپانۍ قبيلوي هايكو كې د څپو ويش پنځه ۵ اووه ۷ ، پنځه ۵ دي. نو د فولكلويك او قبيلوي ارزښت په درلودلو سره ، بايد چې همدا قبيلوي څپيز وېش ته هم ژمن واوسو. اوس دلته يوازې پر څپو څپيز وېش د پوهېدلو په موخه ، له ژباړې پرته د يوې جاپانۍ هايكو بېلگه راوړو، چې د سپرلي باران نومېږي :

harusame ya

kuware-nokori no

kamo ga naku

جاپاني توري تر ډېره بريده گڼ سېلابيز polysyllabicدي . په پرتليز ډول د نړۍ په ډېرو ژبو كې كم سيلابيز توري ډېر كم پيداكېږي. نولدې ژبو څخه يې يوه پښتو هم ده . دې ستونځې ته په كتو سره اړ يو چې دهايكو قبيلوي او دوديز فورم ته په پوره ژمنتيا، د خپل هنر په زور د لفظونو دغه اوږدوالى رالنډ كړو.

هايكو څو برخې لري؟

د هايكو د برخو په اړه خلك داسې فكر كوي، لكه څنگه چې درې نيم بيتي لري، نو برخې به يې هم درې وي. خو خبره بل ډول ده. كه په ټوليزه توگه د شاعري په اړه فكر وكړو، نو پوهېدلى شو چې شاعري اكثره وخت د دوو انځورونو(ايماژونو) د څنگ په څنگ اېښودلو څخه سرچينه اخلي(رامنځته كېږي) او پكې د حيرانۍ او الهام احساس په دويم ايماژ كې رازرغونېږي. نو يوه ښه هايكو هم لكه يوه ښه ټوكه داسې دى: (۱)تشرېح (لومړى انځورimage 1)،(۲) غوټه لرونكى حل( دويم انځورimage 2). پر دغو خبرو د لا ښې پوهېدنې په موخه د يوه بل ليكوال كاجو Kojo يوه مشهوره هايكو راوړو چې د موِضوعي جوړښت له پلوه د دوو برخو(ايماژونو) درلودونكې ده.

Night, and the moon!
My neighbor, playing on his

flute -out of tune!

 

 

شپه ده سپوږمى ده!

زما گاونډى غږوي

شپېلۍ بې سوره!!

اوس كه دې پورته هايكو ته لږ نظر واچول شي، نو دغه دوه نندارې ترې تر سترگو كېږي (۱) شپه ده سپوږمى ده!= په يوه تياره شپه كې د سپوږمۍ ځل او شتون . (۲)زما گاونډىغږوي + شپېلۍ بې سوره!! = د يوه بې كماله شپېلۍ غږوونكي گاونډي، خوځنده تصوير. نو اوس كه دغه دوه صحنې هره يوه له يوې او بلې په جلا، جلا ډول وه ارزول شي، نو په هيڅ يوه هم د يوه پوره شعر تنده نشي خړوبېدلى او ترې د يوې گونگې، بې مانا او نا پوره جملې تعبير كېږي. خو كه سره څنگ په څنگ راوړل شي، نه يوازې دا چې په فزيكي ډول يو شعر جوړوي بلكې يوه پوره او پايله لرونكې مجسمه مانا هم ترې اخيستل كېداى شي.

هايكو څنگه وژباړو؟!:

په ټوليز ډول كه د ژباړې ډولونو ته لږ فكر وكړو، نو جوته ده چې له نثري هغې څخه يې شعري ژباړه ډېره سخته او مشكله ده . يا كه ووايو چې، په دواړو ژبو د كره او پوه، له شعري باريكيو او اړونده اوصولو څخه د خبر او په ټوليز ډول له شاعر څخه سيوا څوك نشي كولاى منظومه ژباړه وكړي، او كه وه يې هم كړي ، نيمگړې به وي.

د هايكو ژباړل هم د يو شعر په توگه همداسې درواخلئ. له يوه پلوه يې لنډ او تنگ فورم ، له بله پلوه پكې په ځانگړو ټولنو پورې تړلې گړنې ، د منظومې ژباړې پر وخت ستونځې راپېښوي . د بېلگې په ډول : كه يوه هايكو ډېره ښكلې هم وي، خو چې په خپله ژبه كې د ژباړې دپاره ورته معادله گړنه او يا د وزن د ساتلو دپاره ورته كم سيلابيز توري وجود ونلري ، نو د څپيز جوړښت په پام كې نيولو سره يې منظومه ژباړه ناشونې ده.

په ياد ولرۍ چې هايكو په بيلابېلو ژبو كې د ځانگړو اوصولو په پام كې نيولو سره ليكل كېږي. نو بلې ژبې ته د ژباړلو پر وخت هم بايد چې اړوند اوصول په پام كې ونيول شي او ژباړن ته هم بويه چې ډېره ځيرنه او پاملرنه وكړي.

د هايکو ليکلو ځينې ارونه:

هايکو د نظم يوه ساده - اسانه او د جوړښت له پلوه لنډه بڼه ده چې د ځينو ځانگړو آرونو په واسطه جوړېږي. هغه څوک چې د هايکو ليکلو هيله او مينه لري، اړ دى چې د هايکو ليکلو آرونه، لکه د خپل ژوند آرونه وپالي .

لکه څنگه چې يو نړيوال عالم رابرټ فراسټ (Robert Frost) وايي((شاعري چې له ارونو او اړونده قوانينو سره په ټکر کې وي داسې دي لکه د ټينس لوبغالى، چې جال پکې نه وي، او دا د هايکو په اړه هم بسنه کوي)).اوهمدا ډول ماتسو باشو(Basho) ويلي چې ” ارونه زده کړه ؛ او بيا يې هېر کړه“.

كه د باشو وينا ته ځير شو، نو په لومړۍ فقره کې يې د آرونو د زده کړې په اړه ويلي ، نو اوس که تاسو غواړئ چې هايکو وليکۍ ، دلته ځينې زاړه او نوي آرونه شته چې ترې په گټه اخيستنه ښې هايکو ليکلاى شئ.

له بلې خوا نشو کولاى په يو وخت كې دغه ټول ارونه او قوانين، له فزيکي پلوه عملي کړو ځکه چې په دغو قوانينو کې ځينې داسې هم شته چې له يو بل سره په ټکر کې دي، نو پس دا په ليکوال او دهغه په ځيركتيا پورې اړه لري چې د کومو قوانينو په پام کې نيولو سره هايکو وليکي، او كوم له پامه وغورځوي.

اوس تاسو کولاى شئ، چې د دې لاندې خبرو او مالوماتو په پام کې نيولو سره په خپله پښتو ژبه کې هم لکه د نورې نړۍ ښکلې او مرموزې هايکو وپنځوئ او د هايكو دغه يون لا پسې گړندى كړئ.

 

١: لومړۍ مصره بايد ٧ څپې وي.

٢:ټوليز وزن يې ١٧ څپې وي چې درې مصرعې يې په وار سره ٥-٧-٥ څپې وزن لري.

٣:داسې وليکئ، چې گويا په يوه ساه مو ويلي وي.

٤: د موسمي ويونو (لفظونو) يا هم موسمي حواله وكاروئ.

٥:يوه مصرعه هم د يوې پوره جملې په بڼه مه راوړئ، پدې مانا چې جمله بايد يا نيمه مرموزه راوړل شي او يا يې پاته برخه په دويمه مصره کې ورځاى کړل شي.

٦:هره هايکو په ساده زمانه کې وليکئ.

٧:شخصي ضميرونو په ټاکلې اندازه وکاروئ او يايې هم بيخي مه راوړئ.

٨:د هايکو غوټه يا زړه په وروستۍ مصرعه کې راوسپړئ.

٩:هڅه وکړئ چې راښکونکې خبرې په لومړۍ مصرعه کې راوړئ.

١٠:يواځې د معمولي څه په اړه ، په ساده ډول په ساده ژبه وليکئ.

١١: د فلسفې او مذهب په اړه ډېر څه ولولئ او د هايکو شاليد پرې وپوښئ.

١٢: په هايکو کې د انځورونو لپاره نوې تغزلي او هنري گړنې (اصطلاحات) وکاروئ.

١٣:د هغو انځورونو کارول چې يو مرموز يواځيتوب راپاروي.

١٤:د تورو د هنري او شاعرانه کولو، هنر وکاروئ.

١٥:په اسانه ډول يوه پېچلې مفکوره يا بل څه وړاندې کړئ.

١٦:د لوړو ټولنيزو او روحي ښه توبونو انځورول ( سوله، پاک لمني، په جرم بد ويل …)

١٧:د طبيعت له يوې برخې سره د بشري احساس د تړاو لرلو پر بنسټ په هايکو کې بشريت او طبيعت غاړه غړۍ کړئ.

١٨:په هايکو کې له ټولو ځاني تړاوونو تېر شئ.(يوه ټوليزه او نړيواله انځورگري پکې وکړئ)

١٩:د اړتيا په وخت هايکو د گرامري نښو په نه راوړلو له يو انډوليز پېچلتوب وژغورئ.

٢٠: په يوه عادي جمله كې ټولې گرامري نښې كارولاى شئ.

: = پوره تم كېدنه

= نيمه تم كېدنه

…= ځينې څه نا ويلي پاتې دي.

، = لنډه تم كېدنه

– = يو څه په مترادفو تورو بيا ويل

۲۱: له قافيو ځينې مخنيوى وکړئ.

٢۲: که په لومړۍ او وروستۍ مصرعو کې وروستني ويوكي په يوه قافيه راشي ښه به وي.

٢۳: د تورو د تجانس لوبه وکاروئ ( څو داسې کلمې کارول چې په ورته توري پيل شوې وي لکه: تور تېل په توره تيږه توى شوه)

٢۴: که شونې وي نو له هايکو نه د جر او اظافت توري لرې کړئ.(په لومړۍ او درېيمه مصرعه کې)

٢۵:د قيدونو له کارولو څخه مخنيوى وکړئ.

٢۶: د دې دپاره چې هايكو ته پرمختگ وركړئ، الهامي خيال د يوې پيليزې نقطې په توگه راوړئ، چې دې ته (Desk) هايكو هم وايي.

خپلې هايکو ته د نورې شاعري په څېر په رښتني ارزښـت ژمن واوسۍ او د موټرو په شاه دړو د ليکل شوو شعرونو په جوال کې يې مه اچوئ.( د ليكوال خپله بېلگه)

٢۷:هره هايکو درسره خوندي کوئ .تر دې چې ډېره بې خونده هم وي ،ځکه چې ستاسو په بله راتلونکې نا پنځېدلې هايکو تخليقي اغېز راوړي.

٢۸: خپله هايکو په نوم (اسم ) پاى ته ورسوئ.

 يادونه:

د هايکو ليکلو لپاره ځينې داسې اوصول چې زمونږ د ژبې له ليكدود يا پښويې سره غاړه نه لگوي، په لوى لاس پرېښودل شوي دي. د بېلگې په ډول:

۱: په جاپاني ژبه كې يو څوك كولاى شي، هايكو په ولاړو(عمودي) ليكو كې وليكي.

۲: په انگليسي ژبه کې هم که څوک هايکوليکي نو بايد چې د هرې مصرعې لومړى تورى په غټو وليکي ، او يا هم كولاى شي ټوله هايكو په غټو (UPPER CASE)،يا وړو (lower case ) تورو وليكي همداسې نور …

 

+  Tue 4 Nov 2008 5:4 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 

له استاد اسدالله غضنفرسره په ښكلا مركه

حسن دى  بس حسن چې هم خداى اوهم جانان دى
دې فنامكان كې بل مكان دلامكان دى
يودګلاب مخ  كې چې پراته كوم جوابونه دي
نشته يوهم نشته دمنطق په كتابونوكې
     (غني خان بابا)

ديدار:  ښكلاته ولې داسې تعريف نه پېداكيږي چې هرچاته دمنلووړوي؟

غضنفر:  ځينې شيان كېفي وي دانسان له ذوق سره تعلق لري دانسان له باطني قواووسره تعلق لري انسان يې په عقلاني قوت باندې په فكرباندې نه شي اندازه كولى انسان داسې وساېل نه شي ورته جوړولى چې هغه اندازه كړي نودداسې څيزونوتعريف ډېرمشكل وي نه يوازې دښكلابلكې  دهنرتعريف تريوه ځايه ډېرګران دى دهغه څه چې مونږيې دخپل وجدان  او ذوق په مرسته احساسوودهغودقيق بيانول ډېر مشكل وي ښكلاهم په همدې لړكې ده .

ديدار:  اپلاتون وايي چې ښكلاپه هرځاي كې شته خودهغې دادراك لپاره خپل خپل معيار پكار وي   څه خيال مودى هغه څوك چې مونږته دلته ښكلى دى دافريقاتورپوستوته به هم وي يانې ماحول په معياركې څومره توپيرراوستى شي؟

غضنفر:  ماحول به ښكلاباندې ډېر اغېزكولى شي مختلف كولتورونه اومندني درجه ديوقام  دښكلاپه برخه كې دهغوپه تعبير اوتفسيرډېراغېزكوي تامخكې افريقاياده كړه په يوه ټاپوكې  ځينې تورپوستي چې عيسويان دي هغوۍ چې دمريم مجسمه جوړوله نوپه توروتيږوپسې ګر ځېدل   دوۍ ته تورې تيږې ښكلې ښكارېدې داځكه چې تورې تيږې ددوۍ دښكلادمعيارسره برابرې وې، خواروپايان معمولادمريم بي بي دمجسمو دجوړولولپاره په سپينوتيږوپسې ګرځي  تاسودپښتوشاعري وګورۍ هرچرته وايي چې تور ې سترګې ،تورې زلفې ځكه چې دلته دزياتوخلكوسترګې تورې دي  دوۍ ډېر ښاېست په توروسترګوكې ويني اوپه رنګونوكې  بيادغنمورنګ يادوي حميدبابا دغنمرنګونه په اغېزسره وايي:

پلارمې دغنمودانې ويوستله جنته
زه لاتمه داردغنمرنګودوفايم

كله چې په دې سيمه مغول راغلل دمغولوپوزې ټيټې وې  سترګې يې نرۍ اووړې وې  نووروسته چې بياكومه انځورګري دلته راغله  نوكه تاسودڅوپېړيوپخواميناتورونه وګورئ نوپه هغوكې معمولامغولي حسنونه دي  ځكه چې غالب قام مغول وه اومغلوب قومونه معمولاداعادت لري چې دغالبوقامونوتراغيزلاندې راځي دذوق په لحاظ هم دهغوپېروي خوښوي نونتيجه داده چې دماحول شراېط د ښكلادمعيارپه ټاكلوكې لوي لاس لري  .

ديدار:  وايي چې لېلادومره ښكلې نه وه لكه قېس يې  چې څومره  مجنون كړي وه كه راته ووايۍ چې ښكلادعاشق په سترګوكې ده دماشوق په مخ كې ده ؟

غضنفر:  كېداى شي چې دواړه ځايه وي په دې اړه دښكلاپېژندنې دوه لويې نظر يې دي  يوي ته دښكلاانفسي یا نظريه(subjective)وايي اوبلي ته دښكلاافاقي يا(objective)نظريه وايي ډيرخلك په دي ګروهه دي چي ښكلاهم په بهركي ده اوهم دانسان په زړه اوسترګوكي په دي اړه دشلمي پيړۍ دلوي ارواه پوه (كرل ګوستويونګ)خبره داوريدووړده هغه وايي چي انسان نه يوازي فردي لاشعورلري نه يوازي هغه لاشعورلري چي له ماسره ديوفردپه توګه تعلق لري زماهيري خاطري پكي پرتي دي بلكي هرانسان يوجمعي لاشعورهم لري چي دټول انسانيت تجربي پكي شته هغه وايي كه څوك په چامين شي نوكيداى شي چي داهغه څوك وي چي دده په ټوليزلاشعوراومشترك انساني لاشعور كي له پيړيوپيړيوراهيسي دحسن په باره كي همدغسې يومعيارموجودوي نودي بي له دي چي په ځان پوه شي اودښكلاپه باره كي په خپله كوم تصورولري دلاشعوري قوتونوپه ذريعه چي هغه نه يوازي دده په خپل ژوندكي بلكي دده دنيكونوپه ژونداوتجربوكي ريښه لري نودي نظريي ته په پام سره سړي همداخبره كولي شي چي ښكلاهم دعاشق په سترګواوهم دمعشوق په حسن كي ده  دغي رواني نظريي همغي زړي خبري ته يونوي منطق جوړكړي .

ديدار:  كه خبره دلاشعوراومعياروي  اوداهرڅه انسان له ځان سره راوړي وي نودښكلاپالني ذوق اوتنده له ماشومتوب نه ولي  په زلميتوب كي  ډيره وي ؟ 

غضنفر:  په ماشومتوب كي دانسان مختلف  قوتونه هم ماشومان وي ديوماشوم عقلاني اوجسمي قوت اوتجربي هم هغومره نه وي لكه ديوه لوي البته دمخالف جنس په اړ ه چي انسان كوم تصورات پيداكوي هغه دجنسي بلوغ له وخت سره تعلق لري ډير خلك ښكلااوجنسي غريزه بي ارتباطه نه بولي كه څه هم (زيګموين فرويډ)چي دجنسي قوي په اړه يي ډير تحقيقات كړي دي اودي غريزي ته دانسان په جوړولوكي  ډيرزيات اهميت وركړي دي هغه په دي فكروه چي دښكلااحساس له جنسي غريزي سره ډيرتعلق نه لري.

ديدار:  غضنفرصيب :ډاكټرسټيفين هاكنګ (dr stefen hauking)په خپل يوه كتاب (a breaf history of time)كي ليكي چي دنړۍ دبدلون په چكر كي به يوازي څوكسان ژوندي پاتي شي دابه هغه خلك وي څوك چي دښكلااوفطرت سره نزدي تعلق لري دچاپه ليكنوكي چي دفطرت عكس وي همداراز دپښتوژبي  عظيم شاعر غني خان بابا هم استادبي نواته په يوه ليك كي ليكي چي هرشاعردي تل ځان  دحسن غلام ګڼي هم په دي اساس انسان ځان دډيران نه باغ عدن ته اودفرش نه عرش ته رسولي دنړۍ نورولويوپوهانوهم داخبري كړي كه راته ووايي چي ښكلادهنرپه ښه والي اوبدوالي كي ولي دومره  لوي رول لري ؟

غضنفر:  په دي كي شك نشته چي هر په تول پوره هنر ، شعراوهرهغه ادب چي پاتي كيدونكي دي هغه بايد دانسان دفطرت ترجمان وي خودانسان فطر ت يوازي له حسن سره تعلق نه لري دانسان فطرت نوروډيروانساني تجربوسره تعلق لري حسن ډيراهم څيزدي خوحسن ټول ژوندنه دي  ژوندله حسن نه ډير وسيع دي

ديدار:  ژوندپخپله حسن نه دي؟يوه حسينه ډالۍ نه ده ؟تادژونددهرې بايللي شېبې ارمان نه دى كړى؟

غضنفر:  موږددې لپاره چې دحسن اهميت وښايويوداخبره كووكنه نوداخبره يوه تشبې ده دايوه استعاري جمله ده چې كله وايوچې ژوندحسن دى داډېره دقيقه خبره خونه ده په ژوندكې لوږه شته ،سيالي شته  په ژوند كې لږې نه بلكې ډېرې بدرنګۍ هم شته  د ژوندپه اړه په دې وروستيوپېړيوكې داريون  ډېرتحقيقات كړي دي داريون دژوند دچينوپه باره كې  دژونددسرچينوپه باره كې دژوندداصل په باره كې ځان ډېرستړى كړى وه هغه خووايي چې دژونددارتقارازپه جګړه كې دي په تنازع كې دى يانې بقااوتكامل هغه مهال رامنځ ته كيږي چې انسان كله  دطبيعت سره ،كله له  بل همنوعه سره اوكله له نوروانواعوسره په جګړه كې وي حال داچې موږچې دحسن كوم تعبيركووپه هغه كې  داجنګونه نشته حسن په نهايت كې له سولې سره ډېر تعلق لري نه له جنګ اوله كينې سره خوداهله چې موږ دحسن مانوي اړخونه هم په نظر كې ونيسوزماپه خيال  دوۍ چې داخبره كړې ده دوۍ حسن شا ېدپه لويه مانااستعمال كړى وي حسن يې شايددټولومثبتواړخونواستازى بللى وي كه هغسې يې وبولونوحسن همداسې دى  خودابه بيايوڅه شاعرانه خبره وي .

ديدار:  وايي چې دنړۍ ټول هنري تخليقونه ياپنځونې دحسن تراغېزلاندې شوي  تاسوورسره اتفاق كوۍ ؟

غضنفر:  زه به خپله يوه شخصي تجربه درته ووايم  ماكيسې  ليكلي چې كيسه ليكل هم دهنر اوادب يوه برخه ده حسن پكې كله برخه لرلې ده اوكله يې نه ده لرلې  ماچې كله  كيسې ليكلي دي يووخت مې يوژونددرلودبيامې غوښتي دي چې هغه ژوندبياراپه يادكړم اكثره وخت انسان هنر ددې لپاره لولي  يايې ويني يايې رامنځ ته كوي دى غواړي چې يوتېر شوى ژوندبياراژوندى كړي ياپه هغه ژوندكې دګډون زمينه مساعده كړي چې مادانسان په صفت نه دى كړى زه يوازې يوژوندكولى شم اوحېوان هم يوژوندكولى شي خوزه دانسان په حېث دنورودژوندپه اړه هم يوتصورلرلى شم  خوحېوان يې نه شي لرلى چون حېوان دبل چادژوندپه اړه  تصورنه شي لرلى نودى هنرته اړتيانه لري خوزه دپخوانيوخلكواودراتلونكوخلكوژوند,په دې اوسنۍ زمانه كې چې خلك ژوندكوي دهغوۍ په اړه يوتصورلرمه  خوهغه ژوندكولى نه شم خوارزومې داوي چې دهغوژوندهم احساس كړم يانې خپل ژوندلاډېرشتمن كړم نوددې لپاره ياهنررامنځ ته كوم ياهنراورم وينم اولولم  دغه ذريعې دي چې زه په حقيقت كې خپل ژوند پرې غني كوم يانې غواړم چې په لاډېرژوندكې تخيلي ګډون وكړم دخپل ژوندتجربه له هنرسره غني كړم داتجربه ډېره وسيع ده اړينه نه ده چې له حسن سره دې خامخاتل  تعلق ولري دژوندډېرې تجربې دي چې هغه له حسن سره ډېرتعلق نه لري يوخړدېوال چې چپه شوى دى كېداى شي ښاېست ونه لري خوانسان ته يوڅه وېل غواړي هغه په هنري موضوع بدلېدى شي هنرزموږله ټولوجذبوسره تعلق لري  په هغه كې قهر،مينه ،خواخوږي اونورډېرڅيزونه شامل دي
دهنريوه لويه موضوع له مرګ سره مقابله ده داله حسن سره چندان تعلق نه لري موږ غواړوچې وواسو .يووخت ماته يوچاووېل چې زه له ژوندڅخه يوازې يوشى غواړم، هغه داچې  كه زه مړهم يم خوچې ددې دنياله حاله خبر شم زه ددې مالوماتوتږى ىم .
په هنركې مونږ دمالوماتوتنده هم لروزه چې كله ماښام په ښاركې ګرځم نودكورونوڅراغونه بل وي اودشيشوترشادې رڼاته وګورم نوډېرعجيب هوس وكړم چې كاشكې ددې شيشوله ورهاخواژونده خبرواى يوه مورڅه كوي ،يوماشوم څه كوي،يوه نجلۍ څه كوي يوهلك څه كوي دوۍ څه خبرې كوي
داپه حقيقت كې له حسن سره هېڅ تعلق نه لري دادمالوماتوتنده ده انسان ډېروسيع وجوددى چې حسن دده د ژونديوازې يوه تجربه ده البته مهمه تجربه خوټوله تجربه يې نه ده .

ديدار:  دسكروټې رنګ هم       سوردى اودګل رنګ هم دسكروټې هرڅوك مينه وال دى خودګل يوهم نه ستاسوپه يوه كيسه كې يوهلك په يوې نجلى مينيږي هغه بداخلاقه  وي په بلې مينيږي هغه په ښوونځي كې تمبله وي بيايوه شپه داهلك خوب ويني چې دااوهغه ټولې جينكۍ په يوې نجلۍ بدلې شوې وي په دې وخت كې هلك راوښيږي اوشكرباسي چې دريښتياووپه جهان كې داسې يوڅوك نشته كنه نودى به ټول عمر دچاغلام وه كه راته ووايي
چې اخلاق په حسن څومره اغېزلرلى شي.

غضنفر :  انسان اقدارلري چې په دغواقداروكې يې درې ډېر زيات مهم دي يوښېګڼه بل حسن اوبل حقيقت داديوه انسان عالي اقدار دي دغه اقداركله كله يوله بله بېلولى هم نه شو ديوه انګرېزپوه يوه  مشهوره جمله ده وايي چې حقيقت حسن اوحسن حقيقت دى ددې ماناداده چې داسره نژدې دي  كه يوڅوك ډېر ښكلى وي اواخلاق ونه لري نودده ښكلاراته ښه نه ښكاري زماپلاريوه خبره كوي وايي چې په دې حشراتوكې يوه ډېر ه ښكلې حشره لړم دى خودهرچابدايسي ځكه چې
نورضررونه پېښوي دغه رازله حقيقت سره هم تعلق لري زه به په شعركې بېګه دركړم يوشعركه هرڅومره هم ته  ښكلى وګڼې خوچې له حقيقت سره يونرى تارونه لري زړه ته دې نه لويږي هنركه هرڅومره خيالي وي په يوشكل داشكالوبه يې منې چې هوداسې كيږي دغه منل په حقيقت كې ريښه لرل دي دغه رازله وجدان سره له ښېګڼې سره كوم پخواني بادشاهان چې وه نوهغوۍ به دربارونه لرل دوۍ به شاعرانوته ډېرې پېسې وركولې  چې ددوۍ مدحې وكړي  زركاله پخوادسلطان محمودغزنوي په وخت كې يوشاعروه چې انزوري نومېده وېل كېږي چې ده دسروزروانغري لر ل ده به داټولې پېسې په مدحوكې ګټلې نودغوشاعرانوټول زور په دې لګولى وه  چې ښه شاعري په مدحه كې ده خودغه مدحه يې دوجدان په حكم نه كوله دغه مدحې په  ډېرولحاظونوشهكارونه  وې خوكامل شهكارونه اوښه ادب ځكه ورته نه شوويلى ځكه چې له دې دريواقداروڅخه پكې سرغړونه شوې وه نوهغه كه به هرڅومره ښه شعروه خودظالم مدحې به پكې يوعېب پېداكړاوددې عېب په وجه به دايوناقص اثربلل كېده،نوفكركوم چې دادرې سره تړلې خبرې دي دادرې عالي اقدار له يوبل سره نژدې تعلق لري .

ديدار:  ډاكټر رودوال وايي چې:

دڅېرې خبره مه كوه جانانه
هسې روح مې ستاپه روح باندې مين دى
هېڅ معيارتوپيردمينې دودكې نشته
هرمين دچاپه روح باندې مين دى

په دې اړه موڅه خيال دى كه داسې نه وى نوانسان به  هره ګړۍ نه مينېده ؟كله چې سترګې دروح ترجمانې شي اودمخامخ روح په معياربرابرشي نومينه رامنځ ته شي مينه له روح سره منىۍ كه له روح سره ؟

غضنفر:  داخوشعردى په دې باندې شاعرانه بحث كېداى شي، خونوربحث ورباندې ګران دى دروح په حصه كې خوهغه خلك چې مومن دي اوپه دې باورلري چې روح شته نوهغوۍ به دمسلمان په صفت قران هم مني  په قران مجيدكې راځي چې :(ويسألونك عن الروح فل الروح من امرربي ومااوتيتم من العلم الاقليلا)نوموږاوتاسي لولوچې روح دالله له امره دى اودهغه په حصه كې موږمالومات نه شولرلى.
ډاكټرصېب رودوال خوشاعرانه خبره كړې ده كه له شعرنه رااوړواودښكلاپېژندنې په فلسفه كې خبرې كوونوبياداسې شعردښكلاپېژندنې په بحثونوكې نه شوتشرېح كولى.نواسلام هم وايي چې دروح په باره كې انسان مالومات نه شي لرلاي نوپه داسې يومجهول څيز به سړى څنګه بحث وكړي.

ديدار:  ځينې شاعران حسن ته لمبه اوراو....وايي اوځينې يې بياارتقاته درسېدوپوړۍ ګڼي ستاسوپه خيال په دوۍ كې بريالي هنرمندان څوك دي ؟

غضنفر:  زه به بياهم فرويډته  لاړشم فرويډپه خپله ارواپوهنه كې يوه اصطلاح لري چې (Sublimation)ورته وايي موږ هغه تصعيدبولويعنې له ارتقاسره اړيكه لري هغه وايي چې انسان خپله جنسي غريزه ياليبيدو ډېروخت داسې كاروي چې  دده دارتقاسبب شي دبيلګې په توګه كه يوڅوك شعر ليكي نودى مادي اورواني انر ژي  په يوه عالي شي بدلوي ياكه يوڅوك ساېنس پوه دى هغه همدغه حېواني رواني  انرژي ،ليبيدوياجنسي غريزې  نه په حقيقت كې سره زرجوړوي ځكه دانسانيت دخېرلپاره، دحقيقت دکشف لپاره اودانسان دبقا اوترقۍ لپاره نوښه خبره خوداده چې حسن له ارتقاسره تړلى وبولودابه په خېروي اودابه دفرويډله خبرې سره هم اړخ ولګوي  اوداچې څوك يې سوراوربولي يايې سكروټه بولي نوداشاعرانه خبرې دي  دحسن په باره كې له ځينوتجربوسره تعلق لري نوسړى يې ډېرې هوايي نه شي ګڼلى .

ديدار:  غضنفرصېب هرڅوك له نورونه په ځان كې ډېره ښكلاويني تاسوليبيدو ياده كړه نوماته دنارسيسيزم موضوع راياده شوه ځكه چې  فرويډپه دې دواړوباندې يوځاى بحث كړى دى كه راته ووايۍ چې په نارسيسيزم اخته كسان دټولنې په ګټه دي كه په زيان؟

غضنفر:  دناسيسيزم په برخه كې هم ډېرتحقيقات شوي دي نتيجه يې تقريباداد ه ،چې كه انسان بيخي نارسيسيزم ونه لري نوبيادځان لپاره هم څه نه شي كولى انسان باېديوڅه په ځان مين وي چې لوى كارونه وكړي خودابياتوپيرلري يوسړى په ځان مين دى خوله دې لارې مين دى چې نوروځپي ,دى ډېرقدرت ولري اونور تحقيركړي دنوروپه وړولوكې خپله لويي ويني داهم ناسيسيزم دى يوڅوك لګيادى شپه اوورځ خولې تويوي شپه اوورځ فكركوي غواړي چې انسانيت ته خېرورسوي دى داخېر ددې لپاره هم رسوي چې دى په مهم انسان بدل شي چې نورووايي چې داعالي انسان دى نوداهم نارسيسيزم دى نونارسيسيزم هغسې هم تعبيرېدى شي هغه  شكل هم نيوى شي اوداهم اوكه انسان هېڅ نارسيسيزم ونه لري داپه حقيقت په رواني لحاظ پخپله يوعېب دى خوكه دانارسيسيزم له معقول حده تېرشي لكه دهټلر نارسيسيزم شودسټالېن شودنوروظالمانوډېرنور خلك دي چې هغومره زورنه لري خوډېرسخت  نارسيست دي نوناسيسيزم په خپله نه ګټه رسوی  نه تاوان خبره داده چې نارسيسيزم داانسان كومې خواته هدايت كوي كه ځان داسې غواړي چې خدمت وكړي اوله دې لارې ځان لوى كړي نوداخويې ټولنې ته ګټه ورسوله اوكه ځان داسې لويوي چې نورترپښولاندې كړې نودايې ټولنې ته زيان ورساوه  نارسيسيز م في النفسيهي نه ټولنې ته ګټه رسوي نه زيان داپه هغه انسان پورې تړلې ده چې دى څنګه كار ترې اخلي.

ديدار:  خداى دې ښه لره چې دومره ډېروخت راسره كښېناستۍ
غضنفر:  خداى دې راوله                                                                                                                                                                                               دیدارګل   

+  Tue 4 Nov 2008 4:59 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

شاعر او شعري رسالت

دا چې شعر يوه ټولنيزه پديده ده نو د ټولنيزې پديدې له پاره د يو داسې پيژند موندل چې د شعر ټولې خوا وې دې په لمن كې راټولې كړي پيدا كول يو ستونزمن كار دى،څوك يې د مينې او عاطفې سمبول بولي ،څوك يې د زړه او ضمير غږ بولي او څوك يې د يو انسان د زړه د درد او فرياد انځور بولي،په هر صورت شعر چې هر څه ده خو بې كماله او بې حكمته نه ده،په دې دليل چې شعر د الهام ښاپيرۍ له ځان سره لري او هغه څه چې يو چا ته الهاميږي نو هلته دده واك او اختيار نه وي،شاعر هم خپل قلم او ګوتې په هغه څه خوځوي چې ورته الهاميږي،كله چې شعر د الهام په كاليو كې پټ او نغښتى وي نو په همغه كچه موثر او ګټور هم وي،شعر يو داسې شى نه ده چې انسان يې په زور وليكي كه يو شاعر هڅه كوي چې شعر په زور وليكي نو بيا د پسرلي صيب په خبره په خلكو به يې په زور اوري هم،هغه شعر چې د الهام په وريښمنو اوبدل شوى وي،تخيل او تغزل پكې ځاى موندلى وي نو پرته له شكه چې له يوې خوا به يې په ټولنه كې اغېز درون وي او له بلې خوا د شاعر د شخصيت په تبارز كې هم مهمه ونډه لري.

دا حقيقت دى چې شعر الهام دى خو،په شعر كې احتياط د شاعر خپل مسووليت دى ،په بله خبره كه شعر شاعر ته الهاميږي نو په شعر كې د الفاظو كارول او قطارول د شاعر مسووليت دى،شاعر بايد په خپل شعر كې داسې الفاظ قطار كړي چې له يوې خوا د خپلې ژبې سوچه مال وي او له بلې خوا په ټولنه كې موجود خلك ترې ګټه پورته كړي،كه شاعر په شعر كې د الفاظو پر ځاي كارول ونه كړي نو دوه تاوانه كوي يو خو دا چې شاعر په خپله ژبه لوبې وهي ،دويم دا چې څوك يې له شعره څه نه شي اخيستى او بالاخره په ټولنه كې د شاعر شخصيت ته تاوان رسوي.شك نه شته چې هره ژبه په خپلو وايوونكو او لغاتو ژوندى ده،كه چېرې يو شاعرپه خپل شعر كې د پردۍ ژبې لغات كاروي نوپه حقيقت كې له خپلې ژبې سره ظلم او جفا كوي،همدا ډول په لوى لاس د خپلې ژبې و ژنې هڅې كوي،په داسې كولو سره نه يوازې دا چې خپله ژبه زيانمنوي بلكې خپل شعري رسالت ته شاه ګرځوي،ددې خبرې يادول مې ځكه ضروري وبلل چې متاسفانه چې زمونږ ځيني شاعران وروڼه پرته له دې چې خپل شعري رسالت ته ژمن پاتي شي ،په شعر كې د نورو ژبو لغات په دې خاطر كاروي ترڅو شعر په كوم سندرغاړي خرڅ كړي او څو پيسې ترې په لاس راوړي،كوم چې د يو شاعر له پاره د شرم او افسوس ځاى دى،تاسو وګورئ كوم هنرمند چې د شعر په انتخاب كې محتاط وي نو ليدل كيږي چې د خلكو په زړونو كې ځاي نيسي او هغه هنرمندان چې يوازې پيسې د نظر لاندې نيسي نو په موقت ډول يو څه په لاس راوړي خود خلكو زړونه له لاسه وركوي..

وخت او حالاتو ته په پام سره دا د شاعر شعري مسووليت دى چې خپل شعر د خپل خوار،درديدلي او كړيدلي ملت په دردونو ،ستونزو او مشكلاتو را وڅرخوي،خپل شعر په داسې يوې هنداره بدل كړي چې خلك پكې د خپلو ستونزو د هواري لارې چارې ولټوي،خلكو ته د يوالي،صميميت،خواخوږۍ،مينې،عاطفې ،سولې او ښيرازۍ پيغامونه ولري،كه مونږ شعر يوازې د خپل ځان د خوښۍ او خوشالۍ په خاطر وليكو نو فكر نه كوم چې مونږ دې خپل شعري مسووليت او پور ادا كړى وي،شاعران په ټولنه كې هسې عادي وګړي نه دي،دوى كولى شي چې د خپل شعر په زور او قوت سره په ټولنه كې ژور او مثبت تغيرات په وجود راوړي،دا هغه مهال شوني ده كله چې لومړۍ شاعر په خپل شعري مسووليت او مكلفيت ځان وپوهوي،بيا هم له خپلو درنو شاعرانو وروڼو څخه هيله كوم چې له يوې خوا خپله ژبه د پرديو ژبوله لغاتو ليري وساتئ او له بلې خوا خپل شعري مسووليت ته په پام سره ،د ټولنې هر ډول ستونزه د شعر په ژبه په داسې ډول انځور كړى چې له يوې خوا ترې خلك د ستونزو په راكمولو كې ګټه واخلي او له بلې خوا زمونږ هر شاعر ورور په ټولنه كې د كاروان صيب،پسرلي صيب،سايل صيب ،دراني صيب،جهاني صيب او نورو درنو او وتلو شاعرانو په څېر د خلكو په زړونو كې ځاي پيدا كړي او بلاخره ددوى په شان خپلو شخصيتونو ته وده وركړي.

ميرولي جان لكڼوال ١٤ / ٧ / ١٣٨٧ هـ ل

 

+  Tue 4 Nov 2008 4:57 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د طنز نن او پرون ته ځغلنده نظر

 د هيواد د بیاوړي طنز لیکونکي محمد عمر ننګیار سره د میاشتنې نوید مرکه

پوښتنه:په افغانستان کې د طنز د تاریخ په هکله څه ووایاست.دغه ادبی –هنری ژانر تر ننه پورې کوم پړاوونه یې وهلي دي؟
ځواب:دطنز ژانر چې په انګرېزي کې د Satire د لفظ سره معادل شمېرل کېږي په نړۍ او په ځانګړي تو ګه د افغانستان په ادبي هنري بهير کې  ځوان ژانر دې او په تېره بیا په پښتو ادب کې خامه خوله ماشوم ګڼل کېږي.د پښتو په شفاهي ادب کې په بېلابېلو فورمونو کې  د ډېر پخوا نه طنزي څړیکې ليدلی شو.په  ټوکو او ډُوړو کې یې طنزي غرض جوتېږي.د ساري په توګه  وایې ډېر کلونه پخوا څو تنه د هېواد ښاغلي پوهان او لیکوال په لغمان کې د استاد الفت صاحب مېلمانه ول.مازدیګر له کوټې نه ووتل څو د باندې د کوربه دکور شاوخوا د ښکلي شین طبیعت  ننداره وکړي.میلمنو هلته لیرې ولیدل  دوه خره سره غاړه په غاړه شوي دي د مېلمنو نه یوه الفت صاحب ته مخه کړه اوورته یې وویل :ګوره په خرو کې هم الفت شته.هغه وخندل او ځواب یې ورکړ:هو لکه زه چې په تاسو کې یم .
ویل کېږي چې په پښتو کې د طنز د بنسټ  ډبره خوشحال خان خټک ایښې ده ،درحمان بابا دابیت هم د طنز ښه بېلګه ګڼل کېږي :
څه عادل پاچا پېدا شو اورنګزیب د دین غمخور
خپل پلارتړي په عدل په فتوا وژنی خپل ورور
او وروسته استاد الفت  په نِظم او نثر کې ډېر ښه طنزي آثار له ځانه پرې ایښي دي چې دالاندې بېت یې د ساري په توګه وړاندې کوم :
نن په یو پسې روان سبا په بل پسې ځي
کله په ږیرې پسې ځي کله اوربل پسې ځي
خو زما په یادښت  د هجري شمسي  په شپېتمو کلونو کې عبدالمنان ملګری میرزا غلم حمیدی،کاتب پاڅون،استاد طلاباز حبیب زی ،ډاکتر واحد نظري،محمود نظري او کله هم ما دپښتو ادب د معاصر بڼ په چمن کې  دخپلې وسې پورې کار کړی دی چې په وطن کې دروان ناورین او دهغه ناوړه اغېزې  د ادب او هنر په چاپېریال کې  دغه ادبي –هنري تګ لوری یې څه پڅ کړی  او ځېنې وخت یې هم په ټپه ودرولی هم دی،ځکه په دې برخه کې د پام وړ لاسته راوړنې نلرو .
پوښتنه: د طنز د اهمیت اړ اغیزي په  هکله کومو ټکو ته زیاد ارزښت ورکوﺉ؟ولې لا تر اوسه پښتو طنز  له سطحې څخه ډېر وړاندې نه دی تللی او لا هم په ژورنالیستیکي لومو کی لاس او پښې وهي؟
ځواب:طنز په کنایې غندنه او په رموز پوهونه ده یا دا چې طنز دبیان هغه ډول دی چې خندا او ټوکې په جامه کې د نوش ونیش تومنه ولري. د طنز دنده داده چیې فردي او ټولنيز فسادونو او عیبونه د خلکو د پوهونې او خبرېدو له پاره په ښکلی هنري انځور  د خپل اندازې  څخه ستر  وښایې او خپله د عاطفې څخه ډکه  خبره دلوستونکي په ذهن  کې دمنلو وړ وګرځي. په طنزي لیکنونو کې که چېرې نیشخند او ټوکې د ابتذال او اضمحاک  پولي ته نه وي رسېدلې د طنز  اغېزه بډای کوي.حکه چې طنز  یو ظریف هنر دی باید چې تل د بې خونده ټوکو،سپکو فکاهیو چې د هجو او هزل په بازارکې خریدار لري پاک اومنزه وي .
د طنز بل اساسي او جوړونکی عنصر خندا ده .څرنګه چې وایې خندا د ژوند مالګه ده نو ځکه خو په دغه ادبي - هنري  ژانر کې آګاهانه خندا یوه مالګینه او په زړه پورې خندا ده.په ځای  او مناسبه خندا همهغسې چې د طنز د تومنې جوهر دی په هغه کې د ترخو حقایقو دبیان پیاوړی وسیله ده .
طنز لیکونکی خپل مقصد د ابهام په لفافه کې رندانه پېچي څو چې لاپسې اغېزمنه شي.طنز لیکونکی په ظاهره کې سړی خندوي چې دا خندا د زړه سوی له مخې ده که څه هم لوستونکی خپه کوي خو خندوي یی خو په اصل کې فکر کولو ته یې اړ باسي .
د طنز ساحه هزل او هجوی ته ډېره  پراخه ده ،طنز لیکونکې تر هزل لیکونکي ډېر لیری ویني او سوچ پرې کوي .
هزل هغه شعر یا نثر دی چې چا باندې ناروا وایې یا هغې ټوکې دي چې  داخلاق او ادب خلاف وي .
هجو بیا په لغت کې د چا دعیبونو غندونه ،ښکنحلو،پوچو  خبرو او بد ویلو ته وایې یا په نېغه د چا عیب او بد ویل دی.خو په لنډ دول ویلی شو چې طنز د دوستانو  د روح خندول ، هزل د اورېدونکو خندول او هجو د بد کړو کوونکو له پاره سلاغه ده
طنز،هجو او هزل دری  سره خندا لري خو د طنز خندا ترخه ده څوک په چرت کې اچوي، د هزل خندا د ساعت تېرۍ خندا ده او د هجو خندا بيا د کرکې او دښمنۍ خندا ده .
ددې تعريفاتو له مخې په ډاګه ښکاري  چې طنز د فانتازيو  او ډراماتيکو جوړښتونو  په درلودلو سره  قوي او ژور هنري انداز لري ځکه خو ددغې هنري -ادبي فورم سم کارول ګران کار دی او د ګوتو په شمار ليکوالو ورته مخه اړولې ده چې څوک لکه زه په سطح او  او حوک يې تل ته ورنږدې شوي دي.او نه يوازې په ژورناليستيکي فورم کې بلکه  په ډېرو نورو هنري -ادبي قالبونو کې  طنزي ليکنې کوي .
پوښتنه:لومړنی طنز مو کله ولیکل او ولې دې ادبي ژانر ته مو مخه وکړه؟آیا د ادب پپه نورو برخو کې مو هم طبع آزمویلې ده او که نه،ما کله کله له تاسو څخه شعرونه هم اورېدلي دی؟
مخګې له دې نه چې  طنز ليکلو ته زړه غټ کړم ،کله چې دکابل پوهنتون  د فلسفې  او ټولنيزو علومو د پوهنځي محصل وم،د محصلينو د کلتوري پروګرامونو د جوړېدو د پاره  د محصلينو يوه دولس کسيزه کميت جوړ شو ښاغلو استادانو هر يو جنيد شريف او مرحوم شهيد دکتور شجاعي يې پالنه کوله او ورسره جوخت دپالندوی ټولنې کې هم داسې يوه کلتوري کميټه جوړه وه چې ما په دواړو کې ګډون درلود او هلته مې په لومړي ځل د ستېژ دپاره ډرامې ليکلې او پخپله مې هم د لوبغاړي په توګه پکې برخه اخيسته .
په هغو کلونو کې زموږ کلتوري کميټې ډېرې نندارې جوړې کړې دا هنري نندارې نه يوازې دکابل پوهنتون په اديتوريم کې بلکه د پارک سينما او زينب نندارې د سينما پر ستېژونو کې مو کابل ښاريانو ته  وښودې او ان خبره مو ولاياتو ته هم ووته دساري په توګه  زابل ،کندهار او هلمند ولايتونو کې مو خپلې هنري نندارې وښودې.ددغو  کمېډي تمثيلي پارچو او ډرامو لارښوونکي ګرامي استادان  عزيزالله هدف  او استاد بيسد صاحب ول چې زموږ سره يې ډېرې خوارۍ ګاللې وې چې ورنه تل مشکور يو.په همدغه کلونو کې يانې په کال ١٣٥٦  هجري شمسي کې  دافغانستان راديو دهنر او ادبياتو څانګه اعلان خپور کړ چې دغه څانګې ته مينه وال وروسته د يوې آزموينې څخه  مني زه او زما څو تنو ملګرو دغې آزموينې ته چمتو شو او په پای کې ١٢٠ تنو څخه يوازې نږدې ١٤ تنه ترې بريالي راووتل چې په دغه بريالۍ ډله کې زه هم ښه برېښېدلی وم او هماغه وو چې د هنر او ادبياتو د پښتو درام او ديالوګ په څانګه کې کار وروسته د ورځنيو زده کړو څخه  پېل کړ .هلته د عبدالمنان ملګري،استاد ف.فضلي،کاتب پاڅون،استاد رفيق صادق،داوود فاراني او امين افغانپور سره له نږدې آشنا شوم او له هر يوه څخه مي پخپل وار څه څه زده کول،کال دوه مې په دغه څانګه کې تمثيل او وروسته له څه مودې مې  تمثيلي پارچې ،راديو درامونه، او د راديو پرله پسې داستانونو سربېره کورنۍ ژوند،بزګر او کارګر خپرونو ته مې ديالوګونه هم ليکل،په همدغه کلونو  کې مې دباندنيو ليکوالو ځېنې آثار  په پښتو واړول  او د راديو ډرام  او يا هم د راديو پرله پسې داستان په توګه د وخت د راديو څخه خپاره شول. همدا شان دشپيتمو کلونو په پېل کې  مې کله چې دتلويزيون د خپرونو څخه درې کاله تېرېدل  د محترم جلال نوراني ،جېخوف،مولير،عزيز نسين او څو نورو بلغاريايې ليکوالو طنزيه ليکنې مې په پښتو واړولې او د تلويزيون د تمثيلي پارچو په چوکاټ کې مو ليدونکو ته د تلويزيون د پردې له لارې وړاندې کړې او هم په ځېنو ستېژي نندارو کې مو  خلکو ته وښودې.په همدغه کلونو کې د طنز سره نږدې  بلد شوم او دغه هنري -ادبي فورم مې د ټولنې د ناخوالو او فسادونو څه په ټولنيزې بڼې او څه په انفرادې بڼې دبرسېره کولو ښه وسيله  وګڼله  نو ځکه خو مې سترګې سپينې کړې  او د يو نيم طنز په ليکلو مې پېل وکړ چې په دغه برخه کې مې دهېواد پياوړي طنز ليکونکي  جلال نوراني او خدای بښلي د پښتو ژبې  وتلی ليکوال امين افغانپور پوره لاس نيوی کړی دی.په دغه کلونو کې مې  ښايسته ډېر طنزونه  وليکل د راديو تلويزيون په مياشتنی مجلې آواز،دانيس په ورځپاڼې ،ژوندون مجلې،دکار په جريدې او د راديو په نورو خپروونو کې خپاره شول.ددغو طنزونو  څخه يو د پردي په نامه په کال ١٣٦٤ کې دويمه ادبي -هنري جايزه هم وګټله .
د همدغو کلونو  ليکل شوي طنزونه  وروسته  له دې چې خدای بښلي امين افغانپور او جلال نوراني وکتل د يوې مجموعې د پاره چمتو کېدل خو بخت ورسره ياري ونکړه دکور ورانوونکو جګړو په لمبو کې چې د مجاهدينو د دښمنو ډلو  تر مېنځ پېل شوی وې  د ژوندانه د نورو هستيو  سره يو ځای دغه زما هنري -ادبي زيږونې  د کوم ظالم ډز په لمبو کې لمبه شول چې په دې توګه دهغې مجموعې د چاپولو هيله مې ځوانيمرګه شوه. ترهغو چې درې کاله پخوا مې  د پخوانيو طنزونو څه ليکنې  بيا په ذهن کې راژوندي کړې ، بيا مې وليکلي او د څو نورو نويو طنزونو سره مې ملګري کړې او يوه وړه مجموعه مې د دوستانو په ملګرتيا چاپ کړه چې عنوان مې ورکړی وو(په ده څه شوي دي؟؟) له هغه وروسته مې بيا هم څه نور طنزونه وليکل  هيله لرم چې ډېر ژر چاپ ته چمتو شي. ددغو طنزونو ډېری دنويد روز په ورځپاڼه کې خپاره شوي دي .
-زه شاعر نه يم ځېنې تښنونې مې اړباسي چې په نظم څه وليکم، خو هيڅکله د شاعرۍ مدعي شوی نه يم .
پوښتنه: ما ستاسي رادیو ډرامونه آوریدلی دی او همدارنګه مو یو دوه فلمونه هم کتلی چي سناریویي ستاسي وه، فکر نه کوۍ چي ستاسو د ادبی فعالیتونو دا برخه تر طنز لیکلو ضروری وه، خصوصا د افغانستان د تیاتر او سینما په اوسني  پریشانه بازار کي چي د لوی بحران سره مخامخ دی،ولی مو هغه پریښود؟

-تياتر چې د ټولنې هينداره هم ورته ويل کېږي، زموږ په هېواد کې  د خپلې ودې ښايسته  تاريخي پړاوونه وهلي دي څومره چې زما ذهن راسره ملتيا کوي څلويښتم او پنځوسم کلونه  په  افغانستان کې دتياتر طلايې دوران دی، تياتر د ښارونونه تر کليو پورې لار وهلې وه په خلکو کې يې ښايسته ځای موندلی وه. همداشان داوو هنرونو مور يانې سينما څه نا څه په همدغو دوو لسيزو کې ځان ښوولی وو،خو په لنډه توګه ويلی شم دهغه وخت د حکومتونو کلتوري پاليسي د پخو هنرونو  د ودې له پاره ښه زمينه مساعده کړې وه،اما له بده مرغه خاصتا د سينما په برخه کې  ناروغه شخصي روابطو  د سينما دودې چوپړ هغو ښاغلو ته ورسپارلی وو چې د سينما د مسلکي او علمي پوهنې سره پردي ول.او هغه کسانو چې په دې برخه کې  مسلکي او تحصيلي پوهنه لرله دکار له چاپېريال څخه څنګ ته شوي ول.هغه ښاغلو به هم دفلم سناريو ليکله، هم يې دايرکت کاوه او هم يې د پردکشن چارې پر مخ بيولې او ډېر ځلي يې د مخکښ لوبغاړي رول هم لوباوه چې ددې ټولو چارو څخه يې حق الزحمه  اخيسته.همدا وجه وه چې زموږ په سينما کې  کوم وتلی د پام وړ فلم چې لږ تر لږه دګاونډيو هېوادونو دسينما سره سيالي وکړاي شي موږ ونه ليد.همدا شان نن سبا زموږه تياتر او سينمالکه په هېواد کې دنورو اجتماعي - فرهنګي چارو په څېر د خفګان وړ دی که څه هم سينمايي چارې د کميت له مخې پراخې شوي خو بيا هم څه په وطن کې  دننه او څه دوطن نه دباندې کوم فلمونو چې جوړ شوي دي،پرته ديو نيم نه دسينما د مسلکي پوهني نه پرته ډېری د هغه کسانو له خوا جوړ شوي دي  چې دسينما دهنر په وړاندې هيڅ ډول مسووليت ځانته نه مني او نه هم کومه مسلکي مرجع شته چې دا جارې وڅاري او ددغو ښاغلو سترګې ترې وسوزي نو ځکه خو هر چا  چې دفلم اخيستلو کامره تر لاسه کړه دا چې په سلګونه هندي فلمونه يې ليدلي ډېر ژر دهغو په مرسته دفلم جوړولو بند وبست کوي او په لږ زماني واټن کې فلم جوړوي او نندارې ته يې وړاندې کوي چې موږ او تاسې په دغو څو کلونو کې د داشان په لسګونو فلمونو دليدو خپګان سره کړي دي .
   پوښتنه: څرنګه کولای شو د افغانستان تیاتر ته هویت ورکړو او د افغانستان سینما له دی بحران څخه  را وباسو؟
آیا په مهاجرت کی هم څه کولای شو؟
داچې نن سبا وطن دغټ سياسي -اجتماعي بحران سره مخامخ دی نشي کولای چې  فرهنګې چارې د هغه نه ګوښې وي.که څه هم د ګوتو په شمار  دسينما دهنر مسلکي کادرونه په وطن کې مېشت دي چې بايد دسينما په وړاندې خپل مسووليت هېر نکړي خو وينو چې همدا يو دوه کسان  په اداري پستونو کې نښتې دي او بيا هم غېر مسلکي کسانو ته دسينما د ودې ميدان پاتې دی چې دسينما غميزې  بيا بيا تکرارېږي. هيله ده چې په لومړي سر کې  ټولو هنرونو په تېره بيا تياتر او سينما ته د علمي کادرونو  روزنې ته  د هېواد دننه او بهر کې پاملرنه وشي.د ډېرو فلمونو د جوړېدو  پر ځای د ډېرو کادرونو د روزنې په هيله .

يادونه:د ننګیار صاحب نوی طنز په ((دق الباب)) پاڼه کې ولولۍ

+  Mon 3 Nov 2008 4:49 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
د ګران هيواد پيرغونه او ولسمشران يې

سميع الله اميني
 
  شاه امان الله-1919



شاه امان الله 1928


حبیب الله کلکانی


محمد نادر شاه:1929

محمد ظاهر شاه: 1933-1973

سردار محمد داود: 1973-1978


 نور محمد تره کی 1978-1980


ببرک کارمل: 1980-1986


نجیب الله  : 1986-1992



مجاهدین 1993

مجاهدین

د طالبانو اسلامي امارت



اوسنى بيرغ


+  Mon 3 Nov 2008 4:16 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
 

حاضر ځوابي یوځانګړی ادبي فن

پوهنمل محمود نظری ٧ / ٨ / ١٣٨٧ هـ ل | 2008-10-28 22:34:00 م

لسم کښت

په یوه فاتحه کې اخوند واعظ کوی اوو ویل يې :کربلا ته ولاړشئ چې د جنت خاوره درته واجب شي اوبیا يې د کربلا نکل پيل کړ:
ږغ يې وار په وار لوړیدی خلکو لاسونه پر تندي نیولي او غوږ ونه يې ورته نیولي وه
... د حرم اهل تږي وه ابوالفضل سپور په ذوالجناع د اوبو خواته تی د یزید سپاهیان ورپسې وه...
یو تن د ناستو خلکو اخوند ته وویل : ولي درواغ وایې
آیا ذوالجناع د حضرت حسین آس نه وو نو ولې وايي ابوالفضل پر سپور وو؟
اخوند په سړه سینه ورته ځواب ورکړ: ته که موټر ولرې خپل ورور ته يې نه ورکوې چې پر سپور شي نو امام حسین هم خپل آس ابوالفضل ته ورکړ چې پر سپور شي
ناستو خلکو له ډیرې خندا ژړل.
***
برنارد شاو انګریز نامتو انځور ګر چې قواره یې چندان ښه نه وه په یوه میلمستیا کې يې پام شو چې یوه ښکلې ښځه ډیر ورته ګوري . هغه ور نژدې شو او هغې ته يې وویل:
وبښئ میرمني ما ته ولې دومره ګورئ خیریت دی؟
هغې ورته وویل :غواړم تا ته وایم زما سره واده وکړه.
برناردهغې ته وکتل او بیا یې وویل : څنګه تا غوندې یوه ښکلې ښځه غواړی زما سره واده وکړې.
هغې ورته وویل: زه فکر کوم که زموږ زوی ستا عقل او زما ښکلا په ارث یوسي څه نابغه به وي!
شاو سمدستې ځواب ورکړ:
ښه فکر وکړه که يې ستا عقل او زما ښکلا په ارث یووړه په دنیا کې به څومره غټه فاجعه پېښه شي.


***

امیر اسماعیل گیکلی یو هلک ته زوی ویلۍ وو ؛ هغه دیوې ناروغې له کبله بد رنګه شو امیر د هغه دڅیرې د تغیر څخه تعجب وکړ چې ولې دومره بدرنګه شو .
کازي ابومنصور چې هلته ناست وو دا آیات شریف يې ولوست:
« پیدا کړی دی موږ انسان په ډیر ښه ترینو صورت سره مګر هغه کسان چي ایمان يې راوړی او کړي یې دي ښه (عملونه )....» سوره تین _4 و 5

داچې کازي خپله هم بد رنګه وو نو هغه هلک د هغه په ځواب کې سمدستې وویل:
«تړئ پر موږ مثل اوخپل پيدايښت موهیر کړی دی ...»
: (سوره یس _78)
کازي ډیر خړ شو

***


مازیګر وو ناببره د هغه له مخي ښکار تیر شو هغه آس د ښکار پسې چوکړ تر هغه چې یوه ځنکله ته ورسید؛ هغه له نورو ښکاریانو څخه ډیر لیری شوی وو، . هلته يې په یوې انجلۍ سترګې ولګیدې، چې د فرات د سیند څخه يې داوبو ډک مشک(ژی) پر سره کرار کرار رهي وه
هغه ویل: الهی داڅه پېښه ده ؟ په دې وخت کې يې یو ږغ واوریده
پلار جانه ! راوځغله د مشک خوله ونیسه چې نور یې ټینګولی نشم له اختیاره مې وځي.
هغي پلار ته نارې وهلې خو د پلار پټه يې نه وه.
هغه ځوان چې ادیب وو ورغی او هغې ته يې وویل:
ته کلیواله يي ؟
هغې وویل: هو.
ځوان ورنژدې شو او هغې ته يې وویل:
ته ډیره ښه عربي وایي؟
کلیوالې ورته وویل : ولې زه عربۍ نه یمه؟
ځوان :ته د کوم کام يې؟بنی فضاعه؟
- یا زه د بنی کلب یمه.
ځوان : ته ولې په دې ټبر کې پیدا شوی يې؟
کلیواله انجلۍ: ولې؟
ولې په دې ټبر کې څه بدې ده؟ هغه ډیره عزت لرونکی او میلمه پال ټبر دی.
-ته د کوم ځای یې؟
ځوان: ته دانساب په علم پوهیږې؟
انجلې: هو
ځوان :زه دبنی مضر یم.
انجلۍ:کوم بنی مضر؟
ځوان :هغه چې تر ټولو یې نسب او اعتبار لوی دی.
انجلۍ:ښه زه پوه شوم ته دبنو کنانه څخه یې. خو د کومې څانګې؟
ځوان :د هغه چې زوی يې تر ټولو شریف او سهونکی (بردبار) وو
انجلۍ وخندل : ښه ته قریش يي!. مګر د قریش د کومې کورنۍ؟
ځوان : دهغه کورنۍ چی ذکر یې تر ټولو لوړ او فخر يې بې مثاله دی
انجلۍ : ښه په خدای قسم ته د بنی هاشم څخه یې! ،مګر د بنی هاشم د کومې کورنۍ ؟
ځوان :دهغې کورنۍ چې کور يې تر ټولو لوړ تر ټولو شریف دی او هغه چې د بنی هاشم دوښمنان ترې ویریږي.
انجلی سر کښته کړ او ویي ویل:
سلام امیر المومنین
خلیفه مامون الرشید ددې انجلۍ مالومات او حاضر ځوابی ډیره خوښه شوه او هغه يې خپله ملکه کړه چې په تاریخې کتابونو کې دهغې نوم« کنیت �امّ عباس� »لیکل شوی دی

***

 

د پاکستان قایداعظم له یو کازي سره په یوه معامله کې بحث کوی کازي دهغه د خبرو تنګ شو او و یي ویل:
مستر جناح !زه ستا دا بې سره اوپښو خبرې له یوه غوږه اورم او له بله یې باسم.
قایداعظم په حاضر ځوابي ورته وویل: شاید په دی خاطر چې ستا د دوو غوږو تر منځ ځای خالي دی.
ا
***

یو عرب د یو سړي څنګ ته چې انځر یې خوړل کیناست، هغه انځر د خپلي چپنې لاندې پټ کړل ،هغه سړي عربي ته وویل : - قران راته تلاوت کړه!
عربي قرات پیل کړ: والزیتون و طور سینین...
هغه سړي له عربي څخه وپوښتل: د وَالتّین (انځر)کلمه چې د دې ایت شریف په سر کې راځي چیرې ولاړه؟
هغه ځواب ورکړ: ستاد چپنې لاندې

***

یو عرب په جماعت لمانځه ولاړ وو خو ډيره بېړه یې درلوده غوښتل یې ژر لمونځ پوره کړې او خپل کار ته ولاړ شي
ملا تر سوره يي فاتحې وروسته د نوح سوره پیل کړه:
موږ د ر واستوی نوح...( د نوح سوره)
خو نوره پاته سوره یې هیره شوه او څو دقیقې چوپ پاته شو
وار ختا عرب چې نور یې صبر کولی نه شو په لوړ ږغ وویل:
که نوح نه ځي بل څوک ورواستوه زه نور انتظار کولی نه شم

***

یو سړي ( ابن عمر ) ته وویل: مختار الدین ګمان کوي هغه ته وحی راځي
ابن عمر د هغه په ځواب کې وویل: رښتیا به وایي خدای (ج) فرمايي:
شیطانان خپل دوستانو ته وحی(وسوسه) کوي. ( انعام /121)
اخځلیکونه
forum.jameatulquran.com-1
urdupoint.com-2
hallagulla.com-3

+  Mon 3 Nov 2008 3:22 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
 

د د اطلاعاتو کلتور پر وزارت د برید پلان

م میوند عمرخیل رپوټ ١١ / ٨ / ١٣٨٧ هـ ل | 2008-11-01 13:56:00 م

داطلاعاتو کلتور پر وزارت برید له پخوا څخه پلان شوی و او طالبانو غوښتل ترڅود ولس مشر د نړیوالو مطبوعاتو دفتر اویا هم د اطلاعاتو کلتور وزارت د مطبوعاتو تالارله منځه یوسی چې یو هدف ترلاسه شو .

د افغانستان د اطلاعاتو کلتور وزارت د پنجشنبی د ورځی په ځانمرګې برید کې چې د برید کوونکو په ګډون شاووخوا دری تنه ووژل شول او شاووخوا د ماشومانو او ښځینو په ګډون پنځلس تنه ټپیان شول .

د اطلاعاتو کلتور د مطبوعاتو تالار په ټولیز ډول له منځه تللی ، له دې پخوا هلته د تصویرونو نندارتون ، کتابتون او د انټرنټ او کمپیوټر څانګې ترسترګو کیدل ، خو اوس مهالې هیڅ هم نشته هرڅه له منځه تللی . او ښایی چې د ودانۍ د نړیدو ویره هم وی .

پیښه څنګه رامنځ ته کیږی؟

شاووخوا لس نیمې بجی د سهار په لومړی سر کې د سپکو وسلو ډزی واوریدل شوی او وروسته یوه غټه چاودونه وشوه کله چې مونږ د پیښې ځای ته په لومړیو شیبو ورسیدو له ودانۍ څخه لوګی او دوړی پورته کیدل.
څو اونۍ وړاندې امنیتی چارواکو په ښار کې کلک امنیتی تدابیر نیولی و ، په څلور لارو او سړکونو کې ځای ځای پولیس ترسترګو کیدل ، دوې پوه شوې و چې ښایی په دې ورځو کې ځانمرګې برید ترسره کیږی .
د پنجشنبی ورځ له سهاره ارامه ښکاره کیده ، مونږ د اطلاعاتو کلتور وزارت په یو معینیت کې ناست و، څو واړه ډزی مو واوریدل ، وروسته غټه چاودنه وشوه ، د اطلاعاتو کلتور له معینانو څخه یو تن له خپلې چوکۍ راپاسیده او په وراخطایی يې وویل لکه چې پر کلتور وزارت برید وشو ، تر دې وروسته په منډو منډو د پیښې د ځای په لوری ورغلو .
هلته تر رسیدو وروسته ومولیدل چې له ودانۍ څخه لوګې پورته کیږی او لاندی څو تنه پولیس ولاړ او چغی او ناری وهی ، څو تنه نور همدا شیبه له ودانۍ څخه په داسې حال کې راوځی چې له سرونو څخه يې وینی راماتی دی .
د کلتور وزارت معین او د پولیسو د حوزی مشر او بنده همدا شیبه دویم پوړ ته د پورته کیدو تکل وکړ ، همدغه ساعت ګنګوسی شروع شوی چې بل تن او مسله کسان پورته ختلی .
معین زړه نا زړه خو بیا یی هم د پورته تک چرئت وکړترڅو له ودانۍ څخه پاتی کسان راښکته شی ، له څو پرلاپسی چغو او نارو وروسته خلک په راښکته کیدو کې شول ، ښځې ، انجونې ماشومان او سپین ږیری په وارخطایی او ژړا ګانو په منډو منډو راښکته کیدل .


یوه ښځه په چغو چغو د خپل ورک شوی لور پوښتنه کوله (( وی خدایه لور می ورکه ده )) بله ښځه راغله او لومړۍ ښځې ته یی وویله (( ستا لور ژوندۍ ده هغه لاندی ښکته شوه ))

له ودانۍ څخه همدا شیبه د کلتور وزارت دری تنه معینان او څو تنه ریسان له نورو سره یوځای راښکته شول .

د اطلاعاتو کلتور د معین فراهی صیب د سترګو لیدلی حال مونږ په خپل کار ځای کې ناست و ، یو بل تن معین زما شعبی ته راغی ، سره مو خبری کولې چې یو ناڅاپه د ډزو غږونه واوریدل شول ، ما له کړکۍ څخه سر ښکته کړه چې څه خبره ده ، بل معین صیب زه له لاسه کش کړم چې څه کوی هڅی نه چې څه بله کیسه نه وی .

غټه چاودنه وشوه ، ټوله ودانۍ ولړزیده ، شیشی او هرڅه مات ګوډ شول ، مونږ فکر وکړه چې هرڅه چې وشو هغه وشو خو اوس باید دستی ونه وځو ترڅو په لنډو شیبو کې کومه بله پیښه ونه شی .


وروسته د بل معین صیب سکرټر په منډو منډو ددوې د خونې په لوری راننوت په وارخطایی یی وویل (( ځانمرګې برید شوی هله زرشی چې ودانۍ نړیږی )) بس مونږ هم لاندی راښکته شو ، لاندې هرڅه له منځه تللی هرې خواته د کاڼو او سمټو انبارونه پراته ول ، امبولانسونومړی او زخمیان وړل او ډیر وحشتناک حالت ترسترګو کیده .

ځانمرګې برید کوونکی څنګه ودانۍ ته ننوزي؟

د تیر په څیر په امنیتی غرفه کې پولیس ناست و ، یو تن د پولیسو غرفی سره په نژدی کیدو پر پولیسو ډزی کوی ، پولیس ځای پرځای په مرمیو ویشتل کیږی ، برید کوونکو د دویم هدف په لور خپل یرغل پیلوی، د میز ترشا د ملی امنیت پر کس برید کوی هغه په سینه په مرمیو لګیږی او غورځیږی .

برید کوونکو چې دا مهالې مخامخ د تالار دروازې ته چې په تورو شیشو پوښل شوی ورننوځی او د تالار په منځ کې ځان الوزوی .

د باندې شاووخوا پولیس په هوایی ډزو پیل کوی ، وروسته ډزی ودریږی او خلک د اور او نړیدلی ودانۍ په لوری منډې کوی .

د طالبانو دریځ

له برید څخه څو ساعته وروسته په لومړنیو تماسونو کې طالبان ددې برید پړه په خپله غاړه اخلي ، د طالبانو ویاند ادعا کوی چې دری تنه ددوې کسانو د ابرید ترسره کړی ، د نقیب الله په نوم یوه طالب خپل ځان په بمونو والوځوو او دوه تنه نور غوښتل چې وزیر له منځه یوسی هغوې روغ رمټ تښتیدلی دي .

د اطلاعاتو کلتور وزیر دا مهالې چیرته و؟
د رسمی چارو له امله د اطلاعاتو کلتور وزیر عبدالکریم خرم دا مهالې په دفتر کې نه و ، د وزیر دفتر په دویم پوړ کې موقعیت لری ، د طالبانو د ادعا له مخې ښایی چې دویم او دریم کس د وزیر د وژلو لپاره پلان درلود ، داچې وزیر په دفتر کې نه و هدف ترلاسه نه شو.

ښایی چې له ودانۍ څخه د خلکو د ګڼه ګوڼې له امله دوه تنه نور برید کوونکی په تیښته بریالی شوی وی خو داخبره لا سپینه نه ده .

د پولیسو د پلټنو پایلې
پولیس له پیښې وروسته خپلې لومړنۍ پلټنې پیلوی ، او په پلټنو کې په ډاګه کیږی چې برید کوونکی په وسلو سمبال د پولیسو مامورین له منځه وړی او تر ۱۶ یا ۱۵ کیلو TMT او RTX (که تیر وتنه ونه شی ) مواد چې تر ټولو اخری شعاع او مواد دي برید کوی ، ښایی چې پاکستانی مواد هم کارول شوی وی ، خو RTX د (تیروتنې په صورت کې مونږ وبښی) دا مواد امریکایی دي .

پولیس د برید په ځای کې د برید کوونکې پښې او د سر د ویښتانو یوه برخه ترلاسه کوی ، او نور هیڅ هم نه ترسترګو کیږی ، پولیس هڅه کوی ترڅو د وزارت مخې ته د لږول شویو څارګرو کمرو له لاری د برید کوونکی څیره پیدا کړی ، یواځنې کس چې برید کوونکی یی په خپلو سترګو لیدلی د ملی امنیت ټپی شوی مامور دی چې تر پرونۍ ورځې پورې وروسته د کما په حالت کې دی او تراوسه د مامور د ژوند او مرګ په اړه هرڅه پټ ساتل شوی ، د پولیسو د غرفی دننه او شاووخوا پر دیوالونو د مرمیو نښې هم ترسترګو کیږی دا د برید کوونکې د ټوپک نښې دي .

د برید قربانیان څوک دی ؟
د طالبانو د ادعا له مخې ویل کیږی چې برید کوونکي نقیب الله په دې پیښه کې له منځه تللی ، د کلتور وزارت څخه دری تنه ( یو تن پولیس مړ شوی ، د ملی امنیت ساتوونکی اود پیښی عینی شاهد چې تر اوسه ددې کس هرڅه پټ ساتل شوی ښایی چې د امنیتی مسایلو له مخې دده په اړه هرڅه پټ وساتل شی ، دریم وژل شوی کس د وزارت د راجستریشن مسول په پیښه کې مړ شوی ( له دې مامور څخه دری زامن او څو تنه لوڼې پاتی دی او ټاکل شوی و چې د شنبې په ورځ ددې مامور د ځوی د کوژدی پروګرام ترسره شی ) په ټپیانو کې د وزارت لوړ پوړی چارواکې شامل دی د نړیوالو مطبوعاتو ریس حلیم تنویر په پیښه کې سخت ټپی کیږی او دا هغه کس دی چې غوښتل یې ځان ولس مشری ته هم کاندید کړی ، تنویر اوس مهالې هالنډ ته د درملنې لپاره استول شوی .

له برید څخه وروسته د کلتور وزارت چارواکې سره چیرته راټولیږی ؟
له برید څخه څه کم یو ساعت وروسته د اطلاعاتو کلتور وزارت معینان او څو تنه ریسان د ملی ګالرۍ په ودانۍ کې سره راټولیږی او د وزیر د راتګ لپاره په انتظار کې وی .

عبدالکریم خرم هلته په داسې حال کې چې ډیر زیات پریشانه ښکاری له خپل سپین رنګی موټر سره راځی او څو ساعته له خپلو چارواکو سره د پیښې په اړه خبری کوی ، ټول خپه او ویرجن ښکاری .

له څو شیبو وروسته وزیر خپلو معینانو ته وایی (( ډیره بده پیښه ده ، خدای دې پرمونږ ورحمیږی ، اوس باید څه وکړو )). پریکړه نیول کیږی چې وزیر باید د پیښې ځای ته ورشی ، ځنې د پیښې ځای ته د وزیر له ورتګ سره مخالفت کوی خو ځنې بیا داخبره پرځای بولي چې وزیر باید هلته یو ځلی ورشی .

همداسې کیږی وزیر د پیښې ځای ته ورځی او هرڅه په خپلو سترګو ګوری ، وروسته د پیښې د قربانیانو د پوښتنې لپاره روغتونونو ته ورځی او له وژل شویو کسانو او ټپیانو سره سم د لاسه مالي مرستی کوی .
په همدې ورځ د امریکا د فرهنګی څانګو ځنو ادارو پلان درلود ترڅو یو کانسرت ترسره کړی ، د همدغې موسسی کارکوونکو وزیر ته د ټیلفون د لاری ددې کانسرت د ترسره کولو په اړه خبری کوی .

وزیر ورته ددې کانسرت د نه ترسره کیدو سلا ورکوی او هغوې ته وایی دا کانسرت دې وروسته پاتی شی مونږ په خپلو وینو کې رنګ یو .

د برید اصلی هدف ترلاسه نه شو

برید کوونکو غوښتل د اطلاعاتو کلتور تکړه وزیر عبدلکریم خرم له منځه یوسی ، پلان نیمګړی او هدف ترلاسه نه شو، د ولس مشر د مطبوعاتی دفتر یو چارواکی د ټیلفون په لیکه ماته وویل (( د برید کوونکو هدف د ولس مشر کرزی د نړیوالو مطبوعاتو دفتر و ، طالبانو ویلی و چې هلته بهرنیان هر وخت سره راټولیږی او زمونږ پرضد خبری کوی )) او ښایی چې د برید بله موخه د اطلاعاتو کلتور د ودانۍ نړیدل و چې په دې صورت کې به د سل ګونو کسانو ژوند له ګواښ سره مخ کیده .

دخداي( ج) دکتاب نسخی او د رسول کریم د احادیثو کتابونه هم په برید کې شهیدان شول.

د اطلاعاتو کلتور وزارت په کتابتون کې یو شمیر داسې دینی او اسلامی کتابونه شهیدان شول چې په هغې کې د قران کریم ایاتونه او د مبارک نبی کریم (ص) د احادیثو کتابونه و ، ما په خپله داسې اسلامی او دینی کتابونه له خاورو څخه پورته کړه چې په برید کې له منځه تللی و .

+  Mon 3 Nov 2008 3:16 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د خدايي خدمتګارانو غورځنګ او پښتو کيسه ليکنه

د خدايي خدمتګار غورځنګ د پښتونخوا په سياسي او ادبي ژوند کې ستر نقش لوبولی دی. کله چې د پښتونخوا په ادبياتو خبرې کوو، نو له دې حقيقت نه سترګې نه شو پټولای چې دغه غورځنګ د ادب په بيلابيلو برخو کې پښتو ادب  ته ډېر څه ورکړل او ډېرې تشې يې ډکې کړې.
د انجمن اصلاح الافاغنه د جوړيدو نه رانيولې بيا د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ په دوران کې او همدا رنګه د اولسي ادبي جرګې له جوړيدو نه راوروسته پښتو ادب د  جوليز او مانيز پلوه د ودې او پرمختګ يون کړی دی او ډېر څه يې منلي دي.

کله چې عبدالغفارخان په ١٩٢٨ ع کال د پښتون اخبار راويست، نو دا د پښتنو په ادبي ژوند کې لومړنۍ بشپړه پښتو خپرونه وه چې تيت او پرک پښتانه ليکوال او شاعران يې پر شاو خوا راټول شول او د پښتو ادب په بيلابيلو برخو کې يې په منظم ډول خپرونې پيل کړې. ليکوالو او شاعرانو يوه  منظمه لار وموندله، د ليکوالو يوه سياسي او ادبي ليکه جوړه شوه او د دوی په لار باندې نوي زلمي ليکوال هم روان شول.
د پښتون اخبار د خپرونو په لړ کې ډېر ليکوال راپيدا شول چې د دغه غورځنګ د مخکښو ليکوالو په ليکه کې وګڼل شول او پښتو ادب ته يې ډېر څه وبښل.
د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ نامتو کيسه ليکونکی ماسټر عبدالکريم د دغه غورځنګ او پښتون اخبار د زيږندې او  اغيزې په باب ليکي:
” د پښتون اخبار نه اګاهو چې به چيرته د پښتو ادب خبره شوه، نو موږ به په زړو شخوند وواهه، خوشحال، رحمان، حميد، کاظم خان او لوی احمد شاه به مو وستايل، ولې دا خبره به بې ځايه نه وي که زه ووايم چې نن دپښتون اخبار له برکته موږ عبدالاکبرخان اکبر، محمد اکبر خادم، احمد شاه شاه، سمندرخان سمندر، عبدالخالق خليق، امير حمزه خان حمزه، محمد شاه خان صاحب خيال، فضل حق شيدا، سيد رسول رسا، خان عبدالغني خان غني، اجمل خان اجمل، محمد اسلم شرر، ولي محمد طوفان، عبدالمالک خان فدا، فضل رحيم ساقي،اميرنواز جليا، علي حيدرخان د سمعيله، شاد محمد خان ميږی، خانمير هلالي او په کشرانو کې دوست محمد خان کامل، افضل خان بنګش، سيد مير مهدي شاه، محمود قلندر، حبيب الرحمن قلندر، مفتون، مقيدد ټل، نصرالله خان نصر او حسين بخش کوثر د ډېرې ستاينې وړ دي. په زنانه ليکوالو کې پښتون اخبار زموږ پيژندګلو د احمدي بانډې د يوې خور الف جانې خټکې سره هم کړې ده. دغه ميرمن به د پښتو ادب په برخه کې په ټول عمر د پښتنو د سر ګل وي.
د پښتون اخبار نه پس ااولسي ادبي جرګه او ادبي ټولي دواړو د پښتو ژبې ډېره پالنه کړې ده!  او لويه کارنامه يې دا ده چې کومه ډيوه پښتون اخبار بله کړې وه، هغه يې بله په بله وساتله.(١)
له دغه څرګندونو څخه زموږ موخه ( هدف) دا دی چې دغه غورځنګ د پښتون اخبارد خپرونو په لړ کې څومره پاخه او تکړه ليکوال راښکاره کړل چې بيا هغوی په پښتو ادب کې يو نوی باب پرانيست او د پښتو ادب لمن يې په نظم او نثر ښکلې کړه چې د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ ادبيات ورته ويلی شو.
د خدايي خدمتګارانو غورځنګ د پښتو ادبيات بډای او د ادب دې نوي باب ته  يې خوند او رنګ وباښه.
امير حمزه خان شينواری د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ په باب ليکي:
” د پښتو ادب په څيره کې سرخپوش ادب هم څه کم ښايست نه دی پيدا کړی. د پيرنګي د جابر حکومت په وجه چې د ( روه ) په پښتون اولس کې کوم رد عمل پيدا شوی و او هغه د باچا خان په قيادت کې د هغه پر خلاف کوم جهاد کړی و. هغه د پښتو ادب په عمارت کې د ډېرې اهمې ردې حيثيت پيدا کړی دی. پښتو ادب ته يې د نويو تشبيهاتو او استعارو بخښنه کړې ده. ښه، ښه شاعران او اديبان يې پيدا کړي دي)( ٢)
که د ادب د ټولواړخونو راتير شو او يوازې په لنډه کيسه خبرې وکړو نو بيا هم ويلی شو چې دغې غورځنګ د پښتو د لنډې کيسې په وده او بشپړ توب کې ستر کارونه سر ته رسولي دي.
کله چې د پښتون اخبار نشرات پيل شول نو په  پښتون اخبارکې د پښتنو ليکوالو هغه کيسې خپريدلې چې د ازادۍ غوښتنې د روان غورځنک پيښې يې بيانولې او د ښکيلاک ضد روحيه يې لرله. که څه هم د پښتون اخبار نه د مخه په پښتو کې لنډه کيسه موجوده وه او د پښتو لوی ليکوال راحت زاخيلي پر پله باندې نورو ليکوالو هم قدم ايښودی و خو دغو کيسو له مانيز پلوه اخلاقي او اصلاحي اړخ درلود او د روانو سياسي پيښو سره يې کوم ځانګړی پيوند نه درلود.خو د پښتون اخبارله نشريدو سره پښتو کيسه د مبارزې په ليکه کې دريږي او د پښتنو د روا مبارزو او سر ښيندونو او وياړونو کيسې کوي. د لنډې کيسې محتوا بدلون مومي او له دې سره ورو، ورو فني نيمګړتياوې هم تر څه حده سمون مومي.
ښاغلی محمدا عظم اعظم د پښتنو د غورځنګ او د پښتون اخبار د خپرونو په باب چې د پښتو ژبې او ادب او په تيره بيا پښتو کيسه ليکنې ته يې څه ورکړي دي ليکي:
(( د ازادۍ تحريکونو چې کومې پښتو مجلې راوړاندې کړي د دغو په لمن کې پښتو ادب هم نوی ژوند وموند.د ( پښتون) انګار، سيلاب او د غې وخت د ځينې نورو رسالو اجرا د پښتو ژبې او ادب له پاره يو بې بها زيری و او په تيره تيره د ( پښتون) ادبي خدمات  د هيرولو جوګه نه دي. ( پښتون) د خپلو سياسي سرګرميو سره سره د ادب او ژبې د روزنې د پاره هغه لار په ګوته کړه چې په هغې باندې د نوي ليکوالو قافله د مرام په لورې روانه شوه او  سياست او ادب پرې په ګډه تر اخره پورې تګ وکړلو.
د ١٩٣٠ او ١٩٤٠ ع کلونو تر منځه ( پښتون) کې وخت په وخت افسانې هم وليکلې شوې موږ لا په دې بحث کې پريوتل مناسب نه ګڼو چې دغه افسانې په تله پوره افسانې وې او که نه، خو دومره قدره هم بس ده چې د راحت زاخيلي د اولنو کوششونو نه پس افسانې خپل سفر جاري وساتلو. د پښتون په اولنيو شپږو اتو کالو کې عبدالکريم مظلوم، ماسټر عبدالکريم نومونه هم د دې وينا غندنه کوي چې د کال ١٩١٩ خوا و شاه د راحت زاخيلي نه پس تر دوه ويشت کاله د کال ١٩٤٧ پورې پښتو افسانه ويده پرته وه. (٣)
د دغو څرګندونو څخه جوتيږي چې د راحت زاخيلي نه وروسته د پښتو لنډې کيسه ليکنې د ليکلو بازار د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ ليکوالو تود ساتلی دی چې په پښتون اخبار کې ددغه سلسلې په زړه پورې نمونې خوندي دي.
که څه هم ښاغلی اعظم د عبدالکريم مظلوم او عبدالخالق خليق د افسانو يادونه هم کوي خو دا چې نمونې يې زموږ په لاس کې نشته او نه يې د افسانو کومه ځانګړې مجموعه موجوده ده، نو په دې لحاظ موږ وايو چې د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ لومړنی تکړه کيسه ليکونکی ماسټر عبدالکريم دی.
ماسټر کريم لومړنی کيسه ليکونکې دی چې په خپلو افسانو کې د يو پښتون خدايي خدمتګار څيره د مرکزي کردار په حيث راځلوي. د پښتنو ماحول د نوې مبارزې، سرښندنې او د هغوی اتلولی د ماسټر کريم د افسانو عمده توکي جوړوي. لنډه دا چې  ماسټر کريم کيسو ته کټ مټ  پښتني رنګ ورکوي اود ورځينيو رښتينو پيښو عکاسي کوي. د ماسټر کريم کيسې د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ د مبارزې پيښو او روا غوښتنو ته وقفيږي او هر مبازر پښتون پکې خپل ځان ويني. ښاغلی اعظم د ماسټر کريم  د افسانو په باب ليکي:
(( د پښتون د دور د نورو افسانه ليکونکو نه  که څوک سترګې واړوي نو وابه يې ړوي، خو د ماسټر کريم نوم چې د يو غر غوندې په لار کې ودريږي نو بيا ترې په اله اسانه تيريدل ګران شي. ماسټر کريم په نثر کې د خپل اسلوب څښتن دی. ځولۍ ګلونه يې په نثر کې د اثارو مجموعه ده چې هغه قصې او نکلونه لري چې د کال ١٩٣٧ او ١٩٥٥ تر مينځه ليکل شوي دي. د افسانې په ميدان کې د دې نوموړي ليکوال کوششونه که د شاهکار درجې ته نه رسي، ولې بيا هم لا ځولۍ ګلونه کې چاپ شوي آثارو کې چې د نوې افسانې کوم خواره واره توکي په خپله لمن کې رانغښتي دي  د پښتو افسانې په ارتقا او سر څڼه کولو کې د هغې د اهميت نه سترګې اړول نمر په ګوته پټول دي (٤)
 ماسټر کريم د خپل خوږ نثر او ښو افسانو په وجه مشهور دی.
د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ د پيښو په انځورولو کې پوره بريالی دی او د دې وجه داده چې دې د خدايي خدمتګارانو د ګوند فعال غړی او د دغه غورځنګ په سر کې روان دی.
هغه له وړوکوالي نه د خدايي خدمتګارانود اتمانزو د ازاد  سکول لومړنی شاګرد او په زلميتوب کې د دغه نهضت يوه پخه ستن وه. د هغه په وجود کې ادب او سياست سره ګډ شوي وو او همدغه وجه وه چې سياسي غوښتنې يې د ادب په ژبه بيانولې. خو کله کله به يې د سياسي اړخ د ژور تاثير په وجه ادبي خوا زيانمنه شوه. او د سياست غلبه به د ادب پر خوا زياته شوه. چې همدا خصوصيت د خدايي خدمتګارانو د ټولو ليکوالو او شاعرانو ګډ خصوصيت دی او ځکه چې دوی يوازې ليکوال او شاعران نه وو، بلکې د دې ګوند او د مبارزې د ډګر سرښندونکي سپاهيان هم وو.
همدغه وجه ده چې ښاغلی اعظم د ماسټر کريم د افسانو د فني نميګړتياوو له پاره دا رنګي دليل راوړي. د ښاغلي ماسټر په افسانو کې چې په ځينو ځايونو کې فني نيمګړتيا احساس کيږي، د هغو لويه وجه د مقصديت او افاديت هغه پوخ شعور دی کوم چې ماسټر صاحب او د د غه دور ټولو نورو ليکوالو او شاعرانو د يوې عقيدې په توګه خپل کړي و او دغه دور د هر نوموړي ليکوال نه د آزادۍ د جنګ غازي جوړ کړی و او  بيا ماسټرخو په عملي طور په دې ميدان کې جنګيده.))  ( ٥)
په داسې وخت کې چې د نثر نه د نظم ميدان ډېر تود و او بيا په کيسه کې د ملي غوښتنو ځايول او په خوږه او داستاني ژبه د روانو پيښو بيان او تاثير بخښل څه اسان کار نه و. خو موږ وينو چې دغه کارته  په اول ځل ماسټر کريم لاس واچاوه. او په دغه کار کې د څه نا څه نيمګړتياوو پرته چې دومره نه احساسيږي، کامياب ووت.
د پښتونخوا نامتو ليکوال اجمل خټک دماسټر کريم د کيسو په باب وايي: (( ولې چې په ځير ځير ورته وګورې، نو د ژبې د حسن او د فن د رنګينيو لاندې به درته د خپل غريب او بې وزله قام ژوبل تندی او زخمي زړه داسې په وينو ککړ وښکاري لکه د ګلاب د خندا لاندې د هغه څيرې، څيرې په وينو کې ډوب زړګی.
ماسټر صاحب دې ته افسانه وايي، ولې حقيقت دا دی چې دا د پښتون د زړه او د ژوند او د ماسټر د ژوبل احساس نه جوړ شوی د وخت د حقيقتونو هغه ژوندي تصويرونه دي چې کوم پښتون يې ګوري نو وايي چې زه او زما ماحول.)) (٦)
د ماسټر کريم نه وروسته چې بل کوم ليکوال په پښتو کيسه ليکنه کې تر سترګو کيږي هغه د پښتونخوا لوی شاعر او ليکوال اجمل خټک دی چې د ماسټر کريم په څير د دې غورځنګ فعال غړی او د ادب په ميدان کې نه  يوازې کيسه ليکونکی دی بلکې د ادب په بيلا بيلو اړخونو کې د پوره صلاحيت خاوند دی.
که څه هم اجمل خټک د خپل شعر په وجه ډېر مشهور دی، خو د هغه وخت په ښو کيسه ليکونکو کې حسابيده او په هغې محدوده کې يې چې کومې کيسې ليکلي دي، د فن په لحاظ پوره او د مانا په لحاظ د ژونديو موضوعاتو لرونکي دي. که څه هم د اجمل خټک افسانې زموږ په لاس کې نه شته، خو د خپلو دغو خبرو د ثبوت له پاره د پښتونخوا د  نامتو کيسه ليکونکي سيد مير مهدي شاه دا يوه خبره کافي ګڼم چې هغه د نشان په سريزه کې وايي: ( په دې موقع که زه د اجمل خټک د ” دوه جنډې“  نومې  افسانې ذکر ونه کړم، نو يقيناً بې انصافي به وي. ځکه چې د دغې افسانې د اوريدو نه پس زما د ې طرف توجه راګرځيدلې وه.)) (٧)
له دغه وينا نه جوتيږي چې اجمل خټک د غه وخت د افسانې ښه ليکوال و چې د ده د معياري افسانو يادونه محمداعظم هم کړې ده خو له بده مرغه د افسانې ليکلو ته يې دوام ورنه کړ او يوازې په شمار څو افسانې ترې پاتې دي.
محمد اعظم اعظم ليکي: (( د افسانې د تدريجي ارتقا په لړ کې د مهدي افسانه د هغې طرز نمايندګي کوي کوم چې د ماسټر کريم نه شروع کيږي او هم په مهدي باندې ختميږي. د دې دواړو تر مينځ د ذکر وړ بل کوم افسانه ليکونکی چې راځي نو هغه اجمل دی. ښاغلی اجمل اګر که د افسانې په باقاعده ليکونکو کې شميرلی نه شي، ولې هم د دغې افسانې (( دوه جنډې)) او (( زه افسانه نه شم ليکلی)) د دې طرز هغه افسانې دي کومې چې د نوي افساني په فني خوبيو او تکتيکي باريکيو باندې ښې مړې دي. او که ستايلی ليکوال د افسانې اړخ ته په سنجيدګۍ پام را اړولای وای، نو هغه پښتو افسانې ته ډېر څه وربخښلی شو) ) (٨)
د خدايي خدمتګارانو بل تکړه کيسه ليکونکي سيد مير مهدي شاه مهدي دی چې د کميت او کيفيت په لحاظ د ده کيسې د ستاينې وړ دي. د ده زياتې کيسې په ځانګړي ډول د خدايي خدمتګارانو د غورځنګ د جريان سره ټينګ پيوند لري او يا په بله وينا د خدايي خدمتګارانو د مبارزې د سياسي او تاريخي پيښو ويندوی دي.
مير مهدي شاه د دغه ګوند يو فعال غړی او د دغه نهضت يوازينی ليکوال دی چې کيسې يې همدغو مو ضوعاتو ته اختصاص شوي دي چې د پښتون اولس د تاريخ او مبارزې خورا ښې او په زړه پورې بيلګې دي.
د مهدي شاه يو شمير کيسې د انګريزانو په وړاندې د پښتنو د مبارزې، سرښندنې او په ځانګړي ډول د خدايي خدمتګارانو د اتلولۍ کيسې دي. او همدا رنګه د کيسو يوه برخه يې د راوروسته جابرو حکومتونو د مظالمو او نادودو انځورونه دي چې پښتانه ورسره لاس او ګريوان وو.
د خدايي خدمتګارانو د نهضت عمده پيښې د مهدي شاه د کيسو پيښې جوړوي. او د دغه نهضت د کړو وړو ډېره ښه ترجماني کوي.
ښاغلی ګران شهزاده د مير مهدي شاه په باب ليکي: (( سيد مير مهدي شاه مهدي چې په هر ليک کې يې د دې تحريک يو تاريخ پټ دی، نظم دی او که نثر يو شان پکې په دو دی. کله رهبر شي او کله غنچه په لاس قام ته ولاړ وي.
د شعر نه زيات يې افسانې مشهوري دي. چې د پښتون قام د جذباتو او نفسياتو صحيح ترجماني پرې کوي. د ده د افسانې په هر کردار باندې د خدايي خدمتګار تحريک ګمان کيږي.)) (٩)
د مهدي شاه مهدي کيسې د پښتون چاپيريال کيسې دي کردارونه يې پښتانه او په ځانګړي ډول خدايي خدمتګاران دي. د کيسو موضوع يې آزادي، استقلال او د وطن مينه ده او پېښې يې د خدايي خدمتګارانو د مبارزې سرښندنې او کارنامې دي.
که څه هم د مهدي شاه په افسانو کې سياسي رنګ ډېر زيات غالب دی خو بيا هم دغه کيسې زړه راښکونکي او اغيزمنې دي ځکه چې چاپيريال او کردارونه يې بيګانه او نا اشنا نه دي، بلکې هر پښتون لوستونکی په کې د خپل قام او اولس تير تاريخ او د ميړانې ډکې حادثې ويني چې مهدي شاه په ډېر ښکلي ادبي انداز کې د کيسو په چوکاټ کې راوړي دي.
ښاغلی اعظم د مهدي شاه د کيسو په باب ليکي: (( مير مهدي شاه مهدي د دې دور وړومبی  باقاعده ليکوال دی او په چاپ شوو افسانو کې تر اوسه د ښاغلي مهدي د افسانو د مجموعو شمير په نورو ليکوالو ورتير دی......... ښاغلی مهدي د ژوند په حقله يو مخصوص سياسي او ادبي شعور لري.  هغه د ادب د هغې فکري مدرسې سره تړون لري چې په شدت سره ادب د ژوند ترجمان ګڼي. د هغه قلم په ادب کې د سپور حقيقت ترجماني کوي اود يوه نظرياتي انسان په نظر چې هغه په خپل چاپريال کې څه ليدلي او محسوس کړي دي هم هغه له يې د افسانې شکل ورکړی دی او کوښښ يې کړی دی چې دا افسانې د فن په تله هم درنې وخيژي. د نشان د ټولو افسانو په رګ رګ کې يوه سياسي نظريه  لکه د بجلي ګرځيدلې ده. دا نظريه کله کله په انفرادي ډول کې ځان وښايي او کله اجتماعي رنګ واخلي، خو ولې بيا هم د ليکوال بشپړ اولسي او عوامي شعور د هغه ليکونو کې دومره جاذبيت ايښی دی چې د لوستونکي سترګې ځان پورې جوختې ويني.)) (  ١٠)
لکه څنګه چې د مخه مو وويل چې د مهدي د کيسو موضؤع د ازادي غوښتنې مقدسه موضوع جوړوي.
او په کيسو کې يې په رښتيني ډول ډېر ښه انعکاس مومي نو د دې يوه وجه دا هم کيدی شي چې دا د مهدي غوښتنه او يوازينۍ ارمان و. د خدايي خدمتګارانو د نهضت په ليکه کې ولاړ و او د مبارزې په ډګر کې له ډېرو تودو سړو سره مخ شوی و.
مهدي شاه مهدي په پښتنو کيسه ليکونکو کې يوازينی کيسه ليکونکی دی چې د زياتو کيسو مرکزي کردارونه يې خدايي خدمتګار دي او يا په مشخص ډول د دغه نهضت کيسه ليکونکی دی.
ښاغلی قلندر مومند د مهدي شاه د يوې داستاني مجموعې (( پت )) په سريزه کې د مهدي د افسانو په باب ليکي: (( دمهدي د افسانو موضوع د پښتنو د حريت پسندو د ازادۍ لاره کې د قربانۍ نه ډک جد و جهد او د خپلواکۍ د تلوسې سره اړه لري. هغه پخپله د هغه تحريک يو سپاهي پاتې شوې دی چې دغه مقاصد يې لرل.دغه مقاصدو سره د مهدي د مينې، خلوص او ديانتدارۍ نتيجه کې د مهدي افسانو کې هغه حقيقت نګاري پيدا شوې ده چې د ژوند د مسلو نه بې خبره خلقو ته ترخه هم ښکاري او سترګې هم بريښوي.)) (١١)
مير مهدي شاه مهدي پخپلو کيسو کې د خدايي خدمتګار کامل او پوره تصوير وړاندی کړی دی چې د ميړانې سمبول او د مبارزې په ډګر کې د ازادي غوښتنې رښتينی علمبردار اود قام سپاهی دی او کله يې هم  د خپلو کردارونو هغه محکوم حالت په ګوته کړی دی چې د مبارزې په ډګر کې د استعماري حکومتونو د مظالمو په نتيجه کې په تراژيدي ډول په ډېر افسوسناک حالت کې ژوند له لاسه ورکوي.
خو دا ټولې هغه رښتيني پيښې دي چې د ده کيسې ترينه د بشپړې تراژيدۍ رنګ اخلي او په تراژيدۍ سره کيسه پای ته رسوي.
د مهدي شاه باچا د کيسو کردارونه او پيښې ځکه لوستونکو ته نا اشنا نه دي چې د خدايي خدمتګارانو د جريان لوړې ژورې چې څنګه وې همغسې يې انځوروي او داستاني رنګ ورکوي.
ښاغلی قلندر مومند د مهدي شاه د افسانو د کردارونو په باب ليکي: (( د مهدي د کردارونو اکثريت د کلي او هوجرو زلمي، او بوډاګان دي چې لوستونکي يې د مطالعې په وخت ماوارای دنيا باشنده ګان نه بلکې د خپل ماحول افراد ګڼي. ځکه چې د پښتنو هر کور او کلي کې د همدغې جذبې لرونکي افراد اوسيږي.
د پښتنو د سياسي تاريخ هر پښتون لوستونکی د صفدرانو، ادمانو، تورسمانو او پذيرانو او دغسې د بدرو، ښاپيرو او زرينو، سره متعارف کړي دي. نو ځکه يو پښتون او يا پښتنه د مهدي کردارونه پردي نه شي ګڼلی. د مهدي په کردارونو هر يو اعتراض کيدای شي خو دا هيڅوک هم نه شي ويلی چې مهدي د خپلولوستونکو او کردارونو تر مينځ د اجنبيت ديوال وهي. د د ې برعکس مهدي خپل لوستونکی په دې مجبوروي چې د هغه کردارونه اصلي او خپل وګڼي او ورسره مينه او همدردي څرګنده کړي.)) (١٢)
او په همدي توګه مهدي شاه هم د خپلو کيسو د کردارونو په باب ورته نظر لري او وايي: (( زما د پت په افسانو کې هم اکثرېت  د هغو پښتنو کردارونه دی چې کومو د خپل ملک د مقدسې ازادۍ د پاره د ژوندون خوږې لمحې د ژوند د انقلاباتو په ناقابل برداشت ترخوبدلې کړي دي.)) (١٣)
د مهدي شاه باچا  کيسې چې د پښتون قام او په تيره بيا د خدايي خدمتګارانو د مبارزو ا وسرښندو واقعي او رښتيني کيسې دي او د خدايي خدمتګارانو د نهضت د تاريخ پاڼې دي. د دغه نهضت ټولوپيښو په کې په داستاني ډول انعکاس موندلی دی.
د مهدي شاه د کيسو يوه برخه په پښتنونخوا کې د انګريزي استعمار په وړاندې د پښتنو د مبارزو کيسې دي او بله برخه يې د هند د ويش او پاکستان د جوړيدو نه را په دې خوا د جابرو حکومتونو په وړاندې د پښتنو دريځ او په هغو باندې د دغو حکومتونو نادودې او ناراوې انځوروي. د مسلم ليګ په راتګ سره د پښتونخوا په ادبياتو کې يو نوی څپرکی رامنځ ته کيږي او قيوم خاني  په پښتو نثر او کيسه ليکنه کې د ظلم د سمبول په حيث لکه د مغلوالې د کلمې په کارول کيږي.
د مهدي شاه د کيسو يوه برخه د دغو مظالمو او نادودو بيان دی چې په صوبه سرحد کې د قيوم خانۍ په دوران کې په پښتنو باندې تيريږي. مير مهدي شاه پخپله په دې باب ليکي: (( ... د ازاديدو نه پس چې پاکستان جوړ شو نو په ټول پاکستان کې د مسلم ليګو حکومت قايم شو. زموږ په صوبه کې هم د مسلم ليګ حکومت جوړ کړای شو. خدايي خدمتګارو لا د پيرنګيانو د ظلمونو نه ساه نه وه اخيستې چې بيا پرې د مسلم ليګ حکومت شروع وکړه او د مسلم ليګ حکومت چې ورسره څه وکړل نو د هغې په هکله صرف دا يو متل کافي ګڼم چې د مانجې کافر مې وليدو نو د کټار کافر راته مسلمان ښکاره شو..... زما په دې ( نشان ) مجموعه کې د هغو ظلمونو او ستمونو د واقعاتو نه ځينې واقعات د افسانو په شکل کې پيش کړای شوي دي. )) ( ١٤)
په پښتونخوا کې بل کيسه ليکونکی چې د خدايي خدمتګارانو د نهضت کيسې يې ليکلې او له مهدي شاه نه وروسته زموږ تر سترګو کيږي، هغه هميش خليل دی. که څه هم هميش خليل د شعر او کيسې ليکلو نه زيات وخت په تحقيق او څيړنه کې تير کړی دی، خو بيا هم چې ده کومې کيسې ليکلي دي، نو د خدايي خدمتګارانو د نهضت د کيسه ليکوونکو لاره يې نيولې ده او په خپلو کيسو کې يې د دغه نهضت د لارويانو د قربانيو، اتلوليو او ټينګې ارادې پوره نماينده ګي کوي. که څه هم د هميش خليل په وخت کې د خدايي خدمتګارانو نهضت په خپل پخواني نوم نه و پاتې او نه هميش خليل زوړ خدايي خدمتګار و خو دا څرګنده ده چې نهضت موجود و، خدايي خدمتګاران موجود وو يوازې نوم بدل شوی و. هميش خليل د نهضت سره تړلی ليکوال و او همدغه وجه وه چې د ده کيسې د خدايي خدمتګارانو د نهضت او بيا په راوروسته کې د قيوم خانۍ د دوران کيسې جوړوي.
ښاغلی محمد اعظم اعظم د ښاغلي هميش خليل د يو داستانې مجموعې (( چارګل)) د کيسو په باب ليکي: (( د چارګل د افسانو په بنياد کې هم هغه مقصديت سياسي او نظرياتي شعور پروت دی کوم چې د ماسټر عبدلکريم او مير مهدي شاه مهدي د افسانو سره تړلی ښکاري. خو د هميش افسانې سره د يوې رنګينې بيلې افسانوي ژبې د اثر نه د ډکو واقعاتو د سپيڅلې کردارنګارۍ او د ماحول د ساهو عکاسۍ د فن په تيږه نامکمله افسانې نه ښکاري. محمد اعظم اعظم زياتوي چې د چارګل په افسانو کې د ټولو نه لويه خوبي د ژبې او بيان ښکلا ده. په نثر کې به دومره رنګينه او شاعرانه منظرکشي په ډېرو کمو ليکنو کې راغلي وي. دا ښايسته منظرکشي کله د يوه ماحول او منظر په بيان کې او کله د يو کردار په تشريح کې د سترګو وړاندې راځي)). (١٥)
هميش خليل د خدايي خدمتګارانو سره ډېر نيژدې پاتې شوی دی. د قيوم خانۍ د حکومکت په دوران کې هغه مختلف زندانونه ګاللي دي. او د خدايي خدمتګارانو د سياسي او ادبي محافلو نه اغيزمن و. همدغه وجه ده چې د ده په داستانونو کې سياسي رنګ څه نا څه زيات دی.او هم يې د هغه  وخت ځينې ريښتيني پيښې په داستاني شکل کې ثبت کړي دي.
هميش خليل د خپلو کيسو د مجموعې ( چارګل ) په سريزه کې ليکي: (( چارګل زما د افسانو ړومبۍ مجموعه ده. ټولې افسانې د کال ١٩٦١م  د ګرفتارۍ نه پس ما د خپل درې کلني قيد په دوران کې په مختلفو جيلونو لکه سنټرل جيل، مچ، سنټرل جيل ډېره اسماعيل خان او سنټرل جيل هري پور کې ليکلي دي. د دغه قيد په دوران کې ما سره خپل ادبي ملګري ښاغلی اجمل خټک، سيد مير مهدي شاه مهدي، حسين بخش کوثر او ارباب سکندرخان خليل هم وو. او پسته بيا چې زموږ د ټولو تبادله د مچ د زندان نه د جيلم ضلع بنديخانې او بيا د ( ډېرو) سترې بنديخانې ته وشوه، نو دغه وخت ښاغلی خانمير هلالي، فضل الرحيم ساقي او سعادت خان جلبل دوی هم زموږ سره چې تر دغه وخته د سکر، ملتان او ساهيوال مختلفو جيلونو کې وو سره يو ځای کړای شو او دغه شان د دغه قيد اخيري شپې ورځې چې ما په سنټر جيل هريپور کې تيرولې نو همدغه ملګري اکثره سره يو ځای وو. شايد هم د دغه ادبي محفل د اثر نتيجه وه چې د يو څو نظمونو نه علاوه دغه يو څو افسانې هم ما وليکلی شوې)) ( ١٦)
همدغه وجه ده چې د هميش خليل زياتې کيسې د يو ځانګړي دريځ نماينده ګي کوي. د پښتنو د مبارزو د جريان او حوادثو هيندارې دي. که د انګريزانو د وخت کيسې کوي او که د راوروسته جابرو حکومتونو مظالم ترسيموي، خو لاره هماغه يوه ده چې د ده مشران پرې روان وو او دی هم د دغې لارې لاروی و. نو په همدې توګه د هميش خليل په کيسو کې هم هغه څه ښکاري، لکه د يوه خدايي خدمتګار ليکوال نه چې څه توقع کيږي.
مرحوم فضل حق شيدا د ( چارګل ) په سريزه کې وايي: (( د هميش په باره کې به دا وينا مبالغه نه وي چې د هغه نظم او نثر دواړو کې يو خاص خوند دی يو نوی رنګ دی، ځان ته جدا طرز بيان او منفرد سبک لري. هميش د خپل وخت تقاضو په يوه لار روان کړ. دغه لار اوږده هم وه کږليچونه، کندې کپرې او ګړنکونه هم وو. ليکن هغه په دې خيال روان و چې لار سمه ده، منزل که ليرې دی نو وي دې اخر به رانيږدې شي. په خطرناکو لارو هر څوک سفر نه شي کولی، دا د هغه چا کار دی چې په زړه بهادر او حوصله يې لويه وي. د سفر دوران کې چې د رهزنانو د ليندو غشي راوريږي نو هغو ته سينه ډال کړي. )) (١٧)
د هميش د دغه سياسي دريځ په درلودلو سره د هغه افسانې هم سياسي رنګ لري او کوښښ کوي چې له خپلې نظريې سره سم پيښې راواخلي او د کيسو په چوکاټ کې يې راونغاړي او په هم دې توګه هغه کله کله د کيسې محتوا او پيښې ته يا يو ځانګړي حالت ته زياته ترجيح ورکوي نو ځکه کله کله ترې فني خوا نيمګړي پاتې کيږي چې د خدايي خدمتګارانو د نهضت په ټولو کيسه ليکونکو کې دغه حالت ليدل کيږي.
هميش خليل هم کله کله د هماغو پيښو چې څنګه واقع شوي دي کټ مټ په هماغه ډول کيسه کوي لکه چې پخپله وايي: (( يو حقيقت او يو افسانه په افسانوي رنګ کې د يو حقيقت د ليکلو کوشش دی چې په کال ١٩٦٣ م کې د ډيرو په زندان کې زموږ يو سياسي بندي ملګري د استقامت نه پس زه په ليکلو مجبور کړم)) (١٨)
خو له دې ټولو خبرو سره سره هميش خليل په خپلو کيسو کې د پښتنو د مبارزو ډېر ښه ترسيم کړی دی. سره له دې چې هغه لږې کيسې ليکلي دي خو په دغه کيسو کې د خدايي خدمتګارانو د نهضت پيښې اتلان او سرښندنې په قومي احساس او په خوږه کيسه يي ژبه بيان کړي دي.
فضل حق شيدا په څو کرښو کې د هغه د کيسو ډېر ښه تحليل کړی دی چې دلته يې را اخلو: (( هميش خليل خوا او شاه کې څه خواږه تراخه حقيقتونه ليدلي دي د هغې تنې بودې نه يې تنسته جوړه کړې ده او د تنستې نه يې مزې داره کپړه. دا کپړه دومره باريکه او مهينه ده چې د اغوستونکو بدرنګي او خوشرنګي دواړه په کې ښکاري.
هميش د خوارۍ، نيستۍ او بې وسې سره سره د زور ظلم، حرص او عياشۍ تصوير جوخت راکاږي چې لوستونکي د ژوند دواړه اړخونه وويني)) (١٩)
د ماسټر کريم نه رانيولې تر هميش خليل پورې چې د کومو ليکوالو ذکر راغی نو دې ته د خدايي خدمتګارانو د نهضت کيسه ليکونکي ويلی شوو او دا ځکه چې له يوې خوا د دغه نهضت سره تړلي ژمن ليکوال وو او له بلې خوا يې آثار د همدغه نهضت د پيښو او کارنامو وياندوی دي. په پښتونخوا کې له هميش خليل نه وروسته بل داسې ليکوال نه تر سترګو کيږي چې کيسه ليکنه يې د همدغه نهضت پيښو ته څه نا څه وقف کړي وي. خو دا ويلی شو چې دغه نهضت د پښتنو د مبارزو د تاريخ د يو باب په توګه ځلانده او تل پاتې دی.  او د دغې اتلوالې مبارزې کارنامې، سرښندنې او اتلان د پښتونخوا د کيسه ليکونکو له پاره تلپاتې موضوعات دي. نو په همدې توګه د پښتونخوا د کيسه ليکوونکو له پاره دغه موضوعات پای ته نه دي رسيدلي او په راوروسته کې هم هغه کيسه ليکونکي چې له دغه نهضت سره تړلي وو او که نه وو، بيا هم د هغو په آثارو کې ځينې کيسې لولو چې د خدايي خدمتګارانو د مبارزو او آزادۍ غوښتنې ويندوی دي لکه د قلندر مومند (( ګجرې)) د زيتون بانو(( د بيزو قبر)) او داسې نور. يعنې دا چې په کيسو کې د دغسې موضوعاتو ترسيم د يوې عنعنې په ډول دوام پيدا کړ او دا عنعنه تر اوسه هم دوام لري.
د خدايي خدمتګار نهضت سره چې کومه کيسه پيل شوی وه د ملي محتوا لرونکي کيسه ده او استعماري ضد روحيه يې درلودله چې د پښتنو په متحد کولو او د مبارزې د يون په ګړنديتوب کې يې ستره اغيزه درلودله. دغه کيسې سره له دې چې په يو خط کې ليکل کيدې خو ځينې نور ټولنيز موضوعات يې هم را اخيستل چې هغه هم په وروستي تحليل کې د انګريزي حکومت د مظالمو زيږنده وه. دا کيسې که څه هم د نوې کيسې د اصولو سره سم په قوي شکل شروع شوې وې خو بيا هم د فن په لحاظ د څه نا څه نميګړتياوو درلودونکې وې. موضوعات او اتلان يې ورته وو. د يو چاپيريال کيسې وې چې يو مقصد او يو ارمان يې درلود. خو د اولسي ادبي جرګې له جوړيدو سره د کيسو موضوعات بدل شول او دا ځکه چې دغه وخت د وخت غوښتنه بل څه وه. په کيسو کې ټولنيزو تضادونو او نابرابريو ځای ونيو او د کيسو موضوعات د محروم انسان په غوښتنو راڅرخيده. د اولسي ادبي جرګې له  جوړيدو سره يوازې په  کيسه کې نه بلکې په شعر کې هم دغه بدلون رامنځ ته شو او د هغه وخت ليکوالو او شاعرانو په ادب کې د دغې تحريک ښه پالنه وکړه.
ښاغلی محـمد اعظم اعظم ليکي: (( د پښتو ادب دا نوی دور يوازې د افسانې له ميدانه نه د نثر او نظم د ټولې تخليقي او تنقيدي پنګې نه د هغې ادبي نظريي ګړدې راتاووي څه ته چې افاديت او مقصديت ويلی شي او د ترقي پسند سوچ او فکر ترجماني کوي. د ترقي پسندۍ د تحريک بوټی د يورپ په ځمکه ډېر وړاندې نهال شوی و خو اردو ته يې جرړی د روانې صدۍ په ابتدا کې رااوږدې شوې او د کال ١٩٣٥ خوا او شاه يې ميوه ونيوله او په پښتو کې اګر که د ترقي پسند سوچ څرک د شلمې صدۍ د سر سره لګي ولې بيا هم څرګندې نښې يې د آزادۍ نه پس د اولسي ادبي جرګې په غيږه کې راښکاره شوې)) (٢٠)
اولسي ادبي جرګې د کيسې د محتوا او موضوعاتو د بدلون او نوي کيدلو سره سره د کيسې فني خواته هم توجه راوګرځوله او د دې کار له پاره به يې مسلسلې تنقيدي غونډې جوړولې او په دې لړ کې به يې په کيسو او شعرونو کره کتنې کولې. د نقد دغو غونډو چې اصلاحي بڼه يې لرله د کيسو فني نيمګړتياوې تر ډېره حده اصلاح کړې او د همدغو غونډو له کبله به کيسه ليکوونکو د خپلو کيسو فني خواته ډېر دقت کاوه ځکه چې کومې کيسې به د اولسي ادبي جرګې د تنقيدي غونډو نه تيرې شوې او ناسمې برخې به يې سمې شوې نو بيا به يې چاپ ته وړاندې کولې.
د پښتونخوا نامتو کيسه ليکونکی مير مهدي شا په دې باب ليکي: ( ... او په تيره تيره خو د اولسي ادبي جرګې د غړو خصوصاً د اميرحمزه خان شينواري، صنوبر حسين مومند، دوست محمد خان کامل، اجمل خټک، محمد افضل بنګښ، ولي محمد طوفان، حبيب الرحمن قلندر، سيف الرحمن سليم، محمد لطيف وهمي او د نورو ملګرو ډېره ډېره شکريه ادا کوم چې هغوی د دې کتاب په چاپ کولو او دغه قسم افسانو راغونډولو کې زما اراده کلکه نه کړه بلکې زما په اکثرو افسانو باندې د تنقيد په موقع ماته نيکې سلاګانې هم راکړي دي)) (٢١)
د اولسي ادبي جرګې تنقيدي غونډو پښتو کيسه خپل معيار ته ورسوله د کيسه ليکنې د اصولو او معيارونو په خپلولو سره د کيسې تکنيکي خوا هم بشپړه شوه. په دغه دوران کې د کيسو ډېر ښه ليکوال او د کيسو ډېرې ښې مجموعې را منځ ته شوې.
د اولسي ادبي جرګې تنقيدي غونډو د ادب بيلابيلې برخې او په تيره بيا کيسه د پرمختګ لوړو پوړو ته ورسوله.
پښتو کيسې چې د ااولسي ادبي جرګې د سيوري لاندې کومه وده کړې ده، د هغې په باب محمد اعظم اعظم ليکي: (( دلته د افسانې فني ترتيب، روزنه  او پالنه د يو بالغ او شعوري فني تنقيد په غيږه کې کيږي. د نوي دور د سر لګيدو سره د افسانې فن هم د ادب د يو باقاعده صنف په شکل کې روان څرګندوي او د ښاغليو صنوبر حسين مومند، دوست محمد خان کامل مومند، اميرحمزه شينواري، قلندر مومند، اجمل خټک، آياز داودزی او رضا همداني غوندې عالمان او فاضلان، نقادان او د نوي تنقيدي اصولو په رڼا کې د افسانې د ناوې سرڅڼه سينګاروي)) (٢٢)
د ا اولسي ادبي جرګې له دغو پاملرنو او دقت سره سره د لنډو کيسو ډېرې ښې مجموعې چاپ شوې او د کيسو ډېر ښه ليکوال رامنځ ته شول. د نثر د کموالي په وجه اولسي ادبي جرګې د پښتو نثر خواته توجه وواړوله او په  تيره بيا د معياري کيسه ليکنې تاکيد ډېر زيات شو  ولي محمد طوفان په دې باب ليکي: (( د اولسي ادبي جرګې نه اول پښتو ادب تر څه حده ترقي موندلې وه، خو د نثر نګارۍ صنف د يو ماشوم حيثيت درلود. له دې کبله د اولسي ادبي جرګې په غونډو کې خاصه توجه او پام نثر نګارۍ ته وګرځول شو. دغو غونډو کې افسانوي ادب زياته وده وموندله او په لږه موده کې د افسانو ګڼ کتابونه چاپ شول.)) (٢٣)
د اولسي ادبي جرګې د روزنې لاندې پښتو لنډې کيسې په ژوند پورې ټول تړلي مسايل په خپله محتوا کې راواخيستل. د ژوند د نابرابريو يوه ښه انځورګري يې وکړه. د محروم او مظلوم انسان غوښتنې  يې ښکاره کړې او د هغوی د شعور په روزنه کې يې د خپلې څرګندې لارې په بنياد ښې اغيزې وښندلې. د مقصدي او جانبدار ادب په رامنځته کولو سره اولسي ادبي جرګې د پښتو په لنډه کيسه کې هم يو عمده بدلون راوست چې همدغه د اولسي ادبي جرګې د پاليسۍ عمده او مرکزي ټکي وو، مرحوم دوست محمد کامل موند د قلندر مومند د کيسو د مجموعې (( ګجرې)) په سريزه کې ليکي: (( قلندر د اولسي ادبي جرګې يو مخلص او فعال غړی دی او د جرګې د پاليسۍ سره سم يې ادب د ژوند د پاره ګڼلی او د اولسي مقاصدو او مفادو د پاره يې د ادب تخليق کړی دی او د نظر لاندې د مجموعې ټولې افسانې به هيله ده چې زما د دې دعوا په رښتياوو ګواهي لي)) (٢٤)
په دې توګه ويلی شو چې پښتو لنډه کيسه د اولسي ادبي جرګې د روزنې لاندې خپل ټاکلي معيار ته ورسيدله او د مختلفو موضوعاتو په اخيستلو سره يې فني خوا هم نړيوالو معياري کيسو ته نيژدې شوه. د دې مقالې په نتيجه کې بايد ووايو چې د خدايي خدمتګار نهضت نه وړاندې، پښتو لنډه کيسه ليکنې يو منظم شکل نه درلود. په مانيز لحاظ اخلاقي او اصلاحي مسايل يې انځورول چې د خيالي پيښو او تصوراتو اړخ يې غالب و. د خدايي خدمتګارانو د نهضت په رامنځته کيدو پښتو لنډې کيسې روانې، ژوندۍ او سياسي پيښې په خپله غيږه کې راواخيستلې. د روان سياسي نهضت سره يې ټينګ پيوند پيدا کړ او د پښتنو د آزادۍ غوښتنې، د مبارزو سرښندنې، وياړنې او لوړې ژورې يې مرکزي موضوع شوه. د انګريزي ښکيلاک څيره يې له خپلو ټولو ځانګړتياوو سره بربنډه کړه او د پښتنو د مبارزو د يون په چټکتيا کې يې اغيزه وښندله. د کيسې په مرکزي کردار کې يو رښتينی خدايي خدمتګار راڅرګند شو او د پيښو په لحاظ واقع شوې پيښې د تاريخ په څنګ کې په ښکلي داستاني شکل انځور کړې. د پښتو لنډې کيسې محتوا سياسي رنګ واخيست او کيسه ليکوونکو خپله زياته توجه د کيسې محتوا ته واړوله. له همدې کبله کله کله ترينه په فني خوا کې نيمګړتيا رامنځته شوې او دا د هغه روان سياسي نهضت اغيزو چې د کيسې محتوا ته يې زياته پاملرنه کوله او له دغه حالت نه يې ځان نه شو ايستلای ځکه چې د دغه وخت زيات کيسه ليکونکي له دغه نهضت سره تړلي کسان وو او د فکر او عقيدې له مخې په ملي ژوند کې هم د مبارزې د ډګر سپاهيان وو. د همدغه تړون او روانو سياسي پيښو له کبله د دغه وخت په کيسو کې د موضوعاتو په لحاظ ورته والی ډېر ليدل کيږي چې د موضوعاتو دا ورته والی کله د يو ليکوال په آثارو کې او کله د څو ليکوالو په آثارو کې ليدل کيږي.
د دغه وخت کيسې د موضوعاتو په لحاظ په دوه برخو ويشل کيدای شي، يوه برخه هغه کيسې دي چې د انګريزي استعمار په وخت کې د انګريزي استعمار په وړاندې ليکل شوي دي او بله برخه هغه کيسې دي چې د هندد ويش نه راوروسته د پاکستان د جابرو حکومتونو په وخت کې د هغو په وړاندې ليکل شوي دي په تيره بيا د مسلم ليګ د حکومت په وخت کې چې د قيوم خانۍ په راتګ سره په پښتو ادب کې يو ځانګړی څپرکی رامنځته کيږي او په پښتو کيسه ليکنه کې قيوم خاني د ظلم او جبر د سمبول په توګه کارول کيږي. د کيسو د دغه اړخ سره څه نا څه مترقي اړخ هم راڅرګنديږي خو دومره وده او پراختيا نه مومي. د دغه نهضت په رامنځته کيدو سره ډېره پاخه کيسه ليکونکي راڅرګنديږي او د کيسو ډېر ښې مجموعې خپريږي.
د خدايي خدمتګارانو د کيسه ليکوونکو موضوعات په کيسه يي شکل په راوروسته وختونو کې هم باب او رواج مومي او ډېر داسې کيسه ليکوونکي چې د دغه ګوند سره سياسي اړيکي نه لري د دغو موضوعاتو ليکلو ته قلم اوچتوي. د اولسي ادبي جرګې د جوړيدو سره سم د کيسې محتوا او شکل ته زياته پاملرنه کيږي او د پاملرنې وړ بدلونونه په کې رامنځته کيږي. د کيسو محتوا له هغه پخواني يو خط نه سرغړاوی کوي او مختلف ټولنيز موضوعات را اخلي. طبقاتي تضادونه بربنډوي او د کيسو په مرکزي کردار کې يو محروم او بې وزله انسان راښکاره کيږي په کيسو کې د بې وزلو انسانانو د خلاصۍ له پاره پيغام ايجاديږي او د ټولنې د بنسټيز بدلون په مقصد او هم د موضوع په لحاظ د کيسو دغه لړۍ يو منظم جريان پيدا کوي. په فني لحاظ هم د کيسو شکلي خوا تر ډېره حده سمون مومي او دغه سمون د اولسي ادبي جرګې د تنقيدي غونډو په جريان کې رامنځته کيږي. د کره کتنې د دغې منظمې لړۍ په دوران کې د کيسو فني نيمګړتياوې سمون مومي او د موضوع په لحاظ د ترقي پسند تحريک په لاره روانيږي.
ماخذونه:
١_ ماسټر عبدالکريم، ځولۍ ګلونه، پيښور کال ١٩٥٧ (٢٨_ ٢٩ مخونه)
٢_ مهدي ميرمهدي شاه، نشان، خورونکی ادارۀ اشاعت  سرحد کال
       ١٩٥٦   سريز    (ټ _ څ مخونه)
٣_ اعظم محمد اعظم، پښتو افسانه (( تحيق او تنقيد)) منظورعام                    پريس پيښور کال   ١٩٧٦  ( ١٠٤ مخ)
٤_ همدا اثر ( ١٠٥ مخ)
٥_ همدا اثر ( ١٠٧ مخ)
٦_ ځولۍ ګلونه ( ١٣ مخ )
٧_ نشان ( د سريزې ق _ ک مخونه)
٨_ پښتو افسانه ( ١٣٠ مخ )
٩_ غنچه، هفت روزه ( خدايي خدمتګار نمبر) پيښور کال ١٩٧٠ د مارچ
     ٦، ٣٣ ګڼه     (٤٥ مخ) 
١٠_ پښتو افسانه ( ١٢٥ مخ)
١١_ مهدي سيد مير مهدي شاه، پت، يونيورسټي بک ايجنسي           پيښور، پبلک آرټ  پريس، پيښور کال ١٩٥٩ د سريزې ( ج ) (مخ)
١٢_ همدا اثر ( و_ ز  مخونه)
١٤_ نشان، د سريزې ( ف، ق مخونه)
١٥_ پښتو افسانه ( ١٥٩ مخ )
١٦_ خليل هميش، چارګل، خورونکی دارالتصنيف پيښور، منظور عام         پريس، کال 
        ١٩٧٣ ( ٧ مخ)
١٧_ همدا اثر ( ١٢ مخ)
١٨_ همدا اثر ( ٧ مخ)
١٩_ همدا اثر ( ١٣ مخ)
٢٠_ پښتو افسانه ( ١٣٢ مخ )
٢١_ نشان، د سريزې ( ق_ ګ مخونه )
٢٢_ پښتو افسانه ( ١٢٤  مخ)
٢٣_ پښتو ( مياشتنۍ مجله) پښتو اکاډيمي پيښور يونيورسټي، کال
   ١٩٨١ د مۍ او جون ګڼه.( ٢٧ مخ)
٢٤_ مومند قلندر، حبيب الرحمن، ګجرې، يونيورسټي بک ايجنسي                پيښور، کال ١٩٥٨ د سريزې ( ل مخ)

پوهنمل بريالی باجوړی

 

+  Sun 2 Nov 2008 4:24 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

ملنګ جان ژوند ليك

ملنګ جان پر١٢٩٣لمريز كال  د ننګرهار دبهسودو  په چميار كلي كي وزيږيد٠    

پلار يي  ملك عبدالشكور  نومېد٠چي په دري كلنۍكي تري يتيم  پاتي شو٠اوپوله پټي يي هم  دناوړو   دودونواوتربګنيو له کبله له لاسه ورکړ٠

.اصلي نوم يي محمدآمين وه وروسته آمين جان اوپه پاىکي هم ملنګ جان شو

په پنځلس كلنۍ كې دخواري مزدورۍ لپاره له خپلي كورنۍ سره دكامۍ ولسوالي دار بنګ کلي ته كډه وکړه٠

اوهلته يې دشعر ژبه ويانده شوه اوملنګ جان په نامه يې په خوږو نغمو پيل وکړ٠

شپږ مياشتې وروسته له کامې څخه بيرته خپل پلرني کلي ته راستون شو٠

بيا يې دجلا ل اباد په امنيه اوکونړ په لويه ولسوالي کې خپله دوه نيم کلنه سرتيري سرته ورسوله بياپه خپل کلي کې په مزدورۍ اوکرګرۍ بوخت شو٠دشلموپه سرکې يې لومړۍ ترانه په اتحاد مشرقي ننګرهار داهغه مهال وچې شعرونه اونغمې ېې نوري دسندرغاړوخولوته رسيدلی وې اودپوره نوم خاوندشوی وه٠

پر١٣٢٤کال د سردارمحمد داود له خواوبامل شواوپر١٣٢٩کال ورته دسردارشاه محمود دصدرعظم له خو ادکال شپږسوه افغانۍمستري معاش و ټاکل شو٠

پر١٣٣٢کال يې کابل ته راغوښت او په کابل  راديوکې دپښتو موسيقۍ منتظم وټاکل شو٠

ده اوڅلورتنوشاګردانو ته دقبايلو په رياست کې ځای ورکړشو او دژوند ترپايه يې همدا دنده پر مخ يوړه 

چي په ترڅ کې يې ورسره دپښتونستان  ديوساعته پروګرام لپاره هم سندري جوړولې٠

د١٣٣٤کال په ورستۍ نيمايې کې د ځينو ستونزو له کبله وزګارکړشو او دا چې پښتو ټولنې دافتخاري غړي په تګه منلی و نو خپل پوره معاش يې ورکاوه پر١٣٢٨ کال ورته سردار محمد داود صدرا عظم د ليک  لوست لپاره  يو ښونکی و ګوماره او له هغه  څخه يې په شپږو ورځو کې دومره څه زده کړل٠

چې نور يې خپل شعرونه پخپله ليکلای او لوستلای شول دمخه له قران شريف پرته کومه زده کړه یې نه وه کړې او هر شعر په يې خپل سندرغاړي شاګرد ته په يادو ورزده  کاوه٠

له بده دمرغه مرګ دغه خوږ ژبی اولسي شاعر نور پر پښتني او افغاني ټولنې ونه لوراوه  اود  ١٣٣٦کال لړم پرلسمه چې کله له کابله ننګرهار ته له خپل ېې کورنۍ سره ته٠د( لته بند ) په کږلېچونو کې پرې ګاډی واوښت  اوله خپل يوازيني درې کلن زوي دواجان سره دمرګ ګورنډي ته وغورځېد جنازه يې ننګرهار ته ولېږدول شوه اود چميار کلي په پلرنۍ هديره کې په ډيردرناوي خاورو ته وسپارل شوپر مړينه يې ډيرې اوښکې توي ېې شوي او ويرنې وويل شوې٠

افغانستان رادېو يو ځانګری پروګرام خپور کړ او په هغه کې د سردارمحمد داود پيغام او پښتو او دري خوا خوږۍ او وېرنې وړاندې شو٠

چې  وروسته هغه ديوه غونډ په بڼه چاپ او خپور شو پر افغاني ټوليزو رسنيو سر بېره پرې د پښتونستان اخبارونو هم خپرونې وکړې او  دپاچاخان په کډون ډېرو پښتونستاني مشرانو د خواخوږۍ پيغامونه راوا ستول پر هغه ډير ليک باندې چې پر  ١٣٣٩کال دپښتو ټولنې له خوا دارواښاد ملنګ جان پر ارام ځای ولګول شو داسې کښل شوي دي٠

دفقيرملنګ جان دغومردبخت بس دي

چي آزاد دي،په آزادوطن کي ګوروي

+  Wed 29 Oct 2008 5:8 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د ملنګ جان ژوند ليک

په (۱۲۹۳ه) کال کې د ننګر هار د بهسودو په چمیار کلی کې یو داسی روښانه ستوری دنیا ته راغی چي په راتګ سره د چمیار کلی ته حو شخالی او په حقیقت کې یې ټول ننګر هار ته روښنایې ورکړه
دغه پر ثمره ونې دتل لپاره دڅپلو هیواد والو لپاره میوه تولیده ،او دخپلی میوي په واسطه یې خلک او خپل هیوادوالو خو شحاله سا تل او همیش لپاره یې یو غږ په خوله باندې جاريو چې هغه ازادیوه .

دغه روښانه شخصیت ښا غلی محمد امین (ملنګ جان) دعبدالشکور زوی دی ، نو موړی په دری کلنۍ دخپل پلار څخه یتم پاتې شوی او پوله پټی یې دتر بګنیو له لاسه ورته باتې نشو اوپه (۵) کلنۍ کې بلارنۍ ټاټو بی څخه دمسافرۍ غیږی ته لویدلی او دکامې ړلسوالۍ په مزدوری بوخت شوی دی . نو موړۍ دمسافرۍ په وخت کې .و دشعر ژبه یې روانه شوه شپږ میاشتی وروسته له کامی څخه بیرته خپل اصلی ټا ټوبې ته راستون شو او وروسته له دی څخه دجلال آباد په امنیه قو مندانۍ کې او دکونړ په لویه ولسوالي خپله دعسکری دوره تیره کړه . دنوموړۍ ترانه داتحاد مشرقي په اخبارکې خپره شوه ، دا هغه وخت و چې دده سندري دسین غاړو ته رسیدلی وز او دپوره نوم څښتن شوی و.
په کال (۱۳۳۲ه) کې دکابل رادیو ديشتو مو سیقۍ منتظم ړټاکل شږ ، خو ددغې دندۍ څخه بیرته (۱۳۳۳) کې ګو ښه کړی شو او بیا بیر ته (۱۳۳۵ه)کال همدغی دندۍ ته را وبلل شو او تر ژوند تر پایه پورې پدغه بر خه کې دنده اجرا کوله . په اول کې دی یو نا لو ستی شا عر و حتی خپل شعر یې هم نشوای لیکلای ،خو په کال (۱۳۲۸ه)کې دسردار محمد داود لخوا ورته یو دلیک لوست ښوونکی وټاکل شو او په شپږو میا شتو کې دومره څه زده کړه چې پس له هغه نه یې شعرونه پخپله لیکلای او لو ستلای شول .
په (۱۳۳۶ه)کال هغه و چې ملنګ جان دخپلی کډې سره او دري نیم کلن ما شوم دوا جان یې هم په غیږه کې و ،خو کله چې دبند په کږ لیچونوکې بری ګاډی واوښت چې لو مړۍ یو بل سړی او ورپسی ملنک جان او دوا جان ورولويدل هغه بل سړی بچ او ملنک جان سره دخپل واړه ماشوم ځانو نه دادي ژوند غیږی ته وسپارل او له پا نې دنیا نه یې تل ستر ګې پټي کړي .ښایې چې دا به دتقدیر کر ښه وې او دملنک جان په هغې دعا به ملا یکو آمین کړی وې لکه چې وایې :

ستا سو ځانو نو ځنې ځان مې ځار شه ستا سو بچو نه دوا جان مې ځار شه
واورﺉ له ما ملنک جان ګرانو وروڼو زما محکو مو مظلو مانو ورونو
دملنک جان ژوند ته دپای ټکی ایښودل کیږي او دبهسو دو دچمیار کلۍ په پلارنۍ هدیره کې خا وروته سپارل کیږی (روح دی ښادوې او یادی تل وې).

د خپرولو نيټه: شنبه، 30 مرغومى ، 1385

 ستانکزی

 

 

+  Wed 29 Oct 2008 5:1 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

دملي یوالي دعوه ګیر پارلــــــــــــمان به ددغه  مظلومو مشومانو درواه برخلــــیک په ټاکلو سره  دهغوی دبابا مېنه  هغو ته وسپاري ؟؟ ایا نن به کوم وکیل دلوږي اعتصاب وکړي

+  Wed 29 Oct 2008 4:0 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 د غنی خان  طنزي شعرونه

 

 

 

غني خان  د خپل  پېړ یوازینی شاعر دی چې د طنز په وسله  يې د پښتني  ټولنې په  نه ویل شوو  ستونزو پر جرړې باندی  بریدکړ ی او  په پوره زړه ور تیا یې  غولونکو ته  ګوته نیولې ده  او  بېله  کومې ویرې  يې  هغوی غندلي او سپک سپاند کړي دي  هغه له هرچا نه د پښتني ټولنې په نیمګرتیاو او کمزورو ټکو  ښه پوهیږي نو د سمون لپاره يې  نیغ په نیغه د ستونزو ریښو ته ځان رسوی او بیا په خپلو سیاسي او ظرافتي شعرونو کې هغه   راسپړ ي او لوڅوي

هغه وایي:

. څه که خلق ليونی غنی ته وايی

ډير ښه پيژنی خپل يار او د نور يار

دا  هرومرو نه ده چې  دطنز خندا او مالګه  ډیره وي  خو دطنز  اصلي موخه چې د ټولنې سمونه  ده مهمه ده  چې دا موخه بیا د غنی خان په شعرونو کې  تر بل هر شاعر  ډیره ځلا لري  هغه په طنز سره داسې مهمو  شیانو ته ګوته نیسي چې ولس يې تر پزې رسولی دی خو څوک څه  ویلی نشي او هغه په ډیر جرت دا د ټولنې ریاکاران ولس ته ښیي د هغوی عیبونه  او فسا دونه سپړي

عجیبه دا سودا ګړدی

په لاس تیغ په سر قران

شنه قبايي دامام ده

کلکې سترګې د شیطان

په ځیګر لکه چنګیزدی

چلولی لکه ماهان

په خوله د ګلو باغ دی

په زړه سخا لکه ډیران

غړمبیده لکه زمری کړه

غریده لکه حیوان

پنجې ډوبې په سرووینو

سر يې بره په اسمان

یا

یا په بام د حرم د مستۍ ترانه

یا په شپه د وصال د نفلونو بهانه

 یا

 اې    د ليو  نيا نو نيکه   ما ر ښه   که   مُلا   ښه  دې

تن   م ِ ډ ک   له  ز هرو  که  زړه  ډک  مِ د بلا  ښه  دې

 د ده په مستانه ليونتوب کې شاعرانه هوښياري او بيداري  نغښتې ده

ټـــټــودوست کا ســـنـــډا یــا رکا      

            خر کړه خپل مطلب پــري بــار کا

خوار لوهــار تـــــــه لا لا وایــــه       

          چــــه تــیــره د رلــه ســـپـــــار کا

سرکار مر ګ له چه څوک بیا ئې         

         یـــــو کپــټــان بـل صوبــه دار کا

د مـــسـتئ چــه خر شې پــاتــــي         

       دشـــیخــي چــوغــه اختــیـــار کا

چـــه نــری رنځ ورشـــروع شې  

               ځان حاجــې کا پــرهـــیـــز ګارکا

چـه میږې تــه خدای پـه قــارشې

د وه وزر ورلــــــه تــــیــــــار کا

   داچې کله کله  د ټولنې فضا دا اجازه نه ورکوي چې لیکوال شوخی وکړی او په پښتنې  ټولنه کې  هم داسی کسان شته چې د مسخرو زغم نه لري، خو غنی خان په زړه ورتیا  دا ټوله شا ته غورځوي او په میړانې بېله ویرې خپل د زړه خبرې بیانوي.

 له هغه ځایه چې طنز ونه نیغ په  ټولنې او  د هغې له  پېښوسره اړیکې لري نو د غنی خان  شعرونه هم په نیغه ټولنیزو ستونزو ته ګوته نیسي  د هغه طنزونه ډیر  سربېرن او لږ ژور دی دا ځکه    که  په ټولنه کې چې هر څه  ترنیګلتیاوي، پېښې، او نظرونه ډیر وي  هغومره طنز سربیرن کیږي

عقل ترینه ږیری وخـــــوړ    

   خیـــــټې تری ایمان وخوړ

ګــوره په وربشوکښـــــې    

   خـــره لأل دبـدخشان وخوړ

ګــوړه یې نه خـــــرسیږې      

  خوارلاله دغمه ځان وخوړ

قبــــــض شـــــو دآ صیب     

    ډیرې هنـــدوستان وخوړ

ځارشـــــم دلیډر کولمو    

     خیټه یې دښــــــــکلولوده

چا مهار چا اوښ وخوړ    

      او ده واړه کاروان وخوړ

کوڼ ملا شهـــــــید دې     

     په مـــزار یې ډیوه بله کړه

   طنزد سربېرني مانا پرته  هرومرو یوڅه پټ په ځان کې لري او ممکن په یو وار ویلو سره څوک په هغه پوه نه شي خو بیا هم دطنز لومړی اغیره دهغه موسکا ده بیا د هغه سربیرنه او بیا ژوره مانا.

هغه د مچ او ميږی د چرګ او ملاچرګک ، د اوښ او نورو

ځناورو له خولې ژور سياسی او ټولنیز  طنزی مطالب بيان وي او  وايي

 مچ دزمرې ستـــــــــــــــرګي شکوې ماشی داوښ وینه

خــــــــدایــــــــــــه ! ستــا  عجیبه دنیا توره ده که سپینه

مړ لسو ګیدړو ببر شیر په بونډې چــــــــرګــــــــــه کــــــړ

سپور شغال په پړانګ دی دغرڅو ښکارله ځــــــــــــینه

پریوځې چواړې ته ځان ګا ڼه په رتې زورکــــــــــــــــړې

 ښکلې ستا دګوتو جوړه ځـــــــــوانــــــــــــه نــــــــازنیــنه 

ناسته ده دډم دلندن لور په ســــــــــــرو وریښمو کښې

لور دلــــــوی شیرشاه لور ئې په لاست دی لو له ځینه

مست مغروره سر دپښتون ټیټ سترګي ئې ښکته دې

شـــــــــرم داســـــــــــی شـــــــــــرم چـــه شرمونه شرموینه

 

هغه   دټولنې هر بد کاره  سړی غندي ان د بدو ښځو  څخه  هم مخ نه اړوی  او وایي

 یو واده د خدائ رحمت دې
یو طاعون دې یو وبا ده
په کالو نه ښکلې کیږی
دا بدخویه دلربا ده
په ګیلو نه ستړې کیږی
تل ویرونه دی غوغاده
فلانئ داسې فلانئ داسې
دا ئې کار دا ئې سودا ده
وائې غنی مئین په غوا
چې دروغ دی که رښتیاده

 او بل ځای وايي:

 چاله شـــراب ورکړی چاله ســرې ویــنې د جام
چـــالــه خـــــربـانــو د پـاره چــالـــه ګـــل انـــدام
 
چــــالــــه د لـــــولـــکــې په شان چسته اؤ رنګینه
چـــالـــــه د ګـــونـګټـــې پـــه شــان توره اؤ مهینه
چــــالـــه قتــقتـــئ کـــوکـــاری کـــړکـــه زړه چرګه
چـــالـــه غـــونډه مــونـډه مستــه تکه سپینه ګرګه
چـــــالــــه داســـې ستـــغـــه لـــکـــه اوچـــه بکیاڼه
چــــــالـــــــه ډوبــــه مســـتـــه لــکه نوې دوک بیاڼه
چــــاکـــره صـــابــــره کـــورودانــــه درنـــــه مــــیښه
چـــاکــــره سیـــمه کؤترئ په هر چا چې شوه پیښه
چـــــاکــــــره چــــلــی د چــــلــی لــــوړه بـــده مـــکاره
چـــــــاکـــره کــمتــره چـــې هــم ښــځــه وی هم یــاره
چــــالـــه زړه خـــــره بیــخـــونــده بـــې نـــوره پـواړه
چـــــالـــــه لـــــکـــه ســــروه د خــنـــدا ډکـــه اولاړه
چـــالـــه ښـــه تـــرســـکونه چـــالـــه ښه خوږه حلوا
یـــولـــه د نـــیمبـــو اچـــار اؤ بـــل لــــه مــــــربــــه
 
ورکــړه دقسـمـــت دی چـــالـه ډیـــره چـالـه کـمه
خدائ دِ هغه درکړی چې وی ستا په شونډو سمه

 دغه بې پروا او بې قيده شاعر که څه هم يې ډیر ناويلي  ويلي دي ،خپل او د کړېدي ولس زړونه  يی ښه يخ کړی دي ، خو بيا هم خپل ځان مقيد ګڼي او د زړه ځينې خبرې په زړه کې ساتي .

غنی وايی که دزړه خبرې وکړم

پښتانه به می په سر لرګی کړی مات

 خوزړه یې نه صبریږي او وایي:

مړۍ وؤکم شوې خوار

د لـــــــــوږې نه قرآن وخړ

ځه دلیونې د مــــــــــــــرض

خـــــــوشـــــې دارومــه کوه

غم دمرګ غــورځنګ دزړه

ستـــــرګــــــو دجانان وخوړ

دغه د سر  ډار که دده په سر کې نه وای ، ښايې چې دغه آزاد خياله طنزویونکی شاعر د فکری آزادۍ حق نور هم ډير ښه په ځای کړی وای او د جرت او جسارت ډيرې لوړې څوکې ته ختلی وای .

چه خازې شنې مې په قبر وی ولاړې

که غلام مړيم راځی توککړی پرې لاړې

 هغه له تکفیره نه ویریږی ټول درواغ مقدسات رسوا کوي اود مذهبي ریاکاران ساتې باټې او درواغ بربنډ وي

 که تش په عقل وي په لياقت دي

نه په نصيب وي نه په قسمت دي

شيطان به نن ؤ لوي لـــــه جبر يله

غني به هم لايق د ولايــــــــت دي

 د نړۍ د خبرونو په اوریدو سر ښوروي   او وایي:

د جهان خبـــــــــــري ګوره       

     بيل به نکړي سپين له توره

اي غني ګيله تري مه کړه    

       شوه ړنـــــــده دنيا شبکوره

 بیا سترګی له نړۍ څخه د خپل هیواد خوا ته را  ګرځوي هغه د وخت په کا بینې  ظاهراً سربېرن نظر اچوی مسکی کیږی بدلون ته يې په ملنډو ګوته نیسی او وايي :

چه پخواني وو څه وزيران

وي به ئي ږيري لوي مچان

ته راشه ګوره دا دخداي شان

چه نيم لغړ دي او نيم ګنجيان

هغه په زړه کې زړې خاطرې ګرځي لودیځي خواته  ځي هلته یوی جنۍ ته ګوته نیسي  او وایي :

دا يورپ دي جينکو کـښي وفا نشته

بي وقوفه ته د مړونه مـستي غواړي

 هغه پښتون ته نصیحت کوي او بې پردې  په طنز ورته وایي:

 چــه پښتون تــه خدای پـه قارشې    

         لــــوی مـلـک ئــې د ســـرکــارکا

خـــان او خــر دې سـکـه ورونــه          

       مـسـتی پـه جــر زنــا پـه جــار کا

پـښـتون هــغه وی چــه مـــړ شې     

          خــپــــل پـــردې ورتـــــه ازار کا

خـــر تــری لـوي په جهان نه وې     

         چــــه پـــه ږیـــــره اعــتــبـــار کا

زړه کــړه زهر خوله خــوږه کړه         

       خــره راشـــه ځـــان هوښــیـار کا

  یــــو د یـــار شــونــډ ی خوږي دې  

یــــــو مزه غــوښــــه د ښــــکار کا

دلته بیا یوې بلې پښتني  غمیزې ته ګوته نیسي او وايي:

 خان راخيــــستي دي مـــــــــلا پسي څو بــــاړي

خپل کور سم کړه څه پر دي غمونه ژاړی

بل تــــــــــه وائي د حرص وبــــــــاسه غــــاښــونه

او پـخپـــــله سوان په لاس تيروي داړي                                                  

بیا  په طنز وايي:

تل وطن پخپله وران کړی بل بدنـــــــام کــــــړي

ملايـان دې کړل قارغان خواري خراړي

چه پخپله په بيه قام خــــــــــــــــــــــــرڅـــــــوي ته

بيا پــــه کـوم مخ په ملا کوي پيشاړي

چه پخپله دي مخ کال کښي نئ ويځـلي

بل ته مه وايــــه زړګيــــــه چـــــه پــواړي

ته اول دصاحب پـــــــــــريــــــــــــــــږده سلامونه

بيا په ده سرسايه پريږ ده پــــــــه دلاړي

د غني نصيحت واوره اوس ځان بسم کړه

خــــــــولي له نه راځي بيابياتو کلي لاړي

هغه دژوند  په هلکه وايي:

چې په ژوند كې سخته نه وي


لكه بې مالګې طعام
چې په خوله كې خندا نه وي
 لكه ډك د خاورو جام
ژوند كه تل فرني څټل وي
دا خو سپى هم شي څټلاى
كه تش نسل زياتول وي
دا غويي هم شي كولاى
ژوند نه خېټه نه ماڼۍ دى
نه ډېرى د سرو لالونو
نه ياران، نه معشوقې دى
نه باغونه د ګلونو

د غني خان له نظره ژوند څه دى،  هغه داسې ځواب ورکوی:
ژوند خو تله دى يو په مخه
غورځېدل او پاڅېدل دي
ټكى سوز او ټكى ساز دى
څه خندل دي، څه ژړل دي

اخځلیکونه

۱-ټول افغان وب پاڼه

۲- زموږ افغانستان وب پاڼه

۳- ویکی پدیا

۴- دستار وب پاڼه

۵-لوی افغان وب پاڼه

پوهنمل محمود نظری

+  Fri 24 Oct 2008 4:26 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
     دا ز مونږ زيبا وطن

سرود دلها

حال دل وطنپرستان را،  وطنپرستان دانند

 
مرحوم استاد اولمیر

دپلوم انجنیر خلیل الله معروفی

وقـتی خاطرهء چهل و سه سال پیش را از کانسرت هـنرمندان خواننده و نوازنده، و برازندهء " رادیو کابل " در شهر " برنو" ــ چکوسلوواکیای آن زمان ــ نوشته و آن را برای صفحهء " نگاهی به گذشته ها "ی یگانه ژورنال افغانان، یعنی " افغان ــ جرمن ــ آنلاین " اهـداء کردم، از هـنرنمائی آوازخوان بی مثال زبان پشتو، مرحوم استاد اولمیر سخن رفـت و از آهـنگ جاودانه اش که در وصف وطن عـزیزش " افغانستان " سرود.

در آن نوشته چنین آمده بود: « خصلت " میهندوستی " و " وطنپرستی " در صدر خصوصیات برجستهء افغانان جای دارد و بر تارک آن میدرخشد. این خاصیت نه تنها عـملاً در میدان های نبرد و کارزار افغانان در مقابل بیگانگان و متجاوزان بچشم سر دیده شده، بلکه هـرکسی از افـراد این آب و خاک سهم خود را در زمینه اداء کرده است. شاعـر در شعر خود، نویسنده در نوشتهء خود و عـوام الناس به رستهء خود. هـنرمندان عـزیز ما نیز، درین استقامت بسیار قامت افـراخته اند و بسا آهـنگهای ناب را در وصف وطن و در وصف چشم و چراغ وطن ــ حضرت کابل ــ سروده اند؛ هم بزبان دری و نیز به زبان پشتو. در میان همه اما سرآمد همانا آهـنگ " معروف " دا ز موژ زیبا وطن، دا زموژ لیلا وطن ، دا وطن مو زان دی ــ دا افغانستان" استاد اول میر مرحوم است، که شاهکاریست جاودانه و پایا. به صراحت باید گفـت، که تاکنون هـیچ کس در وصف وطن چنین زیبا نسروده است. آوای بی همتای استاد اول میر، حنجرهء خدادادش، سُر و تالی را که او بلد بود و عـشق شورانگیز و بی پایانی که او به افغانستان داشت، این آهـنگ ملکوتی را به یادگار گذاشته است. با وجودی که همه هـنرمندان هـمدوره و مابعـد او، این آهـنگ را تیمناً و تبرکاً در کانسرت های خود می خواندند و می خوانند، اما هـیچ کس به زیبائی استاد اول میر خوانده نتوانست و نخواهـد توانست. استاد اول میر در وصف میهن بسیار خواند و بسیار ناله کرد، ولی نالهء " دا زموژ زیبا وطن " اش، تا جهان است، جاودان است. همین لحظه که به اشتیاق شنیدن این " آهـنگ دلها " صفحهء انترنت را کشودم و ویدیوی او را دیدم و شنیدم، چهرهء معصوم، مظلوم ولی عاشق به افغانستانش، دلم سخت بسوخت. خصوصاً که شنیده بودم، که استاد اولمیر در اتاقی حقـیر و فـقـیر، فـقـیرانه زیست، در آتش عـشق وطن گـداخت و در حالی که با خار خار و دشت و دمن و کوهـسار افغانستان عـزیزش پیمان وفا بسته بود، با این " جهان بی وفا " وداع کرد. چقـدر زیبنده میبود اگر همین آهـنگ را به حیث " سرود ملی افغانستان " انتخاب میکردند؛ گرچه این ترانهء بی مثال، بدون آن هم در عـمل جایگاه " سرود ملی " افغانها را گرفـته است.

شنیدم که میرمن ملالی جویا ــ همان زن مبارز و نمایندهء بر حق مردم در ولسی جرگه ــ از پول شخصی خود مقـبرهء استاد مرحوم اولمیر را در شهدای صالحین بناء کرد. " خداش خیر دهاد، آن که این عمارت کرد" !!!»

از این پراگراف یک جمله را مد نظر گرفـته و بر مبنای آن عـرایضم را تقـدیم میکنم:

به برداشت من، خاصیت " وطندوستی " و " وطنپرسیتی " خصلت خانه زاد همه باشندگان این آب و خاک است، و شاید هـیچ کسی از هموطنان خود را نیابیم که عاری ازین خاصیت باشد. جنگهای افغانان به مقابل دشمنان و متجاوزان و اشغالگران، همه و همه بدرجهء اول از میهندوستی و آزادی پرستی افغانان سرچشمه میگیرد. شاید کسانی بیایند و موضوع دین را محرک اصلی جنگها بدانند، چنانکه جنگ آزادیبخش ملت ما را به مقابل اردوی خون آشام سرخ، صبغهء اسلامی دادند و نامش را" جهاد " گذاشتند. بدون شک رول دین مقـدس اسلام درین جنگ انکارنپذیر است، ولی رول عمده و تعیین کننده همانا فکتور اولین است. برای به کرسی نشاندن این واقعیت، که رول عمده و اساسی را همانا " پدیدهء اولین " تشکیل میدهـد و نه " دین "، میتوان دلایلی بسیار آورد، ولی دو دلیل عمده را درینجا برمیکشم.

ــ در زمانی که دین مقـدس اسلام هـنوز تشریف فـرمای کشور عـزیز ما نشده بود، نیز جنگهای وطنخواهانه و جنگهای ضد بیگانه داشته ایم. کافـیست کتب تاریخ را ورق بزنیم و لست طومار وار چنین جنگ ها را قـطار کنیم.

ــ اگر متجاوز یک " کشور اسلامی " میبود، یعنی اگر در عـوض " روسیهء شوری "، یک مملکت اسلامی بر خاک ما میتاخت و به اشغال وطن ما میپرداخت، هـرآینه و به یقـین که به همان صورت و نه کمتر از آن پیمانه، به مقابله اش می شتافـتیم و تا متجاوز را از خاک وطن بیرون نمی راندیم، آرام هم نمیگرفـتیم.

پس محرک اصلی و عمدهء جنگهای ضد اشغالگران، اینست که افغانان دیده نمیتوانند و تحمل ندارند ببینند، که وطنشان در اشغال بیگانه درآمده و بیگانگان بر آن حکم میرانند. باشندگان این آب و خاک، هـر کسی که باشد ــ خواه خود را "افغان" بنامد و یا " افغانستانی " و یا " خراسانی " ــ مبرا از این خاصیت بوده نمیتواند. بلی؛ مقـوله های "آزادی" و "وطندوستی" پدیده هائی اند که با عـروق و شرائین و در تار و پود همه باشندگان این سرزمین عجین گشته اند. گرچه این پدیده در وجود تمام افـراد بشر سراغ میگردد، ولی و اما و مگر؛ در وجود افغانان و باشندگان افغانستان، در شکل افـراطی آن به ودیعه گذاشته شده. شاید هم وضع جغرافـیائی و ساختمان طبیعی این سرزمین نقـشی بزرگ در زمینه داشته است، دارد و خواهـد داشت. " دلیل " هـرچه میخواهـد باشد، مهم برای ما مگر "مدلول" است، و " مدلول " در اینجا همانا چیزیست که هـست و وجود دارد و از وجودش کسی انکار کرده نمیتواند. این کدام فـرضیه و ادعای محض نیست، وقـتی میگوئیم که: " باشندگان این سرزمین، وطن خود را دوست دارند و آن را تا سرحد " پرستش " دوست دارند". این چیزیست که همه بدان ایمان و ایقان دارند، هم دوست و هم دشمن، هم آشنا و هم بیگانه. به یقـین کمینه، عامل و ضامن اصلی تمامیت ارضی کشور ما همین پدیدهء " وطنخواهی و وطنپرستی " باشندگان این سرزمین است، و اگر اینطور نمیبود، این وطن امروز دیگر وجود هم نمیداشت. چون هـر کشور دیگری در مدار این حلقهء خبیثهء سه دهه جنگ، از هـم میپاشید و توته توته میگردید. افغانان شاید در همه چیز دیگر باهم اختلاف داشته باشند، در موضوع " وطندوستی" مگر همه اتفاق نظر دارند. هـیچ افغانی را نخواهـید یافـت که خود را در " وطنپرستی" کمتر از دیگران بداند.      

با شرح بالا که میشد دامنه اش را درازتر کشید، باید اذعان کرد، که پدیدهء پسندیدهء " وطنپرستی" که شامل حال تمام افـراد و آحاد این سرزمین است، بزرگترین " گرهـزنِ" روابط و عـلایق ایشان نیز بوده میتواند. این پدیدهء خجسته بزرگترین عامل " وفاق ملی " ماست. و وقـتی که این طور است، باید ازین فـکتور تعیین کننده، که اختلاف نظر در آن راه ندارد، استفاده کرد و ابنای وطن را بهم پیوند زد. با گذشتاندن سه دهه بدبختی و تیره روزی و دربدی و خاک بسری، اینک وقـت آن فـرا رسیده است، که اولاد این وطن دست بدست هم دهـند، بر زخمها مرهم نهند، وطن مجروح و زمینگیر خود را بپا ایستاده کنند و در دامان مهرگسترش، برادروار بزیند (زندگی کنند).

با این مقـدمه میرویم به اصل مطلب مدنظر. من عـنوان مقاله را با سرود مشهور میهنی، که از حنجرهء استاد اولمیر مرحوم  به یادگار مانده، مزین ساختم. بلی کیست که منکر نص " دا زموژ زیبا وطن " باشد و وطن خود را " زیبا" نداند؟؟؟ کیست که وطن خود را مجنون وار، معشوق و محبوب خود نشمارد و" لیلا " یش خطاب نکند و از " دا زموژ لیلا وطن " انکار نماید؟؟؟ کدام هموطنی را خواهـی یافـت که "میهن" را "جان خود" نداند و نص " دا وطن مو زان دی" را از دل و جان قـبول نداشته باشد؟؟؟ و کدام وطنداری را سراغ خواهـید کرد، که "افغانستان" را از خود نداند؟؟؟  تا اینجا بند اول سرود، ولی بندهای دیگرش نیز همه به هـمین سیاق دلنشین اند و پذیرفـتنی. سرایندهء این سرود مرحوم ملنگ جان(1)، عاشق خارخار و سنگ و چوب دیار خود بود و کسی که این آهـنگ را چنان سوزناک و پرسوز خواند، نیز از دل و جان به این آب و خاک عـشق میورزید. ترانهء "دا زموژ زیبا وطن " هم شعر عالی و پرمفهوم و عام پسند دارد، هم از کمپوز بسیار پسندیده برخوردار است و نیز از زبان و حنجرهء کسی به یادگار مانده، که شهیق و زفـیرش (2) را " عـشق به افغانستان " میساخته است. من تاکنون از زبان هـیچ هموطنی نشنیده ام ــ نه از زبان کسانی که از تبعیض مبرایند و نه از زبان کسانی که " زبان پشتو " و " پشتوزبانان " را بدیدهء خوش نمی نگرند ــ که این آهـنگ قـشنگ و پرمعنی را نستوده و یا که از شنیدنش بوجد نیامده باشد. این سرود در هـر محفـل افغانها نواخته میشود و گوشها را مینوازد. من تاحال کدام محفـل خوشی و سور و سرور افغانها را ندیده ام، که این آهـنگ زیب و زینت و رونق و نقـل مجلس آن نبوده باشد. این سرود آنقـدر در مجالس سروده شده، که حکم "سؤال حتمی" و " فـرض عـین " چنین محافل را بخود گرفـته است. چقـدر زیبا و دلنواز است، وقـتی تلویزیون آریانای افغانستان، که از قـلب حضرت کابل پخش گردیده، بدل همه چنگ میزند و از درد دل همه افغانان حکایت میکند، سگنال خود را از سایه و نمایهء این سرود برگزیده و بعد از هـر چند لحظه آن را بگوشها میرساند و جان و دل را مینوازد.  

میسزد که ترانه ای بدین برازندگی و عام پسندی را بحیث " سرود ملی " خود قبول نمائیم. اگر کسانی سراغ گردند، که همه چیز این ترانه را بپذیرند، ولی " پشتو بودن " اش را مورد قـبول ندانند، برایشان خواهم گفـت، که: یکی از زیبائیهای خاص این سرود، در " پشتو بودنش " نهفـته است. برایشان باز خواهم گفـت، که وقـتی هـشتاد در صد امور دفـتر و دیوان و اداره و کشورداری و تجارت و معامله و تدریس و تحصیل و... ما به زبان " دری" صورت بگیرد ــ که میگیرد ــ چه باک دارد اگر " سرود ملی " ما به " زبان پشتو " باشد، که رسماً و قانوناً هـمتراز " زبان دری " مسجل گردیده است!!!!!!   ( پایان )

 ***************

توضیحات:

1 ــ مرحوم ملنگ جان که نام اصلیش " محمد امین " بود و بعدها به " امین جان " و بالاخره به " ملنگ جان " مشهور گشت، در سال 1293 هـ ش در قـریهء " چمیار " ولسوالی بهسود ولایت ننگرهار دیده به دنیا گشود و درعـین جوانی باثر حادثهء ناگوار ترافیکی بدرود حیات گفـت. وی عاشق افغانستان بود و در وصف لیلای وطنش، مجنون وار سرود، بسیار سرود و زیبا سرود. تا جائی که بر من روشن گردیده، شاید هـیچ شاعـر دیگر، به پیمانهء او در وصف وطن این قـدر نغز و سرشار نسروده باشد. اشعاری را که ملنگ جان مرحوم در مدح وطن محبوب خود سرود، باید جزئی از شهکار های جاودانهء ادب پشتو دانست.

2 ــ " شهیق" هوائی را گویند که حین تنفـس داخل شش ها میشود و " زفـیر" به هـوائی گفـته شود، که از شش بیرون گردد. اگر عـبارت حضرت شیخ اجـَل سعدی شیرازی را برگزینیم؛ نفـسی، که فـرو میرود، " شهیق" است و چون بر می آید " زفـیر".

  

+  Fri 24 Oct 2008 2:1 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

ارواښاد استاد علامه عبدالحى حبيبي

     په كندهار كښي د احمد شاه با با د زمانې راهيسي د كاكړو يوې مشهوره كورنۍ افغاني ټولني ته ډير درانه پوهان او ستر روښان فكران وړاندي كړي چي د هغو دجملې څخه يو هم ارواښاد عبدالحى حبيبي صاحب و . ښاغلى حبيبي صاحب د عبدالحق كاكړ كندهاري زوى په ديارلس سوه اته ويشتم هجري سپوږميز كال كښي د كندهار په لرغوني او باستاني  ښار كښي وزيږېد .د ارواښاد د مادي ژوند نسبي ښه حالت هغه ته اجازه وركړه چي د هغه وخت په ښوونځيو كي تر پنځم ټولګى پوري زده كړه وكړي او كله چي په ديارلس سوه شپږم لمريز كال كي د ښووځى څخه فارغ شو نو د ښوونكي په توګه مقرر شو . څرنګه چي محبوب استاد د پياوړي استعداد خاوند و نو ډير ژر يې په ليكلو او شعري پارچو پيل وكړ .

     په پښتو ژبه كي د ادبياتو د تاريخ ليكنه تر ټولو لومړى ارواښاد استاد علامه حبيبي صاحب پيل كړې ده ، په ديارلس سوه دولسم لمريز كال كي  چي دى په كندهاركي د طلوع افغان د جريدي مديرو ، په هغه جريده كي  يې د پښتو ژبي شاعرانو پېژندګلوي ته دوه خاص ستونه

خاص كړل . پياوړي استاد د پښتو ادبياتو او د پښتو ژبي د تاريخ په روڼولو كي ډير   ستر موفقيتونه ګټلي دي او د لويي برخي خاوند دى . ددې كار اغاذ او ادامه تر ډيره حده دده د همت او زحمت د وجي دده د قلمي او علمي خدمت پله يې ډيره درنه كړې ده . او همدا راز ارواښاد د ادب د دنيا خوري وري څانګي راټولي كړي او دنوي پوهي په رڼا كي يې د هنر او د ادب و مينه والو ته ډالۍ كړي چي په دې كار سره يې د لرغوني هيواد د تاريخ اصلي جوهر او تاريخي وركي زېرمي رابرسيره كړي او په خپل بي پايه هاند او هڅو يې څه د پاسه يو سلو دو ديرش ډير مهم شتمن تاريخي او ادبي اثار ليكلي او يا خويې پر هغو داسي سريزي ورزياتي كړي چي واقعا يې د نامالومو ادبي ، تاريخي او تصوفي اثارو زيرمي خلكو ته روښانه كړي.

     لوى استاد نه يوازي داچي د مطبوعاتو په روزنيز اړخ پوه و بلكي عملا يې دغه لاره پاللي او ټينګه تعقيب كړې ده په تېره بيا د ملي ژبي پښتو د احيا او پرمختيا كښي دده هڅي خورا درنې وې ، نه يوازي دا چي دى په پښتو ژبه كي يو پياوړى ليكوال و بلكي په فارسي ژبه كي هم يو پوخ ليكوال و او په دواړو ژبو كي ډير مهم او پاخه اشعار لري او د دواړو ژبو يو خوږ ژبى شاعر او ادبي ليكوال و سربيره پردې چي قدرمن استاد د پښتو او فارسي ژپو يو پياوړى ليكوال و خو ده په انګليسي ، عربي او اردو ژبو كي                هم لوى لاس                          درلود .

     پياوړى استاد په خپل ژوند كي يو لړ ارزښتناكه دندي هم تر سره كړي دي چي نوموړي په ديارلس سوه اووم هجري لمريز كال  كي د طلوع افغان د جريدې مرستيال او وروسته تر درو كلونو د هغې جريدې مسوول شو او همدا راز اروښاد د پښتو ټولني لوى مدير ، د طبوعاتو د مستقل رياست مرستيال ، د پوهني د وزارت مشاور ، د كندهار د پوهني ريس ، په چمن كي د تجارانو وكيل ، د ادبياتو د پوهنځى ريس ، د كابل مجلې مسوول چلوونكى ، افغانستان د تاريخ د ټولني ريس او د كابل په پوهنتون كي استاد پاته سوى دى .د افغانستان د تاريخي خاوري او دكندهار د فرهنګي او باستاني بېدياوي ددې علمي او ادبي شخصيت علمي ، تاريخي ، ادبي ، ژبني او ټولنيز ميراث به د افغانستان د خپل اولس او د هنر او ادب د مينه والو په منځ كښي د يوه مدني ميراث په توګه تر نسلونو نسلونو پوري په ډير ارزښت او درنښت  سره پاته وي .

 

د ادب ډيوه مړه شوه

ته يوګل وې د عــــــــــــــــــــــــرفان ورژېدلې

ته غمخور ددې اولس وكـــــــــــــــــــوچېدلې

تا ټول عمــــــــــــــــر و وقف كړى و اولس ته

ددې خلكو په غمــــــــــــــــــــــــوكي ربړېدلې

ستاوه هيله چي ټول خلــك فهميــــــده شي

شپه او ورځ ددوى لپـــــــــــــــــــــاره كړېدلې

تا د مرګ په ساعت هم فراغـــــــــــــت نكړ

تا پر وخت د زكنــــــــــــــدن پاڼي ليــــــكلې

د هيواد دعلم تــــــــــــــــــــاج د ادب ګل وې

رنځورانو ته د جهل لوى درمــــــــــــــــل وې

ته ددې ميني وتلى علامــــــــــــــــــــــــــــه وې

ددې سيمي د تيارو بله ډيــــــــــــــــــــوه وې

تا د علـــــــــــــــــــــــم تږي ډير دي اوبـه كړي

ته د پوهــــــي د سحرونو مجموعــــــــــه وې

تا په علم باندي پـــــــوه ډير ناپوهـان كړل

ددې خاوري د اسمان رڼه مشعــــــــــله وې

توره شپه كي دي دلمـــــر په شان رڼا كړه

د ايشيــــــــــــا د زړه منلى نابغـــــــــــــــه وې

د افغان د سيمي لوى عالـــــم پښتون وې

پښتونخــوا كي ته سپېدي د سباوون وې

ته ډيوه د فضيــــــلت وې ددې خـــــــــاوري

هم سينــا هم بيـــروني وې ټول دې واوري

ها چي نيم قرن يې خــــــــدمت كړ ودې ملك ته

د هغه په ياد به نن لا اسمـــــــــــــــــــان ژاړي

ليكوالان او اديبـــــــــــــــــان سره را ټول دي

دې نامور او مورخ ته جنــــــــــــــــت غواړي

ها د علم تاج  چي نن  ولاړى  په  ګور شو

د هغه په لوړ نامه به افغان ويـــــــــــــــــاړي

ستر استاد د پښتو ژبي حبيبـــــــــــــي ولاړ

لوى ليكوال او پوخ څېړونكى د دري ولاړ

 

20- 2- 1363 لمريز خيرخانه مينه كابل

     

+  Fri 24 Oct 2008 2:0 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 

صبورالله سیاه سنگ
hajarulaswad@yahoo.com

 

 

 


                                            نوکــر ریاســـت عـشــــق


یا هـــو

در روزگار کنونی که بزرگترین دغــدغهء برخی از آدمهــای کنجکاو نخست دانســتن تاجک، پشــتون، هــزاره یا ازبیک بودن کسان است و سپس شنیدن نامها و دید زدن کارنامه ها شـان، باید از اینجا و اینگونه آغازید:

آیا پشـــتون بود محمــد امین ملنگ جان؟ آیا راست است که او در خانه فارسی میگفت و در بیرون پشــتو؟ خلیل الله خلیلی، ملک الشعـــراء عبدالحق بیتاب، محمــد موسا شــفیق و ضیا قاریزاده چگونه از وی یاد کرده اند؟ آیا باران نوازشهای سیاسی از ســـوی محمــد داوود و محمــد ظاهــر به سود ملنگ جان بود؟ آیا ترانهء "دا زمــونژ زیبا وطن/ دا زمــونژ لیلا وطن" برای افغانستان ســـروده شده است؟ ملنگ جان به چه گناهی زندانی شــده بود؟ چرا دستاوردهای هنری او گراف نشیب_پیما داشت؟ ریاست عشق در کجاست؟

این نوشــته میخواهد به پرسشهای بالا پاسخ یابد و اندکی به زندگی، رهآورد هنری و ســـدهای "فریبنده و مهربان" فراه راه پیشرفت محمــد امین ملنگ جان بپردازد.

[][]
ریجاینا (کانادا)
30 دسمبر 2007

 

 

 

                                
مهــــمان یا میزبان مــرگ؟

هنرمندان چشم نهان_بین دارند. میگویند برخی از آنها پیشـایند مرگ خویش را نه در خواب، که در بیداری میبینند و چون و چند آن را گاه بی پرده و گاه در پرده، پیش چشم دیگران میگذارند. کسی نگاه میکند و در مییابد و کسی مژه بر هم مینهد تا خواب خوشش آسیب ندیده ماند.

دور نه نزدیک، فروغ فرخزاد حتا ریزش یکریز برف بر "حقیقیت دو دوست جوان" مرده اش را نیز پیشبینی کرده بود، و اینکه "به مادرم گفتم: دیگر تمام شد/ گفتم: همیشه پیش از آنکه فکر کنی، اتفاق می افتد/ باید برای روزنامه تسلیتی بفرستیم"

محمــد امین ملنگ جان نیز یک روز پیش از مرگ سروده بود:

نن می بیا زړگی له غمه واویلی کا
کله وژاړی په زور، کله گیلی کا
وخت ته نه گوری، بی وخت راته غږیږی
خدای دی خیر کړی چی به څه راته پیښیږی


برگردان: امروز باز دلم اندوهگینانه واویلا راه انداخته است/ گاه با فریاد همی گرید و گاه گلایه سر میدهد/ هنگام نمیشناسد، ناهنگام در گوشم میموید/ خداوند خیر کند، مرا چه خواهد شد؟ (برگهای 572 و 573/ "د وطن د مینی کچکول" _ کشکول مهر میهن)

پنجاه زمستان از باریدن نخستین برف بر پیکر خونین ملنگ جان میگذرد. بهارها و پاییزها پیهم آمدند و رفتند، سدهء دیگر و هزارهء دیگر نیز سپری شدند، و او مانند "درخت مســتقیم" رحمان بابا همانی که بود، است: درویش آزاده، سرایندهء آزادی و ستایشگر مهر و میهن.

با آنکه از خم و پیج زندگی ابرآلود ملنگ جان آگاهی زیادی در دست نیست، زمینهء روانشناسی وی از روی گنجینه کارکردهایش به روشنی هموار و فراهم است. میزیبد او را یکی از نمایندگان راستین شعر خودجوش پشتو بنامیم.

شمــار کسانی که مانند ملنگ جان، دور از شگــردهــای نمایشــی هنری ســروده اند، فراوان نیست. با دریغ، در نمونه های بن بست نشستهء شعر امروز افغانستان که سخن از "مبادا" بسیار گذشته و ترفندهای همانندسازی، همانندبافی، رونوشت برداری و واژه افشـانی جا را برای "شعـــر" تنگتر از سلولهای بگــرام و ابوغـریب و گوانتانامو ساخته است، پهندشتهای بی_مجنون و بی_مضمون ادبیات مان میزبان خشکسالی اندیشه مانده اند.

شگفت نیست اینکه برخی از ســـروده های روزگار ما زندگی نارساتر از "آه" دارند و چه بسا از آنهم کوتاهتر، زیرا درست هنگام ســرایش میمیرند. از ســوی دیگر، داریم یادگارهایی که با گذشت سالها، ارج شـان آشکار و پایدار میگردند.

در ســرزمین چندین زبانه _و از نگاه فـــرهنگی نیمزبانهء_ افغانســتان دو ســرود پرداز آزاده و مردمی، فردای رخشنده تر از امروز خواهند داشت و در نقش دو ابروی برجسته بالای چشم هنردوستان کمان خواهند بست: صوفی غلام نبی عشقری و محمــد امین ملنگ جان

پرداختن به کارکردهای این دو تن مانند گرفتن ماهــی از آب، همیشه تازه و همواره به هنگام است. به بیان دیگر، بازشـــناسی ملنگ جان و عشقـری هرگز دیر نیست.

بدون آنکه پای همگذاری یا این_همانی در میان باشد، میتوان گفت این دو هنرمند خودســاخته به ژرفاهای "شعــر ناب" دست یافته اند. عشقــری و ملنگ جان خــواننده را دنبال نخــود ســـیاه اســـتعاره های نمادین، کورگرههای پیچیده و آشفتگیهای چندین لایه، اسطوره اندر اسطوره اندر اسطوره نمیفرستند، و کســـی را با تردســـتیهای ایهام، ابهام، تجنیس، ترصیع و تسجیع نمیفریبند، بل پنداشتها و دریافتها شـان را به سادگی و روانی سخن گفتن روزمره بر زبان می آورند.

همانگونه که عشقــری با پریشـانی میخواند: "فدای چشم نمناکت شوم یار/ جگرخونی چرا؟ خاکت شوم یار"، ملنگ جان غمــزده میگوید: "ځار دی شم جانانه چی خپه نشی له مانه/ سر که می په کار وی، دریغ به یی نکړمه له تانه" (نازنین! فدایت شــوم، از من آزرده مباش/ اگر ســرم را خواسته باشی، از تو دریغ نخواهم کرد)

زندگـــی کوتاهتر از داســـتان کوتاه

محمــد امین شـشمین فـرزند عبدالشـکور در 1914 در دهکده چمیار (بهسود/ ننگرهار) چشم به جهان کشود. در 1917، پدرش از سوی دشمنان گلوله باران شد و مادرش با ده کودک و نوجوان یتیم، راهــی روســتای چهارمسی گردید.

تفگـنداران افــزونخواه برای دست یافتن به زمین و دارایی این خــانواده و نیز برای پایان دادن به "درد ســرهای آینده" به زودی محمــد ابراهیم برادر بزرگش را کشتند.

بازماندگان سوگوار و بی پناه چمیاری از چارمسی به روستای داربنگ (کامه) و از آنجا به روستای پیراور (بهسود) کوچیدند.

محمــد امین که از همان کودکی، واپسین تپیدنهای دو پیکر به خون خفته پدر و برادر را دم چشمانش داشت، به جای خواندن و نوشتن، زندگی را با مزدوری و چوپانی در کنار دریای کنر آغاز کرد.

سالهای تنهایی او را از گسترهء دشت و دریا به بیکران موسیقی و شعر فراخواند. از آنجا که خودش نمیتوانست سروده هایش را بنویسد، آنها را به دیگران، به ویژه دوستان آوازخوانش میخواند.

به اینگونه محمــد امین به نام هنری ملنگ جان از راه موسیقی و رسانه های چاپی ننگرهار به مردم شناسانده شد.

در نیمهء نخست دهه 1940، محمــد داوود (وزیر دفاع دولت شـاهی افغانستان) که همه ساله برای بازدید از پایگاههای ارتش در بخشهای مرزی افغانستان و پاکستان، به ننگرهار میرفت، از نام و آوازهء ملنگ جان آگاه گردید.

گمان برده میشود که محمــد داوود برای پیاده ساختن بخش هنری نقشه هایش در پیرامون جغرافیای آرمانی "پشتونستان"، کارآترین چهـره را یافته بود. از همینرو، در 1949 ملنگ جان را به پایتخت فراخواند، و فرمان داد که هر چه زودتر او را با خامه و نامه آشنا ساخته سازند.

در کابل، ملنگ جان نخست به عضویت افتخاری "د پشتو تولنه" (انجمن پشتو) دست یافت، به دنبال آن در نقش گردانندهء برنامهء موسیقی پشــتو در دستگاه رادیو کابل به کار گماشته شد و در 1954، از سوی ریاست مستقل مطبوعات برندهء جایزهء "رحمان بابا" گردید.

ملنگ جــان و پسر ســه ساله اش به نام دواجــان اندکــی پس از چاشت شــنبه دوم نوامبر 1957 در گذر خواجه سه بابای جگدلک کابل کشــته شــدند.

یادهـــا و رویدادهــــا

1) [پشتو:] "روزی در کابل ملنگ جان به ما گفت: یا زندانی خواهم شد یا کشته. اگر کشته شوم، باکی ندارم، اما از زندانی شدن به بهتان و اتهام ناروا میترسم. گفتیم: غیب گفتن را از کجا یاد گرفته ای؟ گفت: چندی پیش سردار محمــد داوود خان مرا به ارگ خواسته بود. داوود خان با دیدنم از جا بلند شد و مرا بوسید. بعد دستم را گرفت و به دفتر ظاهر شـاه برد. داوودخان به اعلیحضرت گفت: فکر میکردم کسی مانند من عاشق خاک و وطنش نخواهد بود، اما این جوان که شـاعر است و ملنگ جان نام دارد، صد بار بیشتر از من عاشق افغانستان است. ظاهر شـاه هم از جا برخاست، مرا در آغوش گرفت و رویم را بوسید." (خوشحال ملنگ، از زبان پدرش محمود ایوب و دوست پدرش سید فقیر محمــد/ برگهای 572 و 573/ "د وطن د مینی کچکول")

2) "از مشرقی به سوی کابل می آمدم. از خواجه سه بابا به اندازه تقریباً سه کیلومتر به طرف غرب، دیدم موتری به داخل وادی افتاده و زخمیها و مصدومین هر کدام به جایی گذاشته شده اند. پایین شدم و لنگ لنگان به طرف آسیب دیدگان رفتم. ناله ها، فریادها و فغانها از هر سو بلند بود. در این میان، فریاد سوزنده تر از همه، فریاد همسـر ملنگ جان بود. او در حالی که خون از سرو رویش جاری بود، [به پشتو] چنین میگفت: "ای جوانان! این ملنگ جان شما است. همان ملنگ جان که عشق وطن و عشق پیشرفت وطن را ایمان خود میدانست. همان ملنگ جان که برای همه پشتونها گرامی بود." /.../ در این موقع، نه تنها در چشمان من بلکه در چشمان همه اشک خشکیده بود. همسر ملنگ جان در کنار سرک بالای مردهء شوهر و پسر کوچکش نوحه میکرد و و با کلمات سوزنده میگفت: "ملنگ جان! تو رفتی و ما را خسته و نالان و بیکس در نیمه راه گذاشتی. /.../ تو که به مردم وفادار بودی و به آنها درس مهر و وفا میدادی، چرا بیوفا شدی؟ تو که میرفتی، چرا مرا با خود نبردی؟" /.../ او گاهی رویش را به طرف طفل کوچک خود برمیگرداند و به لهجه یی که دل سنگ را میشگافت، چنین ناله میکرد: "دواجان مادر! کاش تو زنده میماندی. تو یگانه نشـانهء ملنگ جان بودی. حالا به چه چیزی دل خوش کنم؟" (حفیظ الله سحـــر/ برگهـــای 536، 537 و 538/ "د وطن د مینی کچکول")

3) [پشتو:] "وقتی خبر جوانمرگ شدن ناگهانی ملنگ جان را از زبان ولسوال سروبی شنیدم، لرزه بر اندامم افتاد. حیران مانده بودم که چه کنم. تصمیم گرفتم این واقعه را به والاحضرت سردار محمــد داوود صدراعظم بگویم. گفتم: سردار صاحب! ملنگ جان در اثر چپه شدن موتر در جگدلک جان داد. سوگند یاد میکنم که آواز افتادن گوشی تلفون از دست داوود خان را شنیدم. او توانی برای گپ زدن نداشت. (محمـد ارسلان سلیمی، دستیار ریاست مستقل قبایل/ برگهای 78 و 79 "د وطن د مینی کچکول")

4) "به ریاست رادیو کابل! از فوت ناگهانی ملنگ جان شـاعر ملی پشتو خیلی متاثر گردیدم. این شـاعر پر درد وطنپرست را از سالیان دراز میشناختم و از احساسات عالی او که نسبت به سعادت و تعالی وطن عزیز و عالم افغانیت داشت، کاملاً واقف بودم. فوت او حقیقتاً ضایعهء بزرگی است. او امروز نیست، اما افکار و اشعار او که در راه بیداری و خدمت قوم از خود باقی گذاشته، همیشه زنده خواهد بود. یقین دارم اولاد افغان این شـاعر ملی را فراموش نخواهند کرد. خداوند بزرگ ملنگ جان مرحوم را مغفرت کند. به اینوسیله به بازماندگان ملنگ جان مرحوم و همه دوستداران وی تسلیت میگویم. [امضاء: محمــد داوود] چهاردهم عقرب سیزده سی و شش [ششم نوامبر 1957]"/ (برگهای 503 و 504/ "د وطن د مینی کچکول")

5) "آهنگی از پردهء کهسار برخاست و مانند آوای شهبال گربت در سینهء سنگ ناپدید گردید. شـاخی از شمشـاد بریده شد و سروی از بستان به خاک افتاد. بلبل سنگ شکن سپین غر از نوا باز ماند. سرور سرخرود جا به گریه ماتم داد، زیرا کسی که دلش سرچشمهء راز و نیاز بود، مانند دریا میجوشید و میخروشید لب از سخن فروبست. ملنگ جان سخنسرای توانا چهره در پردهء خاک نهفت. دل شوریدهء وی کانون ساز بود و قانون ساز. آهنگ آن ساز دلانگیز از سرود اباسین دورتر میرفت. استاد آفرینش در نوای وی خندهء کبک و در خامهء وی گریهء سیل نهاده بود. مانند گلهای بهاری میخندید و چون ابرهای آشفته میگریست. از زبانش شرارهء آتش میجست و از سرپنجه اش آب میریخت. "دیگر که گرید بر سوز مجنون؟/ دیگر که نالد در مرگ لیلا؟" کسی که با دلی مانند طاووس نالان، پیام درد را با خود آورده بود، در بزم مرگ نیز کودکش با خود برد تا از خارستان زندگی آن ساز شکسته را چون چکهء خونین به آرمیدگان خاک ارمغان برد. کسی که فرزندان سخن در ســـایهء نوازش وی زنده ســرمدیست، آهنگ وی در چهار ســوی جهـان جـاودان خـواهــد بود." (خلیل الله خلیلی، برگ 513/ "د وطن د مینی کچکول")

6) "شـاعر آن نیست که نطق او بیانی دارد
شـاعر آنست که از درد بیانی دارد
شـاعر آن نیست که تعمیر کند منزل تن
شـاعر آنکه غم تعمیر جهانی دارد
شـاعر آن است که با اخترکان شب همه شب
تا سحر زمزمه از سوز نهانی دارد
شـاعر از پستی و آلودگی دهر بری است
شـاعر آنسوی جهان طرفه جهانی دارد
شـاعر از خلق گرفت آنچه دهد باز به خلق
شـاعر اندر دهن خلق زبانی دارد
شـاعر خلق ملنگ جان که به اعجاز سخن
از پی زندگی قوم نشـانی دارد
رفت و داغ عجبی زد به دل خلق وطن
مرگ او خاطرهء تلخ عنانی دارد"
(ضیاء قاریزاده، برگ 525/ "د وطن د مینی کچکول")

7) "در فاجعهء مرگ ناگهانی مرحوم محمد امین ملنگ جان تاثرات شاغلی عبدالرحمان پژواک را پرسیدیم. ایشان چنین نوشتند:

بزرگترین رهنمای انسان در تشخیص حق قضاوت است. بزرگترین قاضی فرد در جامعه، مردم اند. عالیترین مرتبهء قبول فرد مقبول بودن وی در نزد مردم است. سافلترین درجه در آن است که فرد در نزد مردم مردود باشد.

من ملنگ جان مرحوم را شخصاً نمیشناختم و جز یک یا دو بار، آنهم بر سبیل تعارف با وی روبرو نشده بودم. اما مانند همه کس اشعار او را شنیده ام. حلقهء شناسایی با شخص او اگر وسیع بود، باز هم بیرون بودن از آن مایهء تاسف نتواند شد، زیرا مراد از شاعر شعر اوست.

اکنون که از من پرسیده میشود در بارهء وی بگویم، جز آنکه به قضاوت مردم رجوع کنم و قضاوت خود را جز آن شمارم، گفتن را روا نمیشمارم. مبالغه در بارهء افراد اگر در ظاهر مقام شان را بلند میکند، در باطن چنان نیست و من به این گفته معتقد استم. خودداری من از مبالغه زادهء احترام عــمیق مــن به حـقیقت اسـت و نیز آن شــیوه شــخص را از تعــبیر فـــرط حب محفـــوظ میدارد. این ملاحظه یی است که اگر فرو گذاشته شود، ظلم است.

ملنگ جان شاعر ملی بود. شعر وی به سادگی زبان مردم آراسته و احساساتش به صمیمیتی که تنها از دل مردم می آید، پیراسته بود:

د لیلی دوه سترگی مجنون پیژنی
د آزادی قیمت پښـــــــتون پیژنی

(دو چشم لیلی را مجنون میشناسد
بهـای آزادی را پشتون میشـناسد)

در اشعار او احساساتی اظهار شده است که اگر حقیقت آن به قدر تاثیر آن نباشد، نمایندهء استعداد وی در شعر است و اگر باشد دلیل بر علو احساسات وی است که حتماً شایان احترام است.

زه ملنگ جان یم پروانه د وطن
سر می دی ایښی نذرانه د وطن
ډک می له درده دا گفتار دی
پتنگ د بلی شمعی یار دی


(منم ملنگ جان پروانهء میهن
سرم را نهاده ام نذرانهء میهن
سخنم سرشار است از اندوه
پروانه شیدای شمع افروخته است)

ملنگ جان شاعری بود که در محیط خود میزیست. به این معنا که خود را از حوادث و وقایع آن کنار نمیدانست و عزلت شاعرانه اختیار نمینمود. سعی خود در راه یکی از بزرگترین مسایل حیاتی قوم خود نموده بود.

سر می جار شه ستا له نامه پشتونستانه
دا ستا نوم می نقش شوی په ځیګر دی
پشتانه به ژوندون څه کری بی له تا نه
هر یو ایښی ستا په مینه مال و سر دی

(ای پشتونستان! سرم فدای نامت!
که بر جگرم نقش بسته است
پشتونها بیتو زندگانی را چه کنند؟
هر یک در عشق تو از مال و سر گذشته اند)

ملنگ جان شاعری بود که پیامی داشت و شاعر بی پیام شاعر بی عقیده و بی الهام است. به این معنا سرگردان در هر وادی. "راځی پشتنو ورونو چی ملی وحدت تیار کړو" (برادران پشتون! بیایید در راه وحدت ملی گام گذاریم).

ملنگ جان شاعری بود به تاثرات مردم خود آشنا. از این شعر او میتوان پی برد که در حقیقت احساسات خود را از تحریک احسـاسـات دیگران دریافته بود. این سـخنی است که هـر پشــتون آن را میداند.

ای پشتونه! پلار نیکه ته دی نظر کړه
دا کژی جنډی پری چا دی درولی


(ای پشتون! به [گورستان] نیاکانت نگاه کن
توغهای لرزان را چه کسی بر آنها افراشته است)

من این شعر را میستایم: "کژی شملی دی ډیری ډیری/ په چا می سترگی نه خوژیژی" (شمله های پیچیده فراوان اند/ دیدگانم پی کسی نمیسوزد)

شاعری که میمیرد و از این سخن باز میماند، شایستهء احترام و مستحق دعای نیک است، زیرا در حیات منظر وداع آخرین خود را در راه مرگ دیده و سخن گفته است: "خدایه! ما پښتانه ټول سپارلی تا ته!" (خداوندا! همه پشتونها را به تو سپرده ام)

محال است اگر هنرمند بمیرد/ که بی_هنر جای او بگیرد/ کس نیاید به زیر سایهء بوم/ ور همای از جهان شود معدوم/ "سعدی"

(جواب سلیمی در بارهء ملنگ جان/ یادداشت عبدالرحمان پژواک/ برگهای 508 تا 510/ "د وطن د مینی کچکول")

8) [پشتو]: "در این هفته توفان اجل شمع امید محفل ادب پشتو را خاموش ساخت. ملنگ جان رمز و پیام جنبش نوین ادبیات پشتو و احساس و آگاهی پشتونها بود. زیرا شعر و موسیقی ستونهای تهدابی کاخ هنر اند.

ملنگ جـان در نگاه مـن همیشـه در زندگی و ثقافت پشــتونها از سـازندگان به شــمار میرفت. او در سپیده دم امید نقشی داشت همانند نخستین بشارتهایی که تابیدن خورشید را در پی دارد.

او که برای پشتونها گنجی بر جا گذاشته و در ادبیات موسیقیایی پشتو دگرگونیهایی آورده، اکنون نیز از گورش چنین شنیده میشود:

یم جفاکش د دهقانانو په سندرو کی
بانگ یم د همت د قافلی په مسافرو کی
وی می حکمتونه په ساده ساده خبرو کی
نور لکه خوژلن د لاندی پت وی په بڅرو کی
فخر د دعا په ژبه تل کوی مذهب په ما
زه یم چه رنگین دی دفترونه د ادب په ما


(ستمدیدهء میان سروده های کاشتکارانم
و راهیان را درای کاروان شهامت
حکمتی باشد در سخنان ساده ام
چنان انبوه قوغ نهفته در ته خاکستر
بالندگی در آیینم از زبان نیایش سخن میگوید
و دفترهای ادب از من رنگ میگیرند)

آوای اندوهناک مرگ او سرودهء اقبال [لاهــوری] در سوگ Sandor Petofi شاعر جوانمرگ مجارستان را به یادم می آورد:

نفسی در این گلستان ز عروض گل سرودی
به دلی غـمی فزودی، ز دلی غـمی ربودی
تو به خون خویش بستی، کف لاله را نگاری
تو به آه صبحگاهی دل غنچه را کشودی

("د شاغلی موسی شفیق تاثرات"/ تاثرات آقای موسا شفیق، برگ 541/ "د وطن د مینی کچکول")

9) افغان کند فغان به عزای ملنگ جان
ایزد دهد بهشت برای ملنگ جان
زانجا که او به صدمت موتر وفات یافت
اجر شهید است جزای ملنگ جان
شد پاره آه جامه هستی او چه زود
گردون کفن نمود قبای ملنگ جان
از یاد قوم تا به قیامت نمیرود
آن بینظیر صدق و صفای ملنگ جان
از بسکه داشت جنبه محبوبیت به قوم
صد کاروان دعاست قفای ملنگ جان
شعرش تمام ملی و با سوز و درد بود
داند ادیب حسن ادای ملنگ جان
از لهجه سرود سرایان رادیو
بشنو کلام روح فزای ملنگ جان
در نیمه ربیع دوم خواستم ز دل
بر کوی کی رسید قضای ملنگ جان
حس یار خامه بیتاب من نوشت
آرامگاه خلد برای ملنگ جان

"سیزده هفتادوهفت قمری/ ملک الشعراء بیتاب/ "مصراع اخیر مادهء تاریخ و عددش هزارو سه صد و نه که چون با عدد کلمه "حس" یعنی شصت و هشت جمع شود، هزار و سه صدو هفتادو هفت گردد." (سرودی از عبدالحق بیتاب، برگ 532/ "د وطن د مینی کچکول")

[][]
دنباله دارد.

 

+  Fri 24 Oct 2008 1:57 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 

                                         نوکــر رياســـت عـشــــق

                                                  بخـــش دوم

يا هـــو

در روزگار کنوني که بزرگترين دغــدغهء برخي از آدمهــاي کنجکاو نخست دانســتن تاجک، پشــتون، هــزاره يا ازبيک بودن کسـان است و سپس شنيدن نامها و ديد زدن کارنامه ها شـان، بايد از اينجـا و اينگونه آغازيد:

آيا پشـــتون بود محمــد امين ملنگ جـان؟ آيا راست است که او در خــانه فارسي ميگفت و در بيرون پشــتو؟ خليل الله خليلي، ملک الشعـــراء عبدالحق بيتاب، محمــد مــوسـا شــفيق و ضيا قاريزاده چگونه از وي ياد کرده اند؟ آيا باران نوازشهاي سياسي از ســوي محمــد داوود و محمــد ظاهــر به ســود ملنگ جـان بود؟ آيا ترانهء "دا زمــونژ زيبا وطن/ دا زمــونژ ليلا وطن" براي افغانستان سـروده شـده است؟ ملنگ جـان به چه گناهي زنداني شـده بود؟ چرا دستاوردهاي هنري او گــراف نشيب_پيمــا داشت؟ رياست عشق در کجـاست؟

اين نوشــته ميخواهد به پرسشهاي بالا پاسخ يابد و اندکي به زندگي، رهآورد هنري و ســـدهاي "فريبنده و مهربان" فراه راه پيشرفت محمــد امين ملنگ جـان بپردازد.

[][]
ريجـاينا (کانادا)
30 دسمبر 2007

 

                            


ديدار شگفت انگيز

ځنگل کي ناســـت وم، يو ملنگ راغــي
ډير نـــوراني را ته تـــر څنگ راغــــي
راغــــــي زمــا په خــوا کي ودريدو
نورانـــي مــــخ يي لکه برق ځليدو
مــا وي غوشــتو له د قـلنگ راغي
دا ملنگ نه وه، لــــــوي امـــير وه
په غـريبانو ډير زهـــــــير وه
ډانگ يي په لاس لکـه پلنگ راغــــي
له ډيري ويري مي سـاه بنده شــوله
وضعه مي لژ شانته بيخونده شــوله
چي مي په غوژ د کجکــول ترنگ راغي
اي ملنگ جـانه ته نو اوس څه غواري
څنگـــه حيرت کــي پريشـــان ولاري
لکه چـي مــا سـره په جنگ راغــي

برگــردان: "در جنگلــي نشــسته بودم، درويشـــي روشــناچهــره به ســويم آمد/ نزديک شـد، در کنارم ايســـتاد. ســـيمــايش به سـان برق ميرخشــيد/ با خود گفتم چيزي خــواهد خــواست/ پيرمــرد درهـــم شکســته گدا نبود/ با چــوبدستش به پلنگ ميمــانســت/ کامم خشـــکي گــرفت، ترس بر مــن چيره شـد/ ترنگ کشــکــولش به گوشــم رسيد:/ ملنگ جـان! چــي ميخواهي؟/ چـــرا پاشـــان و پريشـــان ستاده اي؟/ گــويي با مــن سـر ســــتيزه داشت."

ملنگ جـان در غـــزل ديگــري، از دومين ديدار با درويش گــمــنام اينگونه ياد ميکــند:

مجبوريت کړمه بيشــانه دلته تنگ
د بهســودو نه شــوم لاړ مخ په داربنگ
پاس په غـره کي گــرزيدمه عـزيزانو
چــي شـــکاره شــو را ته بيا هغه ملنگ
راته يي وويل: ملنگ جـانه لاړ شــه کــور ته
د بهســودو خــــواته روان شــوم هـغـه درنگ

برگــردان: "ناگــزيري بيمــانندي مــرا ميفسـرد/ از بهســود ســوي داربنگ کــوچيدم/ در بلنداي کــوهي راه ميپيمــودم/ دگــر باره همــان درويش پيش چشــم مــن روييد/ و فرمــان داد: ملنگ جـانا! به ســوي خــانه ات برگــرد/ و مــن آهنگ بهســود آمدن کردم" (برگهاي 69 و 70 "د وطن د ميني کچکــول")

آغـــاز درويشـــي و شــاعــري

اينکه محمد امين در چه سـالي "ملنگ جـان" شـد، روشن نيست. از دستچين چندين چکامه و نيز يادداشت و يادنامه دوستانش برمي آيد که وي در نيمه نخست دهه 1930، سـرگــرم شباني در کنار درياي کنر بوده و در همـانجـا با ژوليده مــوي جـامه ســپيدي آشنا گــرديده است.

"پيرمــرد دست به شانه ام گذاشت، کشکــول و کتابش را به مــن داد و گفت: به کتاب نگاه کن و کشکــول را بردار. تو نه دريوزه گــر، بلکه ملنگ مــردم و کشــورت خــواهي بود." (برگهاي 68 و 69، "د وطن د ميني کچکــول")

ميگويند رويداد پيشگفته چــوپان جوان را يکسـره دگــرگون سـاخت. او همــان دم و از همــان جـا خود را "ملنگ جـان" ناميد، و نخستين سـروده اش را چنين آغازيد:

لاهو شــوم په درياب کي نادان په خپل سلا
معافي راکړي الله په روي د پاک رســول الله

بينده يمـــه خــاکي په گناهـــونو کي غـرقاب
په ورځ کي د محشر به څه کــوم ســوال او ځواب
همداســــي چي پيدا يمه بيا هـــــم کيژم فنا

بنده يمه خــاکي پيدا فنا ته کړي پروردگاره
ملنگ کړمه غوپه رانه ورکه شــوله لاره
که غـرق شــم، خپه نه يم، يم ملنگ ته په ســودا

لاړ ملنگ رانه رخصت شــو
زړه کي مي پاتي خپل حاجت شــو
د غمه ليوني غوندي بيا سـر شــم په ســودا

حاجت مي خپل مــولا ته دي فقط د آخرت
چي نشــم شرمــنده خپل الله ته په قيامت
ملنگ شــو ملنگ جـان د ملنگانو په دعا

برگــردان: ز ناداني خويش ته نشين آبها شـدم/ خداوندا! به روي پيامبرت مــرا ببخشاي/ بنده خــاکيم و غـرقه گناهان/ فرداي قيامت چه پرسش و پاســـخي خواهم داشت؟/ همــانگونه که هست شـده ام، نيست خواهم شـد/ پروردگارا! اين بنده خــاکي را تو مي آفريني و ميميراني/ درويشي مــرا در دل دريا افگند/ راهم را گم کرده ام/ باکي ز غـرق شـدن خويشــم نيست، پريشان همــان درويشــم/ او رفت و به مــن پدرود گــفت/ آرزوها در دلـــم گــره افتاده اند/ همــانند ديوانه غــمزده، ســودازده شـده ام/ از بارگاه آفريدگار عقبا ميخواهم/ مباد در روز رستاخيز گــردم شرمسـار آفريدگارم/ اين ملنگ به نيايش درويشها "ملنگ جـان" شـده است.

گــزينش واژگان، سنگيني پيام و استواري بافت نيمه بيشتر اين مصراعها ميتوانند برانگيزنده پرسش تلخ ناخوشايندي نيز باشند: آيا نخسيتن بودن اين شعر از زبان چوپاني که خواندن و نوشتن نميدانست و کــودکي و نوجواني آشفته و جنجـالزده يي داشت، باور شـدني است؟

"کشــــــکــول مهـــــــر ميهن"

ميگويند نيمه بيشتر سـروده هاي ملنگ جـان ناپديد شـده اند. بايد چنين شـده باشـد، زيرا او نميتوانست چکامه هايش را بنويسد و آنها را از گم و دور شـدن برهاند. نامبرده هر چه ميسـرود، به هنرمـنداني که به ديدارش مــي آمدند، ميخواند. چــه کســي ميداند دوستان آوازخوان چقدر و چه بخشــهايي از کار ملنگ جـان را ميپســنديدند و از آن ميان چه شــمـاري را برميگـزيدند؟

خوشحال ملنگ، برادرزاده ملنگ جـان مينويسد:

[پشتو]: "نخستين گــزينه سـروده هاي ملنگ جـان به نام "خوژي نغمي" (آهنگهاي دلاويز) در 1956 از ســوي "انجمــن پشتو" گــردآوري و چاپ گــرديد. يکي دو سـال پس از آن آوازخوانها و دوستانش با يافتن شعرهاي زيادتر به شــمــار برگهاي "خوژي نغمي" افزودند و گــزينه دوم را با همــان نام به چاپخــانه فرســـتادند. لعل پاچا آزمــون، سـرود پرداز، نويسنده پژوهشگــر جوان با گــردآوري چندين سـروده پخش ناشـده ديگــر، چاپ ســوم "خوژي نغمي" را رويدست گــرفت. سپس آقاي ســــيداگل غـريب يار از پروژه تازه اش ياد کرد و گفت ميخواهم "کليات ملنگ جـان" را چاپ کنم. او کار گــردآوري سـروده ها را به دوش مــن گذاشت. تا توانستم کــوشيدم و بيشتر از صد پارچه چاپ نشـده ديگــر را نيز از خــانواده و شاگــردهاي ملنگ جـان به دست آوردم. به اينگونه "د وطن د ميني کچکــول" (کشکــول مهر ميهن) [در 2004] فراهم آمد."

با ارج فراوان به گفته هاي خوشحال ملنگ، دو پرسش به ميان مي آيند:

1) در اکتوبر 1996، به سخن ديگــر، هفت سـال پيش از چاپ "کليات ملنگ جـان"، باز هم لعل پاچا آزمــون چندين ســــروده گمشــــده ديگــر اين ســــرودپرداز آزاده را به گــزينه پيشــــين افـــزود و "خوژي نغمي" را با شــمــارگان 2000 به چاپ چهارم رسـانيد. آيا نديده گــرفتن اين کتاب ارزنده داراي بيشتر از 400 برگ و ياد نکردن از آن جفاکارانه نيست؟

2) با آنکه "کليات ملنگ جـان" از 2004 تا 2006، هفت بار چاپ شـــده، آيا نگنجـاندن دســـتکم پانـــزده نمــونه بهينه ديگــر، به ويژه سـرود شــورانگيز و پرآوازه "اي عشــــقه نامــراده" در آن شگفت آور نمينمــايد؟

اگــر ملنگ جـان در سـراسـر زندگي، تنها همين غزل را ميسـرود، باز هم نام و نشانش همــانند آوازه کنونيش رخشــنده ميبود، ولي آن کليات بزرگ در 661 برگ با نداشــتن "اي عشــقه نامـراده!" کمداشت چشــمگيري را به نمــايش ميگذارد.

کمتر دوســتدار مــرزنشناس مــوســيقي افغانســـتان با شــنيدن اين آهنگ به آواز رسـاي ايــوب، تا ژرفـــاي يادهــاي نهاني خــويش نرفته باشـد:

اي عشـــقه نا مـــــراده، تا څــه په بلا ســــــر کــــړم
عالـم زيست و روزگار کا، زه تل خون ځيگــر خورم
چا کسب و کمــال ياد کــړو، څوک ذکر و زاهـدي کا
د عشــــق چـله خــانه کـي، زه ناست دلبر دلبر کـــړم
څوک فخر په شاهي کا، څوک مــال او عزت غواړي
زمــا لپاره بس دي چـــــي ځـــان د يار نوکــر کــــړم
که يـار رانـه زړه وړي، په زور يـــــي وړي نــه دي
دا ټول لمســون دا ســـتا دي، که حــق وته نظـر کـرم
يو قنج د معشــوقو دي، په مــا ملنگ جـان حــــق دي
د ســـل غـــير و غــمـازو ته هم خـوشـامــندگــر کړم

اي عشـــــق! اي نامــراد! به چــه بلايي گــرفتارم کــــردي
همگان به زندگي و روزگار ميرســند، مــن پيوسته پريشانم
يکي کـار و هــــنر آمــوخت، ديگــري پارسـايي پيشـــه کرد
مــنم که در چله خــانه عشــــق هـــي ميگويم: "دلبر! دلبر!"
کســي به شـــاه بودن ميبالد، کسـي کارگاه و بارگاه ميخواهد
براي مــن هـــمين بســــنده کــه بـه نـوکــــري يار بنشــــينم
اگــر "او" دلـــــم را ربوده، به زورش ز مــــــن نســـــتانده
راسـت گـــــويم، اي عشـــق! اي عشـــق! انگيزه هــمه تويي
مــــلنگ جـان! شـــکيبيدن کــرشــمه خــــوبان مــــــي ارزد
و تو...؟ خوشـــامدگوي صـــد بيگانه و غمــازم نيز سـاختي

باز هم "کشــــــکــول مهـــــــر ميهن"

"د وطن د ميني کچکــول" را ميتوان بزرگترين سـرچشــمه آگاهي در پيرامــون زندگينامه و کارنامه هنري ملنگ جـان دانست. فراهم آوردن چنين کتاب سترگ نشاندهنده نستوهي و پشتکار چندين سـاله سيداگل غـريب کامــوال و خوشحال ملنگ است.

از خوبيهاي اين کتاب هرچه گفته شــود، کم است؛ ولي خــرده نارسـاييهايي نيز در آن ديده ميشــوند. با دريغ، بســـياري از ارزشــمــندترين گفتاوردها در ديباچه "د وطن د ميني کچکــول"، بدون ياد کرد روز و مــاه و سـال آمده اند. چنين روشــي کار پژوهشگــر و بررسي کننده زندگي هنري ملنگ جـان را زار ميسـازد.

يادنامه زيرين از زبان عبدالله بختاني يکي از نمــونه هاست:

[پشتو]: "پس از استاد قيام الدين خــادم و پيش از استاد گل پاچا الفت، مــولانا عزيزالرحمــان سيفي مدير نشريه "اتحاد مشرقي" بود. در آن سـالها مــن دانش آمــوز بودم. ادبيات فارسي، کتابهاي ديني عربي و شعر و داستان پشتو ميخواندم. به مــوسيقي گوش ميدادم و گهگاه يگان شــمــاره "اتحاد مشرقي" به دستم مي افتاد. در يکي از شــمــاره ها چشــمم به ترانه ملنگ جـان افتاد."

اينک بايد چندين خم و پيچ و راه درازي را پيمــود تا سـالهاي آغازين چاپ سـروده هاي ملنگ جـان را يافت. با چند اگــر و شايد ميتوان گفت نويسنده از 1944 يا 1945 ياد ميکند، زيرا گل پاچا الفت در نيمه پسين 1946 مدير مطبوعات سمت مشرقي و گــرداننده "اتحاد مشرقي" بود.

به اينگونه، گمــان برده ميشــود که ملنگ جـان در نيمه نخســـت 1940 ســـرودپرداز نامــوري بوده است، زيرا به گفته ديگــري از آقـــاي بختاني، نامــوراني چون فيض گل، محمــد اســـلم چمــــياري، گلالــــي بهســودي، گــلنام، مـــدد جـــلال آبادي، و عبدالصـــمد باشـــنده دروازه پشـــاور در 1946 ترانه هــاي او را با مــوســـــيقي ميخـــواندند.

نوشـــته ارزشــمــند ديگــر با ســـرنامه "د ملنگ جـان په ياد" (به ياد ملنگ جـان) از روانشــــاد غلام حبيب نوابي است. او اشــــاره دارد به "دوازده سـال پيش"، بدون آنکه روشـــن باشـــد "پيش" از کــدام ســـال:

[پشـــتو]: "دوازده سـال پيش سفـــري داشــتم به مشــرقي. آن شــب مهمــان علاقــه_دار بهســــود بودم. شـــام به ميزبان گـفتيم: تو که با شعـــر و مـوســيقي آشـــنايي داري، کـاري کــن کــه امشــب بر مــا خــوشـــتر بگذرد. عـــلاقه_دار گـفت: در مــنطقه مــن شاعــري به نام ملنگ جـان زندگـي ميکند. خـودش زنداني اســت و شـاگـردانش هـمـه آواره و پراکنده شـده اند... سخــن پايان نيافته اش را بـريدم و گـفتم: برادر! خـواهــش ميکنم ملنگ جـان را اينجـا بياور. با او کــمي کار هـــم دارم.

ملنگ جـان را آوردند. مـانده نباشي و جــور پرسـاني کرديم. از عــلاقه_دار پرسـيدم: ملنگ جـان به چه گناهي زنداني شـده اسـت؟ او گـفت: از خــودش بپرس. هـمــان پرسـش را به ملنگ جـان گفتيم. او با خنده چنين پاســخ داد:

به گناه شعــر نسـرودن به زندان افـتاده ام. مــدير چاپخـانه به زور عـلاقه_داري مـرا نزد خـود ميخـواهد و شعــر فــرمـايش ميدهــد. شعـر سـرودن کار آزاد است. دلــم نميخواهـد شعــر فرمايشي بســـرايم.

گفتم: در نگاه مــن هــر دو درست ميگــويند. مدير چاپخــانه ميخـــواهد آثار ملنگ جـان چاپ شــود و ملنگ جـان ميخــواهد ترانه هــا و غـــزلهايش بر زبان و در گوش و دل مــردم جـا داشـته باشــند.

همــانجـا و همــان وقت دانستم که ملنگ جـان سـرودپرداز آزاده است و بدون آنکه زير تاثير کسي برود، شــور مــردمي و احسـاسـات ســوزان خود را ارزش ميدهد. او ميخواهد از راه سـرايش به دلها راه يابد.

پس از آن، زندگينامه هاي ملنگ جـان و محمد نور سـرودپرداز مــوسپيد لغمــان را نوشتم. نوشته ها در [مــاهنامه] "اتحاد مشـــرقي" چاپ شـده اند." (برگهاي 555 و 556 "د وطن د ميني کچکــول")

يادداشت بالا برگــردان متن پشتو از ســوي نگارنده [سياه سنگ] است. اصل نوشته بايستي فارسي باشـد، زيرا غلام حبيب نوابي پشتو نمينوشت.

نزديک به بيست ســــند ارجناک ديگــر نيز همينگونه در کتاب آورده شـده اند.

[][]
دنبالــه دارد. صبورالله سياه سنگ
hajarulaswad@yahoo.com

+  Fri 24 Oct 2008 1:55 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
نــصیــر ســهـام ٣٠ / ١ / ١٣٨٥ هـ ل | 2006-04-19 00:00:00 م

شعر تو دلکش است و کلامت چه نغز و خوش
آری تویی امــــــیر ســــــــخن د ر زمـــانه ها

دهم عقرب امسال برابر است با چهل وششمین سالروز حادثه درد انگیز و جانگداز برای جامعه فرهنگی افغانستان .در همین روز ترانه سرای نام آورافغان بالاثر یک حادثه ناگوار ترافیکی رخ در نقاب خاک کشید و فرهنگیان مارا بر گلیم ماتم نشاند .
جای شکی نیست که شعر، کلام و سروده های جاویدانی ملنگ جان که سرشار از روح عفت و پاکدامنی ،غرور و شهامت ،آزادی و بلند همتی ،مردانگی ،وطندوستی ووطنپروری و در یک حرف روح افغانیت است ،جایی را باقی نمیگذارد که در مورد نبود او فکر شود ،زیرا وی چنان آفرینشگر توانا بود که هر حرفش صدای هستی در خود دارد و چنین صدا بطور جاویدانی ماندگار است.

« مــــرد نمیــــرد به نام مـــرگ ازو نام جســـت
نام چـــو جاوید شــد مـــــردنش آسان کجا ست»

به هر حا ل این سالروز با تمام ناگواریهایش زمینه و بهانه شد برایم تا سری به دیـوان ایـن اشـفـته و شـیدای وطـن و مـردم بـزنـم و با الـهام از سـرود و سـخـنـش چـنـد سـطـری بـنـویـسـم .
درمورد زندگی شخصی ملنگ جان باید بگویم که در سال 1293 خورشیدی در قریه چمیار ولسوالی بهسود ولایت ننگرهار چشم به جهان گشود . نام اصلی اش محمد امین است که بعدا به امین جان و بالاخره به ملنگ جان مشهور شد . در سه سالگی هیولای مرگ سایه پدر را از سرش دور ساخت و پس از ان، روزگا ر پر مشقتی را از سر گـذ راند .در اغاز نو جوانی شعر بر زبانش جاری شد و دیری نگذشت که اشعارش مرز های قریه و ولسوالی و ولایت راگزر کرده در قالب تصنیفهای مقبول و همه پسند د ر سـراسـر وطن پخش شد .
استعداد توانایی او در سخنوری توجه مقامات وقت را بخود جلب کرد و از جانب سردار محمد داود صد راعظم مورد نوازش قرار گرفت و معلم اختصاصی برای آموزش وی گماشته شد . ملنگ جان بنا به دشواریهای روزگا ر از درس و تعلیم باز مانده بود اما چنان استعداد خارق العاده داشت که توانست از آموزگارش در یک هفته چنان بیاموزد که اشعارش را خود بنویسد و بخواند .
در سال 1332 بنا به درخواست مقامات ذیصلاح ملنگ جان به کابل آمد و در بخش موسیقی رادیو افغانستان بکار آغاز کرد که بعدا در تهیه برنامه های پشتونستان هم همکاری میکرد .و با دریغ که دیری نگذشته بود که طاعون مرگ بی موقع به سراغش آمد و او را با بار عظیمی از آرمانهای انسانی اش با خود برد .

« مــــــــــړ شـو قهـــــرمان د خپــلـو لــوړو ارمــانــو ســره »
و اما در مورد نوشتن بر شعر ملنگ جان :

لازم به تذکر است که ســـرود و ســـخــن ملنگ جان جهات گوناگون دارد و شایسته و بایسته است که هر گوشــه آن جداگانه به بحث و بررسی گرفته شود .
نوشته حاضر یاد کردیست موجز و مختصر و نظریســت خیلی گذرابر بخشی از گفته های ملنگ جان . یقین کامل وجود دارد که ارباب فضل و هنر مطالب فراوانی برای گفتن و نوشتن برشعر او دارند و چه بسا که تا هنوز گفته شده و به نشر رسیده است .
از دید بنده عشق به میهن نسبت به هر پدیده دیگر جای برتر در شعر ملنگ جان دارد .گویی وطندوستی با شیر مادر در رگ و ریشه وی جا گرفته است . کمتر شعر ملنگ جان را میتوان یافت که بدور از روح عشق به وطن باشد . او همیشه خود را مجنون و وطن را لیلای خود دانسته است :

زه ددﯤ خاورﯤ د غِیږﯤ پرورده یم
دغه خاوره می لیلا زه یی مجنون یم

و یا درین ترانه زیبایش که زبانزد عام و خاص است :

دا زمـــــونږ ریبــــــا وطن دا زمـــــونږ لیــــــــلا وطن
دا وطن مــــو ځان دی

همانطوریکه برای مجنون همه چیز هیچ بود جز لیلا و بهشت را در وجود لیلای خود میدید،ملنگ جان نیز افغانستان را بهشت روی زمین خود دانسته چنان محبتش را در دل میپروراند که میخواهد پروانه وار جان خود را نثارش کند :

وطـــــنه زموږ زړونه دک دﻱ ســـــــتا له محــــــــــبته
ددﯤ دنـــــــــیا جنـــــــته

ویادرین پارچه :

وطــــــنه گــــران وطــــــــنه جنـــــــت نشـــــان وطــــــنه
ته زمــــــونــــږ شــــــمع مــــــونـــږ ســــــتایــــو پتــنگان وطــــــنه
وطــــــــنه گــــــران وطـــــــــنه
دیـــــــن او ایـــــــمان وطـــــــنه

وی در حالیکه همه هستی اش را محصول وطـــن میــــــداند، ســــــخاوتــــمنــــدانــه حــاضـــر اســــت آنــــرا دوباره آنـــرا در راه وطـــن نذرانه بـــدهـــد

زمــــا تـــن کــــﯤ کــــه هـــدوکـــﯤ وﻱ کـــه غـــوښی
دغـــــه واړه د وطـــــــن آب و دانــــه ده
د وطـــــن نــــه به یی قـــــــربان کـــــــړم گــوښی گــوښی
هـــــر انـــدام مــــﯤ دد ﯤ لاری نــذرانه ده

ملــــنگ جــان همـــواره امـــید یک افغــــــا نســــــتان آزاد ،آبـاد ، مـتـــحـد ،باعظمــت و ســـر بلـــند را در دل میـــپروراند و مشـــــتاق آنســــــت کــه افغــانان با زیـــور علــــم و معــــرفـت آراســـته بـاشـــند زیـــرا به عقــــــیده وی بی علـــمی جهــل اســـت وجهالــت درد جــا نــکاهی اســـت که فــقــط مــیتواند با علــم و تحـصیــلدرمــان شــود . او آرزو میـکند تـا زنده بمـانــد وافــغــانســــتان ایده ال خــود را بــبــیــنــد :

ر بــــه ژونــدی بــه یم چی لوړ دوطــن شـــان وویـــنـــم
چــه مشـــرف په علـــم پـــوه افــغــانســــتان وویــنــم
ر بــــه ژونــدی بـه یم چی تـول وطـن ســره زر شـی زمـونږ
چه دا دښتــونــه دیــوالــونــه تول مرمر شی زمونږ
پــه اتـفـاق لکه دوه ورونه ســـــم او غــــــر شـــی زمـــونــږ
چــه پــه یــوه لاره روان تــــول افـــغـــانــان وویـــنـم

او از بارگاه الهی میــخــواهــد تا با آوردن باران علــم بـاغ دل افــغــانــان را آبــیــاری کـــرده و بــا رویــانــدن گلــهای مــعــرفــت بار ورش ســازد :

الـــهی راوړی بــاران د عــــلم چه پرﯤ ودان افــــــغــــــانســـــتان شـــــی

ملــنگ جان ،ایــن ملــنگ تـــرقــی و پــیــشــرفــت وطــن ،وقتــی میــبـیـنـددیــگــران روز تـا روز قــله هـای تــرقـی و پــیـشــرفـت را تــســخــیــر مــیــکنــنـد، حــسرت مــیـخورد و حــیفـش میایـد که هـنـوز هـم افـغـانان در خـواب غـفلـت باشـنـد .وی مـردمــش را بـه انـدیـشـیـدن و بخــود امــدن دعــوت مـــیکــند :

پـه خـپـل عـلم دنـیـا وخـتـه آسـمـان تـه
کـال پـه کـال یِی د هـنـر شـغـل زیـاتـیـږﻱ
عــزیــزانــو تا ســو فکــر وکړی ځانته
د غـفـلــت خــوب نه مو ســترگی نه غړیږی

ملــنگ جـان با سـروده هـایـش که هـمه عـشق اسـت و پـنـد و اندرز، به هم میهنـانش درس عشق وآزادمنـشی مـیـدهـد . او باور مـند اـسـت کـه بـر مبنای همین عشق مـیـتوان وطـن را آباد و آزاد سـاخـت .نــوای آزادی که نوای روح سـر کـش و آزاده ملـنگ جان اســـــت پـیـوسـته او را وا مـیـدارد تا اسـارت را مـایه ننگ خـود و هـمه افـغـانان بداند . او در بیتی با چـنـیـن زیـبـایی مــرگ را بر اسـارت تـرجـیـح مـیـدهـد :

ژونـد د اسـارت نه یـو په سـل ځـله زنـدان ښـه دی
نـوم د غـلام ورک شـه غلامـی نه گـورسـتان ښـه دی

او چـنـین قـلــنـدروار زنـدگـی ازاد را جسـتجـو مـیـکـنـد:

چـم په چـم گـرځـمدر ویــزگـر یمه زه
خـدایـه د خـوږ زړگـــی درمــان لتـــوم
کـچـکـول پـه غـاړه قـلـنـدر یـمـه زه
آزاد ژونـدون بـلــند نـشـان لـتـوم

آرزوی آزادی ،بمثابه یگانه آرمان دل دردمند ملـنگ جـان ،این واله و شیدای حریت را تا پایان عمر همراهی میکرد. این آرزو چه عـاشقـانه درین شعرش تجلی کرده است :

د فـقـیـر ملـنگ جـان دوغـومـره بخـت بـس دی
چه آزاد دی په آزاد وطــن کــﯤ گـــوروﻱ

ملـنگ جـان همه نیرو و توانـش را در امر یک دل و یک دسـت سـازی افـغـانان به کار میبندد او نمیتواند افـغـانان را افتـاده به جان همدیگر بـبیـند . وی درین زمینه اگـر شکایـتی هم دارد از بـیگانه نیـسـت زیرا او میـداند که ما خود بلای جان خود هسـتیم .

« من از بیگانگان هـر گز ننالم که با من هـر چه کـرد ان آشنا کـرد »

او اگـر سیلی غـم مـیـخـورد از دسـت خود مـیـخـورد .چنانـچـه مـیـگِویـد

ژړیــــږم لکـــه شـــمع د دیــر درده گـــد په شــــور یــم
د غـــم څــپـیـړی خــورمه
گـیـله وکـــړم دچــانه زخــمــی کــړی زه خـپـل ورور یـم
خـپـل ورور د لا سـه مـرمه

با اینکه ملــنگ جان هرگــزدر زمـیـنه بجان هم افـتادن افـغـانـان، از بـیـگانه شــکایت نـمـیـکـرد امـا اسـاس و بـنـیاد هـر نـوع بی اتفـاقی را در تحـریکات بیـگانه میـدیـد . او مـیـدیـد که هـدف این تلاشها فـقـط پارچه پارچه سـاختـن افـغـانستان است و بس . به همین دلیل فریاد بر میاورد که مبادا افـغـانان بنام قوم قبیله و زبان ومحل متـفـرق شوند و در رویارویی قـرار گیـرند.او دقـیـقا به این باور بود که

« اگـــر از کابل و از پکتیـا یـم همــگــی پـک بـیـراریم »

و بـا همـیـن بـاور مـیـگـفـت که :

چــه یی مــور یی په دﯤ خــاوره زیــږولـی
کـه پـه هــر ژبـه گــویا وي یــو افـغـان دئ
دا صـفـت ځـانـتـه زمـا نه دئ چـه وایــم
دﯤ صـفـت کـی شـامـل تـول افـغـانـسـتان دی

همـانطـوریکه ذکـر رفـت،ملــنگ جـان مجـنـون عشـق وطـن و مـردمـش بـود و با همـیـن عـشـق تا پای جان پیـشـرفت و درین هیچ شـکی وجـود نـدارد که بـیـشـرین قـسـمت دیوان وی مـتشـکل از اشـعـار مـیـهنی اسـت ،امـا این بـدان مـعنی نـیـست که شـاعـر شـیـوا بیان مـا در اشـعـار غـنـایی هـم طبـع ازمـایی نـکرده بـاشـد . از ملــنگ جـان غـزلــیات نـاب عشـقی هـم بجا مانده که هـر کدام آن روح انـگـیـز و جـان پـرور بـوده ،نـیـک به دل ارباب ذوق چـنـگ مـیـزند و شـایـسـته اسـت تـا یک غـز ل وی را بمـثابه برگ گـلی از گلـبـن غـزل هـایـش بلگه بـیـاوریم .

چـا غــږ کـﯤ راتـه ووﯤ چه جـانـان مـه یـادوه
دسـرو شـونـدودپـاسـه ســور پیـزوان مـه یادوه
خـو زه وایـم نـاصـح تـه چـه نـور مـکړه دا خبری
د مـیـنی لـیـونـو تـه عــاقــلان مــه یــادوه
دلـیل او بـرهانـونو کـړم مـیـن د یـار پـه ســترگــو
بـیا ځلـه راتـه وایی تــور چــشـــمان مـه یـادوه
زمـا مـیـنـه رښـتیـا ده هوس نه دی په دی پوه شه
نـور ونـه وایی مـا تـه چـه جـانـان مـه یـادوه
نـو شـمع پـه ژړا ده لـبـاسـی پـتنـگان لاړ ل
وردانــگــه ملــنگ جــانــه خـوف د ځـان مه یادوه

یـاد آوری این مـسـاله را ضـروری مـیدانم که اشـعـار بـزمی یا غـنایی ملــنگ جان که سـرشـار از صـور و خیـال است، ایجـاب میـکنـد که بطـور جـداگـانه بـر صـنایع ادبی آن کار مـشخص صـورت گیرد .

در پـایان سـخن الـزاما به یک نکته کوچکی بایـد مـکث کـرد که بعضـی ها در مـورد ملــنگ جان مـیگـوینـد وآن اینکه گـویا ملنگ جان خواستار یک پشـتونسـتان آزاد بدون افـغـانسـتان اسـت .آنـچـه نـویـسـنده این سـطـوراز اشـعارش درک کرده اینست که بر حـق وی در بـسیـاری اشـعارش از پشتونسـتان و آزادی آن داد سـخن داده اسـت ،امـا پشـتونستان او پارچه ایـست از افـغـانسـتانـش که اجـیـران بـیـگانه در معـاملـه وطن فروشانه دیـورند، آنرا از پیکـر وطـن محـبوبـش جـدا کـردند . بـرای او تحـمل این امـر خیلی دشـوار بـود که پـشـتون هارا که خـود از هـمـان قـوم و میلیـت بـود دو پارچـه بـبیـند ایـنسـت که او فـریـاد آزادی پشـتونـها و پشـتونسـتان را سـر مـیـدهـد وگـر نـه بـرای او بالا تـر از یک افـغـانسـتان آزاد و سـر بـلـند آرزوی دیـگـری وجـود نـدارد و تکـرار احـسن خـواهـد بـود اگـر ایـن آرزویـش را از بـیتی که در بالا نـوشـته شـده اسـت ، به عـاریـت بگـیریم

ر به ژونـدی به یم چـه لـوړ د وطـن شـان ووینم
چـه مـشـرف پـه عـلم پـوه افـغـانسـتان ووینم
 

+  Fri 24 Oct 2008 1:53 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 

 

از هژبر شينواری

 

 

در سال ۱۲٩۳ خورشيدی در قريه چميار ولسوالی بهسود ولايت ننگرهار در فاميل ملک عبدالشکور پسری چشم به اين جهان گشود که محمد امين اش نام نهادند. محمد امين هنوز دست چپ و راستش را نمی شناخت که پدرش را از دست داد.

رسوم و عنعنات کهن و غيرعادلانه نظام قبيلوی در مورد ميراث، دار و ندار شان را از ايشان گرفت و به اين ترتيب از همان کودکی ماجرا های پر از دردی را  روزگار بر محمد امين رقم زد. طفوليت و نوجوانی اش در فقر و کار پرمشقت و مزدوری در مزرعه ديگران و مزرعه ای که زمانی مال خودشان بود، گذشت. در حدود پانزده سال داشت که با فاميلش به قريه داربنگ ولسوالی کامهء ولايت ننگرهار کوچيدند. در همانجا بود که الههء شعر و زيبايی به سراغش آمد و نوجوان به مکتب نرفته و رسم الخط فرانگرفته، به زبان شعر سخن گفت و اولين اشعارش را سرود. به اين ترتيب واژه يی «ملنگ جان» که چون آيينهء آب های جويبار دهکدهء شان زندگی، فقر و آواره گی هايش را منعکس می ساخت، آرام و بيصدا جای اسمش را گرفت و شاعری از بستر رنج و اندوه تولد يافت. ملنگ جان خود در مورد دوران طفوليت و نخستين ملاقاتش با الههء شعر در مصاحبه ای با دکتور اعظم عبيدی چنين قصه کرده است:

« از کودکی و پدرم همينقدر به يادم مانده است که مرا با محبت امين جان می ناميد. ثروتمند نبوديم ولی لقمه نانی در دسترخوان و سقفی بالای سر مان داشتيم. حجرهء ما هرگز بی ميهمان نبود و عزتش تا حد توان می شد. با مرگ پدرم زندگی ما تغيير نمود و همه چيز از دست ما رفت. پدرم در لحظات واپسين زندگی اش به مادرم گفته بود که در قريه داربنگ دوستی دارد و اگر روزگار سخت و غير قابل تحمل شد، ميتوان از او کمک خواست.

مادرم د وازده سال تمام مقاومت کرد و نخواست نزد کسی دست دراز کند، ولی زمانی که کارد به استخوانش رسيد، نزد دوست پدرم رفتيم. از ما به گرمی يک دوست پذيرايی کرد و به من وظيفهء به چرا بردن گاوهايش را محول نمود. پنج شش ماهی گذشت. روزی از روز ها يکی از گاو های او به مزرعه ای يکی از همسايگان داخل شد و قسمتی از گندمزار او را لگدمال و ضايع کرد. همسايه به شکايت آمد. دوست پدرم با ادب از او معذرت خواست و گفت تاوان کشتزار او را ميدهد. همسايه در جوابش گفت تاوان مهم نيست، بلکه تشويش من از اين است که حالا ديگر پای گاو هايت به کشتزار من باز شده است و ممانعت از آنها کار دشوار خواهد بود. همسايه که رفت، دوست پدرم مرا با بدترين دشنام ها توبيخ کرد و به اعتماد پدرم متأسف شدم که او را دوست خودش می دانسته است. دلم خيلی درد کرد و متأثر شدم دوان دوان خودم را به زيارتی که در آن قريه بود رسانيده و خيلی گريه کردم. از شدت بغض و گريه همانجا خوابم برد. درست به يادم نيست که خواب ديدم و يا در واقعيت و بيداری بود که پيرمردی مرا از خواب بيدار کرد و گفت: "برو غصه نخور، به تو آنچه را دادم که تحمل غم هايت را آسان بسازد." اين که او کی بود، از کجا آمده بود، در خواب بود يا در بيداری، نميدانم ولی همان بود که اولين کلمات به زبان شعر از زبانم جاری شدند... و تحمل اندوه و مشقت زندگی واقعاً بر من آسان گرديد.»

بعد از اين حادثه ملنگ جان و فاميلش دوباره به قريهء چميار برگشتند و ملنگ جان جوان به خدمت زير بيرق رفت. نخست در ولايت کنر و بعد هم در قوماندانی امنيهء ولايت ننگرهار خدمت عسکری را سپری کرد و دباره به قريهء زادگاهش برگشت.

روز هايش با مشقت و کار می گذشت. شب ها بالای خرمن ديگران می خوابيد، به آسمان پر ستاره می ديد و ستارهء بخت خودش را جستجو می کرد. با آسمان، ستاره و مهتاب سخن می گفت و درد هايش را به گوش جويبار دهکده قصه می کرد. زمزمهء نوازشگر جويبار، نغمهء پرندگان، موج لطيف و سيال نسيم و صدای مهربان گندمزار ها شعر می شدند در کلامش جاری می گشتدند. پاهايش را بر روی زمين محکمتر ميافت و صلابت، صبوری و قدرت کوه های اطراف قريه در رگانش به حرکت در می آمدند. خستگی و نااميدی از تنش رخت بر می بست و سوار بر اسپ آتشين بال رويا در حريم سحرانگيز و جادويی خيال به تک سواری می پرداخت و الههء مرموز شعر، احساس و عاطفهء انسانی او را به امانت داری با ديگران تقسيم می کرد.

هنوز بيشتر از بيست سال نداشت که نخستين سروده اش در نشريهء «اتحاد مشرقی» به چاپ رسيد. همين کافی بود که راهش را به دلهای صاحبدل باز نمايد و صدايش به صدای نسلی مبدل گردد. هنرمندان و موزيسين ها به سراغش آمدند و صدايش را از لابلای مقام ها و نوا های موسيقی به دورتر ها فرياد کردند.

در سال ۱۳۲۴ خورشيدی توسط سردار محمد داود به کابل خواسته و تشويق شد. در سال ۱۳٢٩ خورشيد شاه محمود خان صدراعظم آنزمان مبلغ ٦۰۰ افغانی مددمعاش سالانه برايش تعيين نمود و در اثر اقتضای سياست جاری وقت در سال ۱۳۳۴ خورشيدی او را به کابل خواستند. ملنگ جان به حيث تنظيم کنندهء موسيقی پشتو در راديو کابل مقرر گرديد و برای برنامهء پشتونستان تصنيف و آهنگ می ساخت. تصنيف زيباترين آهنگ های استاد اولمير از ساخته های ملنگ جان می باشد. از جمله آهنگ ميهنی:

« دا زمونژ زيبا وطن

دا زمونژ ليلا وطن

دا وطن مو ءحان دی

دا افغانستان...» جايش را در قلب هر افغان ميهن پرست باز کرد.

ملنگ جان در سال ۱۳۳۴ خورشيدی از کار برکنار گرديد ولی همچنان عضو افتخاری «پشتو تولنه» باقی ماند. ملنگ جان به مکتب نرفته بود ولی نزد استاد حقيقی يعنی درد، اندوه و تجربه زانو زده  و گر گذاشته بود. درس زندگی، کار، عشق به هنر و موسيقی و ميهن پرستی را در مدرسهء پر از رنج و مشقت روزگار فرا گرفت و چه خوب فرا گرفت که اينک سالها پس از مرگش نسل ها همچنان از اشعار ملنگ جان می آموزند و تا هنوز در ياد های دوستدارانش همچنان زنده و باقی است.

ملنگ جان در دهم عقرب سال ۱۳۳۶ خورشيدی هنگامی که با فاميلش از کابل جانب ولايت ننگرهار در حرکت بود، در اثر حادثهء دلخراش و مرموز ترافيکی داعی اجل را لبيک گفت و شراب مرگ را نوشيد. در اين سفر آخرت يگانه فرزندش داود جان که سه سال داشت، او را تنها نگذاشت. شايد پسرک نمی خواست از همان کوره راه تنهايی و فقری بگذرد که ملنگ جان با درگذشت پدرش از آن گذشته بود. مرگ ملنگ جان تا هنوز همچنان در هالهء از ابهام و رمز باقی مانده است. معاصرين وی و آگاهان سياست، دخالت دستان اهريمنی دشمنان منطقوی مردم افغانستان را در مرگ اين شاعر وطنپرست و حماسه سرای معاصر ادبيات زبان پشتو بعيد نمی دانند.

اينک ملنگ جان در ده مورد علاقه اش، زادگاه رنج ها و غصه هايش و گهوارهء نخستين اشعار عاشقانه و ميهنی بی همتايش، آرام و بيصدا در آغوش خاک خفته است، ولی اشعار و سروده هايش در جويبار خاطر ياران همدل و هميشه عاشق همچنان جاريست

+  Fri 24 Oct 2008 1:52 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
دغلام ولي نوري ژباړه ٣٠ / ٧ / ١٣٨٧ هـ ل | 2008-10-21 12:05:00 م

د ولسمشر حامد کرزي په اړه دغه کتاب چې نيک بې مايلس ليکلى، په دې وروستيو کې غلام ولي نوري پښتو ته راژباړلى او په کندهار کې د ويښو ملګرو فرهنګي ټولنې په زرو ټوکو کې چاپ کړى دى.
کتاب ټولټال ١٩٣ مخونه لري چې په منځ منځ کې د ولسمشر حامد کرزي بېلابېل عکسونه هم چاپ شوي، دوولس څپرکي لري چې د ښاغلي کرزي ژوند، هڅې او اندونه يې څېړلي دي. د کتاب لوستل هغو کسانو ته ډېره ګټه لري چې د افغانستان له سياسي جريانونو سره مينه لري. په کتاب کې ځينې پټ رازونه هم څېړل شوي.
غلام ولي نوري تر دې مخکې د ساراچېس کتاب هم له انګرېزي څخه ترجمه کړى او وايي پر ځينو نورو کتابونو هم اوس مهال کار کوي.

+  Fri 24 Oct 2008 8:42 قبل از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
 

© 2006-2007 www.aminzay.blogfa.com - All rights reserved - Powered by Hematullah Aminzay - Temp by  www.aminzay.com